Аугусто Боаль: Театр және саяси белсенділік

Кіріспе

Бразилиялық драматург және саяси белсенді Аугусто Боал (16 наурыз 1931 – 2 мамыр 2009) – бразилиялық театр шебері, драма теориясының маманы және саяси белсенді. Ол қанаушылар театрының негізін қалаушы, бұл театр формасы бастапқыда радикалды солшыл халықтық білім беру қозғалыстарында қолданылған. Боал 1993 жылдан 1997 жылға дейін Рио-де-Жанейро қаласында бір мерзімге қалалық кеңесші (Vereador) болып сайланды, онда ол заңнамалық театрды жетілдірді.

Ерте өмір

Аугусто Боал Нью-Йорктегі Колумбия университетінде сыншы Джон Гасснермен бірге оқыды. Гасснер Боалды Бертольд Брехт пен Константин Станиславскийдің әдістерімен таныстырды және Боалды Қара эксперименталды театр сияқты театр топтарымен байланыс орнатуға ынталандырды. 1955 жылы Боал өзінің екі пьесасын – «Ат пен әулие» және «Көшенің арғы жағындағы үй» – сахналады. 1956 жылы, бітіргеннен кейін көп ұзамай, Боал Бразилияның оңтүстік-шығысындағы Сан-Паулу қаласындағы Арена театрында жұмыс істеуге шақырылды. Боал Хосе Ренато сияқты басқа драматургтармен бірге спектакльдерді қоюмен айналысты, ал Хосе Ренато Арена театрының негізін қалаушы еді. Осы жерде ол Бразилияда бұрын-соңды көрілмеген театрдың жаңа формаларын тәжірибелеуді бастады, мысалы, актерлерге арналған Станиславскийдің «жүйесімен» танысты, ол Колумбияда оқыған кезінде және Нью-Йорктегі Актерлер студиясымен жұмыс істегенде үйренген еді. Боал осы әдістерді Бразилиядағы әлеуметтік жағдайларға бейімдеді, ұлтшылдыққа қатысты мәселелерде солшыл көзқарас ұстанды, себебі ел сол кезде ұзақ әскери диктатураны бастан өткізіп жатқан еді.

Сан-Паулудағы Арена театрында жұмыс

Сан-Паулудағы Арена театрында жұмыс істеген кезінде Боал бірқатар классикалық драмаларды режиссерлік етті, оларды Бразилия қоғамы мен экономикасына көбірек сәйкес келтіру үшін өзгертті. Осы пьесалардың ішінде Джон Стейнбектің "Егеуқырлар мен адамдар" пьесасы, Бразилияда "Ratos e Homens" деп аталатын, бар еді. Бұл Боалдың Сан-Паулудағы Арена театрында режиссер ретінде алғашқы қойылымы болды. Сыншылар бұл шығарманы жоғары бағалады және Боал 1956 жылы Сан-Паулу өнер сыншылары қауымдастығынан "Жылдың жас режиссері" (Prêmio de Revelação de Direção) сыйлығын жеңіп алды. Алпысыншы жылдардың басында Сан-Паулудағы Арена театрының көрсеткіштері төмендеп, театрдың банкротқа ұшырауына жақын болды. Осының салдарынан театр ұлттық театрға (бразилиялық драматургтардың пьесаларына) инвестиция салуды шешті, бұл банкроттықтан құтқаруға көмектесуі мүмкін еді. Бұл жаңа инвестиция сәтті болып, ұлттық театр өнеріне жол ашты. Содан кейін Боал Арена театрында драматургия семинарын құруды ұсынды, ол тез іске асырылды және көп ұзамай көптеген жас драматургтер үшін ұлттық платформаға айналды. Осы семинардан көптеген табысты қойылымдар туды және қазір Сан-Паулудағы Арена театрының ұлттық кезең репертуарының бір бөлігін құрайды. Осы қойылымдардың бірі – 1959 жылы Одувальдо Вианна Фильхо жазған және Аугусто Боал режиссерлік еткен "Chapetuba Futebol Clube" пьесасы.

