Кіріспе

Хлортрифторметан, R 13, CFC 13 немесе Фреон 13 — тұтанбайтын, коррозияға ұшырамайтын, уытты емес хлорфторкарбон (ХФК) және аралас галометан. Бұл адам жасаған зат, негізінен тоңазытқыш ретінде қолданылады. Қоршаған ортаға шығарылған кезде CFC 13 озон қабатын қыру әлеуеті жоғары және атмосферада ұзақ сақталады. Жаһандық жылыну потенциалы (ЖЖП) бойынша CFC 13-тен асып түсетін аз ғана парник газдары бар. Оны көміртек тетрахлоридін сутек фторидімен антимон пентахлоридінің каталитикалық мөлшерінің қатысуымен реакция арқылы алуға болады:

CCl4 + 3HF → CClF3 + 3HCl

Бұл реакция трихлорфторметан (CCl3F), дихлордифторметан (CCl2F2) және тетрафторметан (CF4) да түзеді.

Монреаль хаттамасы

1987 жылғы Монреаль хаттамасының бірауыздан бекітілуінен кейін, хлорфторкөміртектердің (ХФК) концентрациясының стратосферадағы озон қабатының азаюына ықпал етуіне байланысты туындаған алаңдаушылыққа жауап ретінде CFC-13 және басқа да ХФК-терді кезең-кезеңімен тоқтату және алмастыру процесі іске қосылды. 1980 жылдардағы зерттеулер көрсеткендей, адам жасаған ХФК қосылыстары Жердегі тіршілікті ультракүлгін сәулеленуден қорғайтын атмосфераның жоғарғы қабатындағы, яғни стратосферадағы озон қабатында тесік жасады. CFC-13-тің радиациялық тиімділігі жоғары, бұл 13 900 GWP 100 жылдық есептеу бойынша жоғары жаһандық жылу әлеуетіне (ЖЖӘ) ие екенін көрсетеді, бұл көрсеткіш өте аз ғана басқа жылыжай газдармен теңестіріледі. Ол озон қабатын бұзатын заттар тізімінде I классқа жатқызылған. Монреаль хаттамасына қарамастан, 2010 және 2020 жылдар аралығында CFC-13 және тағы төрт хлорфторкөміртек (ХФК) газының атмосфераға шығарылуы артты. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, CFC-13 және CFC-112a шығарылымдарының өсуіне себеп болған факторлар әлі анықталған жоқ.

Қасиеттері:

Тығыздығы (ρ) 127.8 °C (сұйық) 1.603 г⋅см−3
Тығыздығы (ρ) қайнау нүктесінде (газ) 6.94 кг⋅м−3
Тығыздығы (ρ) 15 °C (газ) 4.41 г⋅см−3
Қосар нүкте температурасы (Tt)
Критикалық температура (Tc) 28.8 °C (302 K)
Критикалық қысым (pc) 3.86 МПа (38.6 бар)
Критикалық тығыздығы (ρc) 5.5 моль⋅Л−1
Қайнау кезіндегі буланудың жасырын жылуы 149.85 кДж⋅кг−1
Тұрақты қысымдағы меншікті жылу сыйымдылығы (Cp) 34.4 °C 0.06 кДж⋅моль−1⋅K−1
Тұрақты көлемдегі меншікті жылу сыйымдылығы (CV) 34.4 °C 0.051 кДж⋅моль−1⋅K−1
Жылу сыйымдылығының қатынасы (κ) 34.4 °C 1.168016
Қысым коэффициенті (Z) 15 °C 0.9896
Ацентрлік фактор (ω) 0.17166
Вязкость (η) 0 °C (газ) 13.3 мПа⋅с (0.0133 сП)
Вязкость (η) 25 °C (газ) 14.1 мПа⋅с (0.01440 сП)
Озонды жоятын әлеуеті (ODP) 1 (CO2 = 1)
Атмосферадағы өмір сүру мерзімі 640 жыл.