Кіріспе

Мінезді өзгерту түрі. "Қатты махаббат" – бұл адамға ұзақ мерзімді перспективада көмектесу ниетімен оған қатал немесе кербездікпен қарау. Адамдар біреудің жағымсыз әрекеттерін түзетуге тырысқанда "қатты махаббат" көрсетеді. "Қатты махаббатты" ата-аналық тәрбие, оқыту, оңалту, өзін-өзі жетілдіру немесе шешім қабылдау сияқты көптеген жағдайларда қолдануға болады. "Қатты махаббат" әдетте өсуді, шешімдерді, төзімділікті және тәуелсіздікті ынталандыратындықтан жақсы қабылданады. "Қатты махаббат" терминінің өзі 1968 жылы Билл Милликеннің осы аттас кітабынан шыққан деп саналады. Билл Милликен "қатты махаббатты" былай сипаттады: "Мен сенің маған қалай сезінгеніңе қарамастан. Мені жек көруің мүмкін, бірақ мен сені жақсы көремін және осыны сені жақсы көруімдіктен жасап отырмын". Милликен ата-аналарға қиын жасөспірімдерді қалай қолдау және бағыт-бағдар беру керектігін үйретуді мақсат етті. Американдық психологиялық қауымдастық "қатты махаббатты" – "адамның әл-ауқатын жақсарту үшін оның мінез-құлқына кәсіби көмек іздеу үшін жауапкершілікпен әрекет етуін талап ету" деп сипаттайды. Тим Хоукс сияқты басқалар "қатты махаббатты" "қағидаларды танымалдылыққа басым қою" және жақындарына қателіктерінен үйренуге мүмкіндік беру деп сипаттады. Милликен күтім мен махаббатқа негізделген қарым-қатынастың "қатты махаббаттың" алғышарты екенін және күтушілердің өз махаббатын нақты жеткізуін қажет ететінін баса айтты. Ғимадатқа қатысты Мая Славиц өзінің тәжірибесіне сүйене отырып, мұның қиын болуы мүмкін екенін айтады, себебі тәуелділікке шалдыққан кейбір адамдар өздерін махаббатқа лайық емес деп санайды және басқалардың оларды жақсы көретініне сену қиын. Көп жағдайда, қатал немесе кербездікпен қараудың артында шынайы махаббат немесе сезім болуы керек, әйтпесе ол "қатты махаббат" деп есептелмейді. Мысалы, есірткіге тәуелді баласына есірткіні тастағанша қаржылай көмектеспейтін шынайы қамқор ата-аналар "қатты махаббат" көрсетеді деп айтуға болады. "Қатты махаббаттың" басқа мысалдары: нақты шекаралар белгілеу, зиянды әрекеттерге жол беруден бас тарту, шыншыл пікір білдіру, табиғи салдарлар мен сәтсіздіктерге мүмкіндік беру, тәуелсіздікті ынталандыру, араласу, жауапкершілікті талап ету және эмпатияны көрсетпеу.

Теориялық негіздеме

Қатты махаббаттың толыққанды эволюциялық түсіндірмесі адамдардың қиын жағдайларға бейімделуіне және тәуелсіздіктің артуы нәтижесінде ресурстар үшін жақсырақ бәсекелесуіне көмектеседі. Бұл ата-аналардың ұзақ мерзімді әл-ауқатын және балаларының табысын барынша арттыруға тырысатын ата-аналық инвестиция теориясының бір бөлігі, және бұл қатал махаббат арқылы да мүмкін. Гуманистік көзқарас бойынша, өзін-өзі дамытудың кілті – шартсыз оң көзқарас пен эмпатия. Қатты махаббатта оң көзқарас адамның мінез-құлқы өзгерген жағдайда ғана беріледі, сондықтан гуманистер қатал махаббатқа толыққанды келіспеуі мүмкін. Гуманистік сенімдерді қолдау үшін, ата-ананың шартты көңіл көрсетуінің жоғары деңгейі өзіне деген сеніммен және депрессиялық белгілердің күшеюімен байланысты екені анықталды. Қосақтану теориясы мен даму психологиясы балалық шақтағы махаббат пен күтімнің, ересек жастағы эмоционалдық қауіпсіздік пен әл-ауқат үшін маңыздылығын баса көрсетеді. Қосақтану стилі мен ата-аналық стилді зерттеуде, сенімді қосақтану мен авторитетті стиль арасында оң байланыс анықталды.

Нақты әлемдегі әсерлер мен зерттеулер

Қатты сүйіспеншілік, ұйымдар аралық қарым-қатынаста жұмсақ (күтуге басу) немесе қатаң (құқылы) тәсілдерге қарағанда, ынтымақтастық еңбегін жақсартатыны анықталды. Бұл жасөспірімдердің қорғаныш мінез-құлқының артуына және тәуекелге ұшырау мүмкіндігінің азаюына да себеп болуы мүмкін.