Жер аудару

1964 жылы Бразилияда бразилиялық элита, өнеркәсіпшілер, әскерилер және АҚШ қолдауымен төңкеріс жасалып, жаңа әскери режим орнатылды. Боалдың ұстанымдары даулы болды және ол мәдени белсенді ретінде бразилиялық әскери режим үшін қауіпті тұлға саналды. 1971 жылы Боал көшеден ұрланып, тұтқындалып, азапталды және, соңында Аргентинаға жер аударылды. Боал испан инквизициясының басшысы Томас де Торкемаданы жүйелі түрде азаптаудың тарихи мысалы ретінде келтіреді. "Жәбірленушілер театры" атты еңбегінде Боал бразилиялық педагог және жазушы Пауло Фрейренің (Боалдың жақын досы) "Жәбірленушілер педагогикасы" кітабына негізделген театрлық әдіс әзірлейді. Боалдың әдісі (әлемнің түрлі қауымдастықтарында қолданылған) көрермендерді театрлық оқиғаның белсенді қатысушыларына айналдыруға бағытталған. Боал дәстүрлі театрдың көрермендерге өздерін білдіру мүмкіндігін бермейтіндіктен, қысымшы екенін айтады, ал екі тараптың ынтымақтастығы көрермендерге әлеуметтік бостандыққа жетелейтін іс-әрекеттер жасауға мүмкіндік береді. Боал түсіндіргендей, бұл әдіс көрермендерді "көрнекі актерлерге" айналдыруды мақсат етеді. 1971 жылы Бразилиядағы саяси жағдай Боалды елден кетуге мәжбүр етті. Ол алдымен Перуге, содан кейін Аргентинаға барды, онда өзінің маңызды теориялық еңбегі "Жәбірленушілер театры" атты кітабын аяқтап, жариялады және бразилиялық педагог Пауло Фрейренің идеяларына негізделген, сананы арттыруға бағытталған театрлық жұмысын жетілдірді. Әннің мелодиясы өте қуантарлық және көтеріңкі, ал сөздері былай делінеді:

Жақын досым, кешір мені, егер саған барып көрсемесем, бірақ мен хабар жеткізуге біреуді таптым, сондықтан осы таспа арқылы жаңалықтарды жіберемін. Біз мұнда футбол ойнаймыз, көптеген самба, хоро және рок-н-ролл бар. Кей күндері жаңбыр жауады, кей күндері күн ашық, бірақ мұндағы жағдайдың қиын екенін айтқым келеді. Мұнда біз тіршілік үшін күресеміз, және тек өз жітілігіміздің арқасында ғана тірі қаламыз. Барлығы ішіп жатыр, өйткені кашасасыз ешкім бұл ауыр жағдайдан шыға алмайды.

Қуғын шеккендер театрының орталығы - CTO - Бразилия

Әскери диктатура құлағаннан кейін, Боал 1986 жылы 14 жылдық жер аударылыстан соң Бразилияға оралды. Ол Рио-де-Жанейрода Қуғынға ұшырағандар театрының ірі орталығын (CTO) құрды, оның мақсаты – театр тілін пайдаланып, азаматтық, мәдениет және әртүрлі қысым түрлеріне қатысты мәселелерді зерттеу, талқылау және білдіру болды. Боалдың CTO-дағы жұмысы Бразилияда қылмыс құрбандары мен куәгерлерін қорғайтын жаңа заңның қабылдануына мүмкіндік берді. Боалдың тобы адам құқықтары үшін күресетін көптеген ұйымдармен бірлесіп жұмыс істеді. 1992 жылы Боал Рио-де-Жанейро қалалық кеңесіне сайлауға түсіп, театрлық акт ретінде сайланды. Оның көмекшілері – оның театр тобы болды, олармен ол бірге түрлі заңнамалық ұсыныстар жасады. Оның мақсаты – театр арқылы азаматтардың қауымдастықтарында туындаған мәселелерді шешу, сондай-ақ Рио қаласының заңдарын көшедегі адамдармен талқылау болды. Қуғынға ұшырағандар театрында көрерменді авторға айналдырғаннан кейін, Боал заң шығарушы сайлаушыға айналатын заңнамалық театр қозғалысын бастады. Боал қалалық кеңесші болған кезінде заңдарды өз еркімен шығармады. Оның орнына, ол адамдардың не қалағанын сұрады. Басқа саясаткерлер бұған риза болмады. Боал ұсынған 40 заңның ішінде Рио-де-Жанейро қалалық кеңесінде оның өкілеттігі кезінде тек 13-і ғана мақұлданды. Оның өкілеттігі 1996 жылы аяқталды, бірақ ол Бразилиядағы түрлі топтармен заңнамалық театрлық қойылымдарын жалғастырды, тіпті Боал кеткеннен кейін де тағы төрт заң қабылданды. Боал Рио мен Сан-Паулудағы түрмедегілермен де жұмыс істеді. Боал түрмедегі адамдар кеңістікте емес, уақытта еркін екенін, ал Қуғынға ұшырағандар театры адамдардың өткенді, қазіргіні елестетіп, ойлай алуы және болашақты күтудің орнына ойлап табуы үшін әртүрлі еркіндіктерді құруға тырысады деп мәлімдеді. Мұның бәрі түрмедегілердің «салауатты және шығармашылық өмір салтын ұстануы үшін» жасалды. Бразилияның Жерсіз жұмысшылар қозғалысының (Movimento sem Terra) өкілдері де Боалдың театр әдістерімен жұмыс істеді. Боалдың ұлы Джулиан әкесімен бірге жұмыс істеді және қазір Қуғынға ұшырағандар театрын Бразилиядағы және әлемдегі түрлі қауымдастықтарға жеткізуді жалғастыруда. 2009 жылдың наурыз айында ол ЮНЕСКО-дан «Әлемдік театр елшісі» атағын алды.

