Рационалдық қалпына келтіру: Құпиялылықтан құтылу жолы

Кіріспе

Қызметін тоқтатқан коммерциялық сатушы Rational Recovery (RR) – Анонимді алкоголиктер (AA) және он екі қадамдық бағдарламаларға тікелей қарсы салынған, кеңес беру, басшылық және тәуелділіктің (нашақорлықтың) тікелей емдеуіне қатысты материалдарды сатумен айналысқан коммерциялық ұйым. Rational Recovery 1986 жылы Калифорния штатында лицензиясы бар клиникалық әлеуметтік жұмыскер Джек Тримпей құрған. Тримпей – алкоголизмнен айыққан және алкоголизм мен басқа да нашақорлықты емдеу саласында жұмыс істейтін маман. Rational Recovery – Addictive Voice Recognition Technique (AVRT) технологиясымен бірге коммерциялық тауарлық белгі болып табылады. Ұйым 1993 жылдан бастап, кемінде 2001 жылдың маусым айына дейін "Rational Recovery журналы" атты мерзімді басылым шығарды. Бұрынғы "Rational Recovery" веб-сайты ("rational.org") және жаңа www.avrt.com сайттары қазір екеуі де қолданысқа жабық домендерге айналды.

Бағдарлама

АВРТ терапиясы, кеңес беру немесе тәуелділікті емдеу түрі емес. Кейбір көмек тегін, бірақ бағдарлама қалпына келтіру процесінде көмектесу үшін кітаптар, мақалалар және аудиодискілер сияқты тауарлар мен қызметтер үшін "өте шамалы төлемдер" қажет етеді. Материалдардың көп бөлігі Интернет арқылы тегін ұсынылады, және қызығушылық танытқан адам Рационалды қалпына келтіру бағдарламасын Интернет арқылы бастай алады. Рационалды қалпына келтіру бағдарламасы тәуелді адамның тұрақты, жоспарлы түрде бас тартуға ниеттенгені және оған қабілетті екені деген қағидатқа негізделген. Алайда, Рационалды қалпына келтіру бағдарламасы парадоксалды түрде, тәуелді адамның пайдалануды жалғастыруды қалайтынын да мойындайды. Бұл оның маскүнемдіктің өз уайымын басуға қабілеттілігіне сенуіне байланысты; ал уайымның өзі ішінара маскүнемдіктің салдарынан туындайды, сондай-ақ, оны күшейтеді. Осы екіұштылық – Рационалды қалпына келтірудің тәуелділікке қатысты анықтамасы. Осы парадигмаға сәйкес, нашақордың жағдайын тудыратын басты күш – Тримпей "тәуелділік дауысы" деп атаған нәрсе, ол физиологиялық тұрғыдан адам миының аштық, жыныстық қатынас және ішек-қарынды бақылау сияқты негізгі тіршілік функцияларын басқаратын бөліктерімен байланысты. Сәйкесінше, бұл "дауыстың" қалауы қанағаттандырылмағанда, тәуелді адам уайымға, күйзеліске, тынышсыздыққа, ашушаңдыққа және ләззат алу қабілетсіздігіне ұшырайды. РР әдісінің мәні – ең алдымен, жоспарлы, тұрақты түрде жағымсыз заттан немесе мінез-құлықтан бас тартуға міндеттеме беру, содан кейін осы міндеттемеге адал болуға қажетті ақыл-ой құралдарымен қарулану. Қалпына келу үшін ең маңыздысы – осы тәуелділік дауысын тану және өз шешімінің рационалды негізін үнемі еске салып, бас тартуға ұмтылу. Уақыт өте келе, қалпына келушілер өздерін және ақыл-ойы мен санасын жауапкершілікке, табысқа, кешіктірілген қанағаттандыруға немесе моральдық міндеттемелерге мән бермейтін тәндік импульстен ажыратудың пайдасын көре бастайды. Номенклатура әр түрлі болғанымен, әдістер заттық тәуелділіктің когнитивтік терапиясында қолданылатын әдістерге ұқсас (Бек және т.б.) және басқа да сенімдерді, көзқарастарды сынау және когнитивтік қайта құру схемаларына. РР бағдарламасы бағдарламада "тәуелділік дауысы" деп аталатын нәрсені тануға және жеңуге негізделген (өзін-өзі улануды қолдайтын ішкі ойлар) және тәуелділік импульстерінен ажырату. Әдепті дауысты тану техникасының (AVRT) арнайы әдісі – зат пайдалануды қолдайтын немесе ұсынатын кез келген ойды объективті түрде тану. Бұл пассивті тану дәрігерге AV айтқанды істеудің қажеті жоқ екенін, бірақ оңай бас тарта алатынын түсінуге мүмкіндік береді. Бұл әдіс негізінен негізгі семантикаға сүйенеді, негізінен AV-ны объективті түрде танылатын "олға" ауыстырады және "Мен" еркіндігін және бақылауын сақтайды. "Мен ішемін" деп ойлаудың орнына, адам АВРТ-ны "Мен ішкім келмейді, ол (AV) ішкісі келеді" деп түсіну үшін қолдана алады. Осы "бөлектеу" жүзеге асқаннан кейін және практик өзінің тәуелділік дауысын объективті түрде бақылай алатынын жеке тәжірибеден өткізгеннен кейін, бас тарту өзін-өзі бақылау мәселесі болып табылады және еркін ерікпен жеке таңдау болады. Оның "Рационалды қалпына келтіру" атты кітабында Тримпей тәуелділіктің дауысын "Жануардың айқауы" деп атайды, "Жануар" – маскүнемдікке деген құмарлық. Оның айтуынша, бұл – нашақорлардың өзін-өзі құрту жолын жалғастыра беруінің жалғыз себебі. Сонымен қатар, кез келген сезімді, бейне, ықылас т.б. ішуді қолдаған жағдайда "Жануардың әрекеті" деп санап, құмарлық басылады, адам өз өмірін қайтадан бақылай алады және қайталану туралы ешқашан уайымдамайды. Тәуелділікті өмір бойы күресу емес, тәуелділік дауысына "жоқ" деу әлдеқайда оңай. Оның үстіне, ақылға қонымды "өзін" аяусыз "Жануардан" ажырату, Тримпейдің айтуынша, есірткіге тәуелді адамдарға бір рет қайталанудың салдарын әрдайым сезінуге мүмкіндік береді. Ішкі ойлар өзін-өзі улануды қолдайды және практик тәсіліне байланысты тәсілді басқаруға қабілетті деген түсініктер АҚШ, Канада, Австралия және Ұлыбританиядағы прогрессивті есірткіге қарсы емдеу мекемелерінде "дәлелге негізделген" емдеу схемаларының негізіне айналды. Бұл мекемелер өз бағдарламаларын рационалды эмоционалды мінез-құлық терапиясының, когнитивтік мінез-құлық терапиясының, когнитивтік бағалау терапиясының және схема терапиясының алаңдаушылық пен депрессияға, сондай-ақ заттық тәуелділікке қатысты табыстарына негіздейді.

