Кіріспе
Нил дельтасындағы египеттік қоныс Ком эль Хисен (كوم الحصن ) – Нил дельтасындағы Египеттің Ескі Патшалық дәуірінен бастау алатын, ал кей бөліктері Орта Патшалық кезеңіне жататын мекен. Оның орналасқан жері Төменгі Египеттің 3-номы, яки "Кемелердің Иесінің үйі" (pr nb jmu) болып табылады, бұл Хатор қасиеттісіне бағытталған. Сондай-ақ, жануарлар мен мәтіндік деректердің куәлігі бұл аймақтар арасында мал тасымалында маңызды рөл