Ата-ана мен мәдениет

Диана Баумринд 4 ата-аналық стильді анықтады: авторитарлық, еркіндік беретін, авторитетті және немқұрайлы ата-аналық стильдер. Зерттеулер көрсеткендей, қатал сүйіспеншілікке ең жақын үлгі – авторитетті ата-аналық стиль, жылылық, жауапкершілік және нақты шекаралармен сипатталады, бұл балалардың жақсы нәтижелерге жетуіне көмектеседі. Баумринд бұл стильдің жақсы бейімделген және тәуелсіз балаларды дамытатынын, ал баланың барлық қажеттіліктерін шектеусіз қанағаттандырудың кері әсер ететінін анықтады. Британдық "Демос" ой-талдау орталығы бес жасқа дейінгі балалардың қажетті мінез-құлық қасиеттерін дамытуда қатал сүйіспеншіліктің пайдалы екенін айтады. Зерттеулер авторитетті ата-аналық стилінің оқу үлгеріміне оң әсер ететінін көрсетті, бірақ ата-аналық тәрбиенің нәтижелерінде мәдени айырмашылықтар бар. Қытай аналары еуропалық американдық аналарына қарағанда бақылау және авторитарлық көрсеткіштері бойынша жоғары баға алғаны, бірақ авторитеттілік бойынша емес екені анықталды. Тағы бір зерттеуде афроамерикандық ата-аналардың авторитеттілігі жоғары болғанымен, басқа этникалық топтар сияқты академиялық жетістіктерде бірдей оң нәтижелер бермегені анықталды, мүмкін афроамерикандық балаларға достары көбірек әсер ететіндіктен. Чаоның зерттеуі қытайлық ата-аналардың бағынуға және билікке құрмет көрсетуді басты орынға қоятынын көрсетті. Керісінше, еуропалық американдық ата-аналар көбінесе тәуелсіздік пен өзін-өзі білдіруді бағалайды, бұл баламен ақылдасуға баса назар аударатын авторитетті ата-аналық стиліне әкеледі. Уақыт өте келе, зерттеулер қатал сүйіспеншіліктің танымалдылығы төмендеп келе жатыр, ата-ананың тікелей басқаруы мен рөлі өзгеріп, мейірімді тәрбие сияқты ата-аналық стильдердің танымалдылығы артып келе жатыр екенін көрсетті.

Қабылдау және этикалық ескертулер

Қиын махаббат мінез-құлықты өзгертудің тиімді тәсілі ретінде пайда болғанмен, оған қатысты көптеген сын айтылады. Кейбір адамдар бұл термин авторитарлық тәрбиелеуді ақтау үшін қолданылып жүр деп санайды, оны көбінесе авторитетті тәрбиелеудің және қиын махаббаттың қатаң түрі ретінде қарастырады.

Ата-ананың билігі

Доктор Мишель Борба, «Енбесең, жаман мінез-құлық болмайды: 38 қиын мінез-құлық және оларды қалай тоқтатуға болады» кітабының авторы, қатал сүйіспеншілік балалардың ерекшеліктерін ескермейтінін, жеке құрметке ие болмайтынын және осылайша билік үшін күрес тудыратынын айтады. Ол жеке шешімдер мен құрметтің маңыздылығын баса назар аударады, сонымен қатар қатал махаббат – «ата-ана мен бала арақатынасының нашарлау белгісі» екенін мәлімдейді. Баумринд авторитарлық тәрбиелеу бойынша зерттеулер жүргізіп, жоғары бақылау мен талаптарды, бірақ төмен жылулықты көрсететін ата-аналардың балаларында агрессияның жоғары деңгейі мен өзіне сенімсіздік байқалғанын анықтады. Бұған қоса, бала кезінде немқұрайлы немесе авторитарлық тәрбие алған жандардың арасында ішімдік ішу, темекі шегу және есірткі қолдану тәуекелі артады. Түрмедегі зерттеулер көрсеткендей, үш айлық жазадан кейін тәуекелге баруға бейімділік күшейеді және назар аудару қабілеті төмендейді. Бұл қатал махаббаттың оңалтудың тиімді әдісі еместігін көрсетеді. Мая Сзалавицтің пікірінше, «қатал махаббат» жасөспірімдерге арналған жазалау лагерьлерін ақтауға тырысады, оларды зорлық-зомбылық деп сипаттайды. Американың Ұлттық денсаулық институты «қатаң тәсілдер тиімсіз және олар жағдайды нашарлататынына дәлелдер бар» деген тұжырым жасайды. Сзалавиц «қатал махаббат» қажетсіз қатал ережелерді, «қатыгез жанжалдарды» және ауырсынудың өсуге ықпал ететінін болжайды деп санайды.

Оқыту

Коучинг жағдайында, басқалардың идеяларына көбірек ашық жаттықтырушылар тиімдірек болғаны анықталды. Олар ойыншыларды сынға түсіргенмен, жағымды атмосферада қолдау көрсеткен, ал ойыншыларын қатал және қатал сүйіспеншілікпен қатаңдандырған жаттықтырушылардан өзгеше болды. Сондай-ақ, медбикелерді даярлау кезінде, қатал мінез-құлық медбикелерді денсаулық сақтау ұйымында және мамандығында қалудан қайтарғаны көрсетілді.