Канада саясатында әйелдер өкілдігінің тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Әйелдер өкілдігі 1900 жылдан бері Канада саясатындағы маңызды мәселе болып табылады. Канаданың провинциялық заң шығарушы органына сайланған алғашқы әйел – Луиза МакКинни, ол 1917 жылғы Альберта провинциясының жалпы сайлауында сайланды. Ал Канаданың Төменгі палатасына сайланған алғашқы әйел – Агнес Макфейл, ол 1921 жылғы Канаданың федералды сайлауында сайланды. Саясаттағы әйелдердің өкілдігі содан бері артқанмен және саяси партиялар әйел кандидаттардың санын арттыруды ұйымдық және саяси мақсат деп белгілесе де, әйелдер жалпы халыққа қарағанда саясатта әлі де жеткіліксіз өкілдік етілуде. Канадада бір ғана әйел премьер-министр болды – Ким Кэмпбелл. Саяси партиялар кейде сайланған фракцияларында теңгерімді өкілдікке қол жеткізеді, бірақ көбінесе бұл партияның ыдырауының нәтижесі болады. Мысалы, 1993 жылғы сайлауда Прогрессивті консерваторлар сайланған фракциясында гендерлік теңдікке қол жеткізді, бірақ бүкіл ел бойынша тек екі депутатты сайлау арқылы және ресми партия мәртебесін жоғалту арқылы. Кейде партиялардың фракцияларында 100 пайыз әйелдерден тұратын құрамдар болды, бірақ бұл тек бір немесе екі мүшеден тұратын фракция болған жағдайда ғана мүмкін болды. Юкон Жаңа демократиялық партиясы 2011 жылғы Юкон провинциясының жалпы сайлауында әйелдер мен ерлер арасындағы теңдікке жетіп немесе одан асып кеткен алғашқы ресми партия болып танылды – төрт әйел және екі ер адам провинциялық заң шығарушыларға сайланды. Альберта Жаңа демократиялық партиясы 2015 жылғы Альберта провинциясының жалпы сайлауында үкіметтік фракцияның гендерлік теңгерімділікке ең жақын келгені байқалды – партияның фракциясында 25 әйел және 28 ер адам болды, бұл фракцияның 47 пайызын құрады. Солтүстік-Батыс территорияларының консенсус үкіметі 2019 жылғы Солтүстік-Батыс территорияларының жалпы сайлауында заң шығарушы органның барлық деңгейінде гендерлік теңдікке жақын нәтижеге қол жеткізді – тоғыз әйел және 10 ер адам провинциялық заң шығарушыларға сайланды. Заң шығарушы органның алғашқы ресми отырысында провинциялық заң шығарушылар әйелді, Кэролайн Кокранды премьер-министр етіп таңдады және алты кабинеттік қызметтің төртеуіне әйелдерді тағайындады. 2021 жылы 10 ер адамнан біреуі орнынан бас тартқаннан кейін өткен қосымша сайлауда әйел жеңіске жетті, осылайша Солтүстік-Батыс территориялары Канада тарихында заң шығарушыларының көпшілігі әйелдерден тұратын алғашқы юрисдикцияға айналды. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, Канада әйелдердің саясатқа қатысуы бойынша әлемде 50-орында тұрды, әйелдер федералды, провинциялық және аумақтық заң шығарушы органдардағы орындықтардың барлығының 23 пайызын ғана иеленді. Федералды деңгейде Канада Мавританиямен бірге 49-орынды бөлісті.

Representation by women has been a significant issue in Canadian politics since 1900. The first woman elected to a provincial legislature in Canada was Louise McKinney in the 1917 Alberta general election, while the first woman elected to the House of Commons of Canada was Agnes Macphail, in the 1921 Canadian federal election. Although female representation in politics has increased since then, and political parties have identified increasing the number of female candidates as an organizational and political goal, women are still significantly underrepresented in politics compared to the general population. Canada has had one woman Prime Minister, Kim Campbell. Political parties have occasionally achieved balanced representation in their elected caucuses, but mainly as a byproduct of a party collapse – for example, in the 1993 election, the Progressive Conservatives achieved gender parity in their elected caucus, but only by virtue of electing just two Members of Parliament nationwide and losing official party status. At various times, parties have also had 100 per cent female representation in their caucuses, but again only by virtue of having a caucus that consisted of just one or two members. The Yukon New Democratic Party attained the distinction, in the 2011 Yukon general election, of becoming the first party with official party status ever to have an elected caucus that reached or exceeded parity between women and men, with four women and two men elected as MLAs. The Alberta New Democratic Party attained the distinction, in the 2015 Alberta general election, of coming the closest that a governing party caucus has ever come to attaining gender balance — the party's caucus had 25 women and 28 men, representing a caucus that was 47 per cent female. The non partisan consensus government of the Northwest Territories achieved near gender parity across the entire legislature in the 2019 Northwest Territories general election, with nine women and 10 men elected as MLAs; at the first formal meeting of the legislative assembly, the MLAs selected a woman, Caroline Cochrane, as premier, and chose women for four of the six cabinet roles. After one of the 10 male MLAs resigned his seat in 2021, the resulting by election was won by a woman, making the Northwest Territories the first jurisdiction in Canadian history to have an outright majority of its legislators be women. As of 2010, Canada ranked 50th in the world for women's participation in politics, with women holding just 23 per cent of the seats in federal, provincial and territorial legislatures. At the federal level, Canada was tied with Mauritania for 49th place.