After the fall of the military dictatorship, Boal returned to Brazil after 14 years of exile in 1986. He established a major Center for the Theatre of the Oppressed in Rio de Janeiro (CTO), whose objective was to study, discuss and express issues concerning citizenship, culture and various forms of oppression using theatrical language. Boal's work in the CTO made way for the approval of a new law that protects crime victims and witnesses in Brazil. Boal's group has worked next to numerous organizations that fight for human rights. In 1992, Boal ran for city councillor in Rio de Janeiro as a theatrical act, and he was elected. Boal's support staff was his theatre group, with whom he quickly developed various legislative proposals. His objective was to work out issues citizens might be facing in their communities through theatre and also to discuss the laws of the city of Rio with people on the streets. After having worked to transform spectator into author in Theatre of the Oppressed, Boal initiates the legislative theatre movement process, in which voter becomes legislator. Boal is known to say that he did not create laws arbitrarily while he was city councillor. Instead, he asked people what they wanted. Other politicians were not very fond of this. Out of 40 of Boal's proposed laws, only 13 got approved during his term as councillor of Rio de Janeiro. His term ended in 1996, but he continued performing legislative theatre acts with different groups in Brasília, where four more laws got approved even after Boal had left. Boal also worked with prisoners in Rio and São Paulo. Boal argued that people in prison are not free in space, but that they are in time, and that the Theatre of the Oppressed strives to create different types of freedom so that people are able to imagine and think about the past, the present, and invent the future instead of having to wait for it. All this was in order for prisoners to have "a healthier and more creative lifestyle." People in the Movimento sem Terra or Landless Workers Movement of Brazil also experienced working with Boal's theatre methods. Boal's son Julián worked along with his father and now continues to take the Theatre of the Oppressed to various communities in Brazil and around the world. In March 2009, he received the title of "World Theatre Ambassador" from UNESCO.

Өлім

Аугусто Боал 2009 жылдың 2 мамырында Рио-де-Жанейрода 78 жасында дүниеден өтті. Сынаушы Ян Михалски Аугусто Боалдың шетелде ең белгілі және ең құрметті бразилиялық театр өнері шебері екенін айтады.

Қуғындылардың театры (Лондон: Pluto Press, 1979)

