Кіріспе

Бал арасының кіші түрі – Кейп бал арасы немесе Кейп бал арасы (Apis mellifera capensis) – батыс бал арасының Оңтүстік Африкадағы кіші түрі. Олар Оңтүстік Африканың Батыс Кейп аймағындағы егістерді тозаңдату және бал өндіру арқылы Оңтүстік Африканың ауыл шаруашылығы мен Батыс Кейп экономикасында маңызды рөл атқарады. Бұл түр Оңтүстік Африканың Кейп Фолд тау жотасының жағалау жағында орналасқан Батыс Кейп аймағына ғана тән. Кейп бал арасы басқа бал арасы кіші түрлерінен ерекшелігі – жұмысшылары тельтокия арқылы диплоидты, әйел жұмыртқалар салуға қабілетті. Ал басқа кіші түрлердің жұмысшылары (дегенмен, барлық басқа эусоциалдық жәндіктердің жұптаспаған аналықтары) тек гаплоидты, еркек жұмыртқалар сала алады. Барлық жұмысшылар тельтокияға қабілетті емес, тек тельтокия фенотипін көрсететіндер ғана қабілетті, оны бір локустағы рецессивті аллель басқарады (жұмысшылар тельтокия арқылы көбейе алу үшін осы локуста гомозиготалық болуы керек). Бұл бал арасы Африка бал арасынан (A. m. scutellata) көбінесе қара түсті болады, құрсауы толығымен қара, бұл оны құрсауының жоғарғы бөлігінде сары жолағы бар Африка бал арасынан ажыратады. Бұл кіші түрді Африка бал арасынан ажыратуға мүмкіндік беретін басқа да айырмашылықтар – бір ұяшаға бірнеше жұмыртқа салуға бейімділігі және олардың ұяшаларының қақпақтарының жоғары орналасуы.

Африкалық аралармен өзара іс-қимыл

1990 жылы ара бағушылар мыс араларын Оңтүстік Африканың солтүстік бөлігіне тасыды, онда олар табиғи түрде кездеспейді. Бұл аймақтағы африкалық бал араларының популяциясы үшін мәселе туғызды. Ұрықтандырусыз диплоидты ұрғашыларды көбейту еосоциалдық жәндіктердің иерархиясын бұзады; өзінің ұрпақтарына аналық араның ұрпақтарына қарағанда жақын туысқан әйел өзінің ұрпақтарын өндірудің жеке пайдасы үшін өзінің инклюзивті фитнес пайдасын құрбан етеді. Бұл әлеуметтік паразиттікке мүмкіндік береді: егер Кабо арасы колониясының телитокус фенотипін көрсететін жұмысшы әйел А. м. скутелата колониясына енсе, ол сол африкалық ара колониясын басып алуы мүмкін. Телитоки фенотипінің мінез-құлқының салдары – аналық ара феромондарына ұқсастық, яғни паразиттік жұмысшылар өз жұмыртқаларын африкалық аралармен бірге өсіру үшін жасырын түрде енгізе алады. Басқа жұмысшылар олардың жұмыртқаларын алып тастағанымен, африкалық бал араларының жұмысшылары барлық жұмыртқаны алып тастауға жеткілікті тиімді емес, себебі олар аналық араның жұмыртқаларына ұқсайды. Нәтижесінде, паразиттік А. m. capensis жұмысшыларының саны иесі колонияда артады, ал азық жинау міндеттерін орындайтын А. m. scutellata жұмысшыларының саны (А. m. capensis жұмысшылары зақымдалған колонияның азық жинау күшінде өте аз өкілді) азаяды, себебі А. m. capensis жұмысшылары мен аналық ара арасында жұмыртқа салуда бәсекелестік болады және соңында аналық араның өліміне әкеледі. Бұл capensis аналықтары тәуелді болған колонияның өліміне себеп болады, сондықтан олар жаңа иесі колониясын іздейді.

Телтокусты партеногенез және гетерозигоздықты сақтау

Партеногенез – ұрықтың ұрықтандырылмастан өсіп-дамуымен жүзеге асатын табиғи көбею түрі. Телитоки – партеногенездің ерекше түрі, онда ұрықтандырылмаған жұмыртқадан әйел жеке дамиды. Автомиксис – телитокидің бір түрі, бірақ автомиксистің түрлі нұсқалары бар. Мұнда қарастырылып отырған автомиксис түрі – бір мейоз нәтижесінде пайда болған екі гаплоидты жасуша бірігіп, диплоидты зигота құруы. Телитоки фенотипін көрсететін және телитокиді экспрессиялайтын мыс бал араларының жұмысшылары орталық бірігу арқылы автомиксистік телитоки жолымен ұрпақ бере алады (схеманы қараңыз). Орталық бірігу гетерозиготтықты сақтауға мүмкіндік береді. Автомиксиске түскен ооциттерде кроссоверлік рекомбинация деңгейі 10 еседен астам төмендейді.

Қорғау мәртебесі

Түр ресми түрде "қауіпті емес" деп жіктеліп саналса да, Батыс Кейптегі табиғи ареалындағы түршесінің азаюы мүмкін деген алаңдаушылықтар бар. Түршеге қатысты қауіптерге гүлдейтін өсімдіктерге қолжетімділіктің төмендеуі (азық үшін), аурулар, паразиттер, сондай-ақ пестицидтер мен инсектицидтерді қолдану жатады. 2008 жылдың желтоқсанында американдық шұбарқұрт ауруы Батыс Кейптегі Кейп бал арасы популяциясына тарады, нәтижесінде 2015 жылға қарай аймақтың шамамен қырық пайызы жұқтырылып, қырылды. 2017 жылы Батыс Кейптің Книсна аймағындағы ірі өрттер кезінде 300-ден астам ұя жойылды, ал тағы да көп ұялар аштыққа тап болу қаупінде болды. Өрт салдарынан аралардың бұрыннан қауіпті жағдайы нашарлағандықтан, араларға қосымша азық беру үшін өрттен кейін қосымша ұялар мен базилик пен бораны орнатуға қаражат бөлінді. Сол уақытта Порт-Элизабет маңындағы Торнхилл ауданында тағы 700 ұя өртенді. Ауыл шаруашылығында пестицидтерді қолдану кем дегенде бір ірі ұялардың жаппай қырылуына себеп болды деп күдіктеледі, нәтижесінде Constantia шарап шаруашылықтарында шамамен 100 ұя жойылды. Оңтүстік Африкадағы коммерциялық емес ұйым Honeybee Heroes' Adopt A Hive жобасы – Кейп бал арасын сақтауға бағытталған жоба. Қазіргі уақытта ұйым Батыс Кейптегі Кейп бал арасының популяциясын арттыруға арналған 700-ден астам бал арасы ұяларын күтіп бағуда.