Федералды саясат

Федералды деңгейде әйелдер алғаш рет 1917 жылы дауыс беру құқығын алды, бірақ бұл құқық шектеулі болды: сайлауға қатысу құқығы тек қана әскери қызметте жүргендерге немесе әскери қызметтегі еркектермен туысқандық байланысы бар әйелдерге ғана берілді. 1918 жылы толық сайлау құқығы берілді, ал 1919 жылы Халық палатасына сайлануға қатысу құқығы берілді. 1921 жылғы сайлауда, әйелдердің толыққанды қатысқан алғашқы жалпы сайлауында, бес әйел үміткер ретінде тіркелді: Харриет Дик, Роза Мэри Хендерсон, Элизабет Бетун Кили, Агнес Макфейл және Харриет Данлоп Прентер. Макфейл орын жеңіп алған жалғыз үміткер болды және ол Халық палатасына сайланған алғашқы әйел атанды. Макфейл келесі төрт сайлауда қайта сайланды және 1935 жылғы сайлауға дейін, Марта Блэк қосылғанға дейін, Халық палатасындағы жалғыз әйел болып қалды. Нильсен мен Кассельман 1945 жылы сайлауда жеңіліске ұшырады, бірақ Глэдис Стром сол жылы сайланды. Стром 1949 жылы жеңіліске ұшырады, бұл 1921 жылдан бергі парламентке ешбір әйел кандидаттың сайланбаған жалғыз сайлау болды. Алайда, Элен Фейркло келесі жылы өткен қосымша сайлауда Халық палатасына сайланды. 1953 жылғы сайлауда төрт әйел – Фейрклоу, Маргарет Эйткен, Сибил Беннет және Энн Шипли – Парламентке сайланды. Әрбір келесі сайлауда кем дегенде екі әйел Парламентке сайланды, 1968 жылғы сайлаудан басқа, онда Грейс МакИннис жалғыз әйел болып сайланды. Шипли 1955 жылы Луи Сент-Лоран үкіметінің Тақтан сөйлеген сөзін қабылдау туралы ресми ұсынысты енгізген Канада тарихындағы алғашқы әйел болды. Фейрклоу 1957 жылы Джон Дифенбейкердің Канада Министрлер кабинетіне тағайындалған алғашқы әйел болды; ол сондай-ақ 1958 жылы премьер-министрдің мемлекеттік сапармен елден кеткен кезде екі күнге премьер-министр міндетін атқарушы болып тағайындалды, бұл қызметті алғаш рет атқарган әйел болды. Халық палатасына сайланған әйелдердің саны 1979 жылғы сайлауда алғаш рет екі таңбалы санға жетті, онда 10 әйел сайланды, олардың ішінде Флора Макдональд та болды. Джо Кларк 1979 жылы Канаданың премьер-министрі болған кезде, Макдональдты Канада тарихындағы алғашқы Сыртқы істер министрі етіп тағайындады, сонымен қатар ол әлемдегі алғашқы әйел министрлердің бірі болды. 1980 жылы Жанна Сове 32-ші Канада Парламентінде Канада Халық палатасының алғашқы әйел спикері болып тағайындалды. 1984 жылы оның басшысы, премьер-министр Пьер Эллиот Трюдо Елизавета II-ні Канаданың генерал-губернаторы етіп тағайындауға көндірді, ол 1984 жылғы 28 қаңтарда (Парламенттегі орындығынан бас тартқаннан кейін) осы лауазымды қабылдады. Сауве 1989 жылдың Рождествосына дейін вице-президент болып қызмет етті. 1993 жылы Ким Кэмпбелл Канаданың премьер-министрі болып тағайындалған алғашқы әйел болды. Кейінгі жалпы сайлауда ол биліктен қуылды. Федералды деңгейде 2021 жылғы сайлауда бір сайлауда ең көп әйел кандидаттар тіркелді, сол жылы 582 әйел қызметке үміткер болды. Халық палатасына сайланған әйелдер саны бойынша 2021 жылғы сайлауда да рекордтық көрсеткіш тіркелді – 103 әйел үміткер жеңіске жетті. Басты федералды саяси партиялардың ішінде Жаңа демократиялық партия құрылғаннан бері әр сайлауда ең көп әйел кандидаттарын ұсынды, 1962 жылғы сайлаудан басқа, онда ол прогрессивті консерваторлармен тең болды, ал 2008 жылғы сайлауда либералдар өз тарихында алғаш рет ең көп әйел кандидаттарын ұсынды. Канаданың марксистік-лениндік партиясы 1979 және 1980 жылдары Жаңа демократиядан көбірек әйелдерді ұсынды, бірақ олар Халық палатасында ешқашан орын алмаған шағын партия. 1935 және 1958 жылдар аралығында сайлауларда ең жоғары көрсеткішті Кооперативтік Комонвелл Федерациясы немесе Еңбек прогрессивті партиясы тұрақты түрде иеленді.