The program (AVRT) is not a form of therapy, counseling, or addiction treatment. Some assistance is free, but the program requires some "very modest charges" for goods and services including books, articles, and audio CDs to assist in the recovery process. Much of the material is offered for free via the Internet, and an interested person can begin the Rational Recovery program through the Internet. The Rational Recovery program is based on the premise that the addict both desires and is capable of permanent, planned abstinence. However, the Rational Recovery program recognizes that, paradoxically, the addict also wants to continue using. This is because of his belief in the power of the substance to quell his anxiety; an anxiety which is itself partially substance induced, as well as greatly enhanced, by the substance. This ambivalence is the Rational Recovery definition of addiction. According to this paradigm, the primary force driving an addict's predicament is what Trimpey calls the "addictive voice", which can physiologically be understood as being related to the parts of the human brain that control our core survival functions such as hunger, sex, and bowel control. Consequently, when the desires of this "voice" are not satiated, the addict experiences anxiety, depression, restlessness, irritability, and anhedonia (inability to feel pleasure). In essence, the RR method is to first make a commitment to planned, permanent abstinence from the undesirable substance or behavior, and then equip oneself with the mental tools to stick to that commitment. Most important to recovering addicts is the recognition of this addictive voice, and determination to remain abstinent by constantly reminding themselves of the rational basis of their decision to quit. As time progresses, the recovering addict begins to see the benefits of separating themselves and their rational minds from a bodily impulse that has no regard for responsibility, success, delayed gratification, or moral obligation. While nomenclature differs, the methods are similar to those used in Cognitive Therapy of Substance Disorders (Beck, et al.) and other belief , attitude and appraisal challenging and cognitive restructuring schemes. The RR program is based on recognizing and defeating what the program refers to as the "addictive voice" (internal thoughts that support self intoxication) and dissociation from addictive impulses. The specific technique of Addictive Voice Recognition Technique (AVRT) refers to the practice of objectively recognizing any mental thoughts that support or suggest substance use as AV (addictive voice). This passive recognition allows the practitioner to realize that he/she need not do what the AV says, but can effortlessly abstain. This technique relies heavily on basic semantics, essentially relegating the AV to an objectively recognizable "it" and retaining the control and free will of the "I." Rather than saying to oneself, "I drink", one can use AVRT to understand that "I don't want to drink, it (the AV) wants to drink." Once this "separation" is achieved, and the practitioner has personally experienced that he/she indeed can observe objectively their own addictive voice, maintaining abstinence is a matter of self control and becomes a personal choice of free will. In his book, Rational Recovery, Trimpey calls the addict's addictive voice "the bark of Beast", "the Beast" being the desire for intoxication. He proposes that this is the sole reason why addicts continue their self destructive ways. Furthermore, by recognizing any feeling, image, urge, etc. that supports drinking/using as "Beast activity", the compulsions will fall silent, and the person can eventually regain control over their life and never worry about relapses. Rather than making addiction a lifelong battle, it is much easier to say "no" to the addictive voice, than to give in. Moreover, this separation of the rational self from the relentless "Beast" will, Trimpey says, enable addicts to always remain aware of the repercussions associated with a single relapse. The notions that internal thoughts support self intoxication and that the practitioner is in control of the addictive voice have become foundational in "evidence based" treatment schemes at more progressive substance abuse treatment facilities in the US, Canada, Australia and the UK. These facilities base their programs on the success of rational emotive behavior therapy, cognitive behavioral therapy, cognitive appraisal therapy, and schema therapy for anxiety and depression, as well as for substance abuse.

Анонимді алкоголиктермен салыстыру

Рационалды қалпына келтіру мен АА ішімдіктен бас тартуды ұсынатын болса да, бағдарламалар мүлдем әртүрлі стратегияларды қолданады. Рационалды қалпына келтіру ішімдік/есірткі қолданудан аулақ болу үшін «үлкен жоспар» құруға қазірден жақсы уақыт жоқ екенін бірнеше рет айтады, ал АА-ның «бір күндік қадам» идеясы ешқашан қайтадан қолданбауға қайшы келеді. Яғни, Рационалды қалпына келтірудің айтуынша, егер АА сіз енді ешқашан ішімдік ішпейтін болсаңыз, онда уақытты есептеудің қажеті жоқ. Рационалды қалпына келтіру алкоголизмді ауру деп емес, ерікті мінез-құлық ретінде қарастырады. Рационалды қалпына келтіру «қалыпты қалпына келтіріп отырушы» мас адам бейнесін қабылдауға қарсы тұрады. (Анонимді алкоголиктер кітабы "Анонимді алкоголиктер" 4-басылым, 13-бет, 4-жол: "Біз қалай қалпына келгенімізді дәл көрсету үшін"). Рационалды қалпына келтіру бойынша қалпына келтіру топтары жоқ (дегенмен 1990 жылдары ел бойынша жиналыстар өткізілген). Өзіне сенімділікке ерекше мән беріледі (Алберт Бандураның еңбегімен салыстырыңыз). Нақты қадамдар жоқ, діни мәселелер де қарастырылмайды, сондай-ақ, құдай немесе адамдар тобы болсын, қандай да бір жоғары күшке сену талабы да қойылмайды.

Соттың тапсырмасы бойынша 12 қадамдық бағдарламаға қатысу

Америка Құрама Штаттарында психолог және заңгер Стэнтон Пил 12 қадамдық бағдарламаларға міндетті түрде қатысуға қарсы заңдық шаралар қолдануға шақырып, соттар мен басқа да мемлекеттік және салық төлеушілердің қаржысымен қолдау көрсетілетін мекемелердің рухани немесе діни мазмұны бар ұйымдар ұйымдастырған жиналыстарға қатысуды талап етуіне қарсылық білдірді. Олар мемлекеттік міндеттеме бойынша 12 қадамдық бағдарламаға қатысуды Бірінші түзетудегі Дінді ұстану еркіндігінен айыру ережесін бұзу деп есептейді. Бұл көзқарас "Гриффинге қарсы Кофлин", "Грандбергке қарсы Ашленд округі", "Уорнерге қарсы Ориндж округінің пробация департаменті", "Керрге қарсы Линд" және "О'Коннорға қарсы Калифорния штаты" істерінде қолдау тапты. Өзінің кітабында Пилл сол кездегі АА-ға ең танымал бес секулярлық баламаны атап көрсетті, атап айтқанда "Рационалды жаңару", "SMART жаңару", "Әйелдердің қанағаттануы", "Секулярлық қанағаттану ұйымдары" және "Модерациялық басқару".

Дінге бейтараптық

Тримпейдің айтуынша, кейбір адамдар Рационалды қалпына келтіруді дінге қарсы деп айыптаған. Рационалды қалпына келтірутің жиі қойылатын сұрақтарында былай делінген:

Рационалды қалпына келтіру ондаған мың адамдардың, есірткіге тәуелділікті емдеу барысында қажетсіз, конституцияға қайшы діни ұғымдарды сіңіруден туған ар-ождандық наразылықтарын білдірді. Біз оларға және басқаларға діннен мүлдем еркін бағдарлама ұсынамыз. Олардың діни бостандығын қорғау және 12 қадамдық бағдарламаны, қалыптасқан діндермен бәсекелесетін дін ретінде анықтау арқылы, бізді кейбіреулер дінсіз, қадірсіз немесе тіпті дінге қарсы деп айыптады. Бұл рас емес. Рационалды қалпына келтіру дін және сауығу мәселесінде бейтараптылық сақтайтынын мәлімдейді. Рационалды қалпына келтірудің негізін қалаушы Джек Тримпей былай түсіндіреді: "Рационалды қалпына келтіру адамдардың діни сенімдерінен бас тартуын қаламайды; адамдардың құдайлар мен қасиеттілерге сенуі біздің ісіміз емес. Бірақ, егер адам сауығу үшін құдайға 'сүйенсе', онда ғана ерекшелік бар. Егер осылай қаласа, АА бағдарламасы олар үшін өте қолайлы".

Жиналыс тоқтатылды

Рационалды қалпына келтіру "AVRT қалпына келтіру топтарының қажеттілігін жойды" деп мәлімдейді. 1998 жылы Рационалды қалпына келтіру "Қалпына келтіру тобы қозғалысы аяқталды! 1999 жылдың 1 қаңтарынан бастап АҚШ, Канада және басқа елдердегі Рационалды қалпына келтірудің барлық тәуелділікке қарсы топтарының жиналыстары тоқтатылады және ешқашан қайтадан ұйымдастырылмайды, себебі бұл уақытты босқа кетіру және мүлдем нәтижесіз" деп хабарлады. Осыған қарамастан, бүгінгі күні әлі де бірнеше топтар бар, бірақ олардың саны азайып барады. 1993 жылы Марк Галантер басқарып өткізген зерттеуде, Американың Тәуелділік Медицинасы Қоғамы мен Американың Тәуелділік Психиатриясы Академиясының бұрынғы президенті, Рационалды қалпына келтірудің мүшелеріне қандай әсер ететінін анықтауға тырысты. Зерттеу нәтижесінде "Рационалды қалпына келтіру көптеген тәуелді адамдарды өз бағдарламасына тартуға және олардың арасында қанағаттандыруға қол жеткізді, сонымен қатар АА-ның рухани бағытынан өзгеше когнитивтік көзқарас ұсынды. Тәуелділікпен күрестегі оның пайдалылығын одан әрі бағалау қажет. Осы типтегі қалпына келтірудің нәтижелері білім беруге қатысты қорытынды жасауға жеткіліксіз" деген қорытындыға келді. Бұл зерттеу Рационалды қалпына келтіру өз жиналыстарын өздігінен қалпына келтіруге бағытталған емдеуге ауысқанға дейін жүргізілді. SMART Recovery осы зерттеуден кейін ғана Рационалды қалпына келтіруден бөлініп, осы топтарды ұсынуды жалғастыруда.