Аугусто Боалдың ең ықпалды туындысы – «Жәбірленушілер театры» («Theatre of the Oppressed»), онда оқырман Боалдың Аристотельдің поэтикасы және батыс театрының ерте тарихына жасаған терең талдауын көреді. Боалдың пікірінше, аристотельдік этика – тұрақтылықты және жеңілдікке ие аз топтың үстемдігін сақтау үшін халықты, жұмысшыларды және көрермендерді қанау. Ол «траги драма» – бүгінде телесериалдарға ұқсас драма стилінің – мемлекетке өзінің өмір сүруін жалғастыруына көмектесетінін айтады. Боал Бразилия үкіметін өзінің қанаушылық жүйесін тарату үшін театрын пайдаланатын қанаушы мемлекеттің мысалы ретінде қарастырады. Содан кейін ол парадигманы өзгертуге бағытталған алғашқы теориялары мен тәжірибелерін сипаттайды. Сондай-ақ, жергілікті мәселелерді талқылауға және оларды көрерменге ұсынуға тырысатын «Газет театры», қазіргі уақытта 70-тен астам елде қолданылатын «Форум театры», саяси белсенділікті талқылау үшін пайдаланылатын «Көрінбейтін театр» және «Имдж театры» туралы айтылады. «Жәбірленушілер театры» жылдар бойы 25-тен астам тілге аударылды. Боал «Көрінбейтін театр» туралы да сөз етеді, онда оқиға жоспарланып, сценарий жазылады, бірақ көрермендерге оқиғаның болып жатқанын білуге мүмкіндік берілмейді. Актерлер көрермендерді қатысуға немесе жай ғана тамашалауға шақыратын әдеттен тыс рөлдерді орындайды. Мысалы, Чиклайо қонақ үйінің мейрамханасында актерлер бөлек үстелдерде отырып, официанттарға дауыстап тамақты жей алмайтындарын айтты. Актер тамақтың дәмді емес екенін мәлімдеді. Официант қонаққа басқа тағам таңдауға ұсынды. Сонда актер менюден қымбат тағамды таңдап, оны төлей алатынын айтты. Актер ақшасы жоқ екенін және оның орнына жұмыс істеуге дайын екенін жеткізді. Бұл көрініс қонақтардың арасында тағам бағасы және қонақ үй қызметкерлеріне қатысты пікірталас тудырды. Бұл оқиға көрермендерге маңызды мәселелер туралы ойлауға мүмкіндік берді, бірақ олар бұл мәселеге тікелей қатысты болмағандықтан, оған мән бермеді. «Аналитикалық театр» қатысушы әңгіме айтқанда, актерлер оны импровизациялайтын кезде пайда болады. Әр кейіпкердің барлық әлеуметтік рөлдерге бөлінуімен, қатысушылар рөлді бейнелейтін нысанды таңдайды. Театрдың бұл аспектісі қатысушыларға адамның қанша рөлді орындай алатынын түсінуге көмектеседі. Ол қоғамдағы үйлесімділікті құруға бағытталған, ал оның ерте туындылары бүлік пен төңкеріспен байланысты болды. Боал: «Театр – сахнадағы екі адамның құмарлықпен күресі» дейді. 1997 жылдың тамызында ол Чикаго, Иллинойс штатында өткен Жоғары білім берудегі Театр қауымдастығының ұлттық конференциясында «Карьералық жетістіктер сыйлығымен» марапатталды. Боал 21-ғасырдың спектакльдік белсенділігінің формаларына, мысалы, «Оптивтік театрлық зертханаларға» шабыт берген тұлға ретінде танылады. 2008 жылы ол Дундалк технология институтынан «Бейбітшілік және демократия үшін шекаралық сыйлықты» алды. Боал өзінің қатысушылықты қолдау арқылы көптеген жаңа медиа суретшілеріне әсер етті, әсіресе World Wide Web қатысу мен байланыс үшін қуатты құралға айналған кезде. «Сені көбірек сүюді үйрену», «Оқиғалар» және Стив Ламберттің «Неге олар бізді жек көреді» кітабы сияқты еңбектерді атауға болады.

Arguably Augusto Boal's most academically influential work is the Theatre of the Oppressed, in which the reader follows Boal's detailed analysis of the Poetics of Aristotle and the early history of Western theatre. Boal contends that the Aristotelian ethic means oppressing the masses, the people, the workers and the spectators in favour of stability and the continued dominance of a privileged few. He argues that the Tragi drama, a formulaic drama style that today could be considered similar to that of soap operas, helps the State promote its continued existence. He sees the Brazilian government as an example of an oppressive state using theatre to propagate its oppressive system. He then outlines his early theories and practices for attempting to reverse the paradigm. It also talks about Newspaper Theatre, attempting to talk about local problems and present it to the audiences, Forum Theatre, currently used in over 70 countries, Invisible Theatre, used to discuss political activity and Image Theatre. Theatre of the Oppressed has been translated to more than 25 languages over the years. Boal also talks about Invisible theatre in which an event is planned and scripted but does not allow the spectators to know that the event is happening. Actors perform out of the ordinary roles which invite spectators to join in or sit back and watch. One example was in a restaurant at the Chiclayo hotel, actors sat at separate tables and informed the waiters in loud voices that they could not eat the food. The actor stated that the food was not good. The waiter says the diner could pick something else to eat. So the actor chose a rather expensive item off the menu and says he will be able to pay for it. The actor mentions he has no money and he would be willing to work for it. This display made other diners start discussing the price and treatment of workers at this hotel. This act allowed spectators to think about issues that were going on but was brushed over because the issue did not directly involve them. Analytical theatre is when a participant tells a story and the actors improvise it. Each character is broken down into all the social roles they could follow and the participants choose an object to symbolize the role. This aspect of theatre allows the participants to see how there are multiple roles a person could follow. as it mostly concerns itself with creating harmony within society, whereas his early work was concerned with rebellion and upheaval. Boal states that, "Theatre is the passionate combat of two human beings on a platform." and in August 1997, he was awarded the "Career Achievement Award" by the Association of Theatre in Higher Education at their national conference in Chicago, Illinois. Boal is also seen as the inspiration behind 21st century forms of performance activism, such as the "Optative Theatrical Laboratories". Boal received The Cross Border Award for Peace and Democracy by Dundalk Institute of Technology in 2008. Boal has in many ways influenced many artists in new media with his participatory modes of expression, especially as the World Wide Web has become such a powerful tool for participation and communication. Notable examples include Learning to Love You More, happenings, and Steve Lambert's Why They Hate US.