At the federal level, women first earned the right to vote in 1917, albeit in a limited capacity: the franchise was only extended to those who were in active military service or related to a man who was. This was followed by full suffrage in 1918, and the right to stand for election to the House of Commons in 1919. In the 1921 election, the first general election where women had full participation, five women stood as candidates: Harriet Dick, Rose Mary Henderson, Elizabeth Bethune Kiely, Agnes Macphail and Harriet Dunlop Prenter. Macphail was the only one successful in winning a seat, and she became the first woman to be elected into the House of Commons. Macphail was re elected in the next four elections, and was the only woman in the House of Commons until the 1935 election, when she was joined by Martha Black. Nielsen and Casselman were both defeated in 1945, but Gladys Strum was elected that year. Strum, in turn, was defeated in 1949, the only election after 1921 in which no female candidates were elected to Parliament at all. However, Ellen Fairclough was elected to the House in a by election the following year. In the subsequent 1953 election, four women – Fairclough, Margaret Aitken, Sybil Bennett and Ann Shipley – were elected to Parliament. Every subsequent election has had at least two women elected to Parliament, except 1968 when Grace MacInnis was the only woman elected. Shipley became, in 1955, the first woman in Canadian history to introduce the formal motion to accept the Speech from the Throne of the government of Louis St. Laurent. Fairclough became, in 1957, the first woman appointed to the Cabinet of Canada by John Diefenbaker; she was also named as Acting Prime Minister for two days in 1958 while the PM was out of the country on a state visit, the first woman ever to be given that duty. The number of women elected to the House reached double digits for the first time in the 1979 election, when 10 women were elected, and among those, Flora MacDonald. When Joe Clark became Prime Minister of Canada in 1979, MacDonald was appointed by him the first female Secretary of State for External Affairs in Canadian history, and one of the first female foreign ministers anywhere in the world. In 1980, Jeanne Sauvé was appointed the first female Speaker of the House of Commons of Canada in the 32nd Canadian Parliament. In 1984 her leader, PM Pierre Elliot Trudeau convinced Queen Elizabeth II to make her the Governor General of Canada, which title she assumed (after resigning her seat in Parliament) on 28 January 1984. Sauvé would continue as vicereine until Christmas 1989. In 1993, Kim Campbell became the first woman to be appointed Prime Minister of Canada when she was passed the torch by Brian Mulroney. In the subsequent general election she was ousted. Federally, the 2021 election holds the record for the most female candidates in a single election, with 582 women running for office that year. In terms of women elected to the House of Commons, the 2021 election also holds the record, with 103 successful female candidates. Of the major federal political parties, the New Democratic Party has nominated the most female candidates in every election since its creation, except in the 1962 election, when it tied with the Progressive Conservatives, and the 2008 election, when the Liberals nominated the most female candidates for the first time in their history. The Marxist Leninist Party of Canada nominated more women than the New Democrats in 1979 and 1980, although they are a minor party who have never won a seat in the House of Commons. Between the 1935 and 1958 elections, the top ranking was consistently held by either the Co operative Commonwealth Federation or the Labor Progressive Party.

Сенат

1918 жылы әйелдер Палатаға сайлауға қатысу құқығын алғанмен, 1929 жылға дейін, «Эдвардс Канадаға қарсы» (AG) ісі (көбінесе «Персонс ісі» деп аталады) шешілгенге дейін, олар Канада Сенатына тағайындалу құқығына ие болмады. 1955 жылы Уилсон тағы бір маңызды жетістікке жетіп, Сенат Төрағасының орынбасары болған алғашқы әйел атанды. Сенат спикері болып алғашқы әйел Мюриэл Маккуин Фергюссон 1972 жылдан 1974 жылға дейін қызмет етті. 1993 жылы Джойс Фейрберн Сенаттағы Үкімет басшысы болып тағайындалған тұңғыш әйел сенатор болды және ол 1997 жылға дейін бұл қызметті атқарды. Одан кейін Шарон Карстерс (2001–2003) және Марджори ЛеБретон (2006–2013) тағы екі әйел осы лауазымды иеленді. Сенатқа әйелдердің тағайындалу құқығын қамтамасыз ету үшін күш-жігер жұмсаған «Белгілі Бес» тобының мүшелері 2009 жылы қайтыс болғаннан кейін құрметті сенаторлар атанды. Эмили Мерфи, Генриетта Мьюр Эдвардс, Нелли МакКлунг, Айрин Парлби және Луиза МакКинни – Сенат тарихында осы құрметке ие болған жалғыз адамдар. 2020 жылдың қараша айында Сенатта 47 ер және 47 әйел мүше болып, қысқа мерзімге гендерлік теңдікке қол жеткізілді.

Әдемілік және эстетикалық сын

Канададағы әйел саясаткерлерді сынау жиі эстетикалық бағалау арқылы жүрді, бұл саясаткердің әдемілігі туралы түсініктерді олардың саяси және басшылық қабілеттерімен байланыстыруға әкеп соқты. Киім, шаш және жалпы сыртқы түріне қатысты мәселелерге ерекше назар аударылды. Мысалы, Консервативтік партияның депутаты Рона Амброуз өзінің сайлау округін өкілдік ету немесе депутаттық қызметін атқару қабілетінен гөрі, оның әдемілігіне баса назар аударған кең танымал болды. Бұрынғы NDP жетекшісі Алекса Макдоно бірнеше рет бір киім кигені үшін сынға ілікті, тіпті журналдарда "Алекса Макдоно, құрғақ тазалаушыңызды шақырыңыз" сияқты тақырыптар жарияланды. Белинда Стронахтың 2004 жылы Консервативтік партия төрағалығына Стивен Харпермен күресі "Алтыншаш амбициясы" деп аталды; кейін Стронах шашын қоңырға бояуы және Ти Домимен қарым-қатынасы саясаттағы немесе бизнестегі нақты жетістіктерінен гөрі көп назар аударды.

Вице-патшалық

Канада – конституциялық монархия, оның мемлекет басшысы, қазіргі уақытта король Карл III, Канадада генерал-губернатор арқылы, ал провинцияларда – Вестминстер жүйесінде мемлекет басшысының рәсімдік функцияларын атқаратын вице-губернаторлар арқылы ұсынылады. Аймақтардың мемлекет басшылары король емес, федералды үкіметтің комиссарлары болып табылады. Бәрі де нақты саяси билігі жоқ рәсімдік лауазымдар. Генерал-губернатор мен вице-губернаторлар премьер-министрдің кеңесі бойынша монарх тағайындайды. Канада Конфедерациядан бері екі әйел монархқа ие болды: королева Виктория және королева Елизавета II. Жанна Сове 1984 жылы тағайындалған Канаданың тұңғыш әйел генерал-губернаторы болды. Одан кейін тағы төрт әйел генерал-губернатор болды: Адриен Кларксон, Микаэль Жан, Джули Пайетт және Мэри Симон. Алғашқы әйел вице-губернатор 1974 жылы Онтарионың вице-губернаторы болып тағайындалған Паулин Макгиббон болды. Содан бері он провинцияның барлығы әйел вице-губернаторларға ие болды, ал үш аймақтың да әйел комиссарлары болды. Алғашқы әйел аймақтық комиссар 1979 жылы Юкон аймағының комиссары болып тағайындалған Ион Кристенсен болды. Хелен Максагак Солтүстік-Батыс территориялардың (1995 жылы) және Нунавуттың (1999 жылы) алғашқы әйел комиссары болды.