Кіріспе

Табиғи талшықтардан пиролиз арқылы жасалған шайыр түрі. Шайыр мата, сондай-ақ шайыр қағазы деп аталатын бұл материал, от жағу үшін қолданылатын, төмен тұтану температурасы бар шайыр. Ол от қорапшасының негізгі бөлігі болып табылады. Бұл зығыр, мақта, юта сияқты табиғи талшықтан жасалған, пиролиз процесінен өткен кішкентай матадан тұрады.

Сипаттама

Шар матасы қара, күнге жарық көрмегендей жұқа матаға ұқсайды. Ол әдетте табиғи маталардан жасалады, бірақ соған ұқсас оттықтарды мақта шаштары немесе тампон, кептірілген мүк, жапырақтар немесе саңырауқұлақтар (мысалы, амаду), шикі, иірілмеген зығыр және т.б. пайдаланып дайындауға болады. Бұл кішкентай, іс жүзінде ауа өткізбейтін, тікбұрышты жәшікке салынып, содан кейін ұзақ уақыт бойы баяу және тұрақты түрде көмірмен қыздырылады, бұл оның жылулық ыдырауына (пиролиз) мүмкіндік береді. Осы процесс аяқталғаннан кейін қалған материал өте оңай тұтанады, сондықтан от тасы мен болатты қолданып от жағу кезінде ол басым оттық болып табылады. Пиролиз – "оттегі жоқ жағдайда жоғары температурада органикалық материалдың термохимиялық ыдырауы" деп анықталады. Қысқасы, пиролиз – органикалық заттарды көмірге айналдыру, ол жеңіл салмақты, жоғары энергетикалық және өте оңай тұтанатын зат. Жаңа көмір тіпті өздігінен де тұтана алады, тіпті оның өздігінен тұтану температурасы (349–455°C) қағаздың температурасынан төмен болмаса да; себебі, егер тіпті кішкентай нүкте тұтанса, ол жоғалғаннан гөрі көп энергияны бөліп шығарып, матаны тұтандырады, энергия мен температура көтеріліп, қызыл қызған көмірге дейін жетеді. Мата әдетте отты шығару үшін жеткілікті газды өндірмейді, бірақ егер ол отты тудыра алатын нәрсеге жеткілікті жақын болса, толыққанды өрт пайда болады.

Техника

Дұрыс дайындалғанда, бұл материал ең кішкентай ұшқыннан тұтанады және отты айналдыра жағуға ыңғайлы, ыстық қор береді, сондықтан кемпингте жиі қолданылады, әсіресе ауқымды ауа-райында от жағу қиын болғанда. Тарих бойы жергілікті халықтар қолданған қағидаға сәйкес, күйдірілген мата тек кремень және болаттың көмегімен от жағуға мүмкіндік береді, содан кейін ол тұтандырғыш материалдар жинағына салынып, жалынға дейін үрленіп тұтандырылады. Оны шағын көлемде жасау оңай, сондықтан ол тұрмыста да, лагерь отында тамақ пісіру кезінде де қолжетімді және танымал. Кременьді болатқа шапқанда, ұшқын пайда болады. «Кременьдің өткір жиегі болаттан ұсақ бөлшектерді алып тастайды, ол ауадағы оттегімен әрекеттесіп, тұтандырғыш материалды тұтандырады». Осы кремень және болат әдісімен күйдірілген мата тұтанады және «қор оның ішінде жарқырайды», осылайша қордың айналасына жалын жағуға болады. Күйдірілген матаның жануы баяу болғанымен, құрғақ жапырақтар, кішкентай бұтақтар немесе тұтандырғыш материалдар жинағы сияқты ұсақ тұтандырғыш материалдарды қолдану арқылы ұшқынды күшейту қажет.

Тарихи қолданысы

От жағу үшін ғасырлар бойы күйдірілген маталар қолданылып келеді. Күйдірілген матаның ең алғашқы тіркелген қолданылуы 1560 жылы Хатори Хандзоның "Нинпиден" немесе "Шиноби Хиден", яки "Ниндзя құпияларының аңыздары" атты ниндзюцу нұсқаулығында кездеседі. Нұсқаулықта мақта, жібек немесе қағаздан күйдірілген мата жасау қалай жасалатыны көрсетілген. Мақтаны, жібекті немесе қағазды жұмсақ болғанша ұғып алыңыз. Оны кішкентай бөліктерге бөліп, ақ түске күймейін деп сақтағанда, қара түске дейін құрғақ қыздырыңыз. Оны тығыз жабылатын ыдыста сақтаңыз және әрқашан қолыңызда болуын қадағалаңыз. Күйдірілген матаның тағы бір қолданылуын C. P. Маунтфорд пен R. M. Берндт "Соққы арқылы от жасау" еңбегінде жазған, онда күйдірілген матаны Австралияның аборигендеріне таныстыру туралы мәліметтер келтірілген, күйдірілген мата қолдану дәстүрлі әдістерге қарағанда оңай болғандығы айтылады. Джонатан Тиммонстың "Аутлендш: Галапагос аралдарындағы зорлық-зомбылықтың адамзат тарихы" атты тарихи ойдан шығарылған романында, ол 1930 жылдардың басында Галапагос архипелагындағы Флореана аралына еуропалық экспаттардың қоныстануына қатысты оқиғаларды баяндауға бағытталған. Тиммонс еуропалық капитанның бірі "тәмәкісі мен отты жағу құралы, ішінде кремний мен болат және күйдірілген матаның кесектері салынған" майлы матасын шығарғанын жазды.

Ғылыми зерттеулер

Шар матасы органикалық целлюлоза негізіндегі талшықтардың пиролизі кезінде пайда болады, бұл – материалдың инерттік атмосферада (оттегі жоқ жағдайда) жылулық ыдырауын қамтитын, қайтымсыз химиялық реакция. Шар матасы – биомассаның бір түрі, биокөл деп аталады. Шар матасы толық емес жанудың нәтижесі болып табылады, себебі өндіріс процесінде қалайы ішіне кіретін оттегінің мөлшері шектеулі болғандықтан, оттегі реакцияның шектеуші реагенті болып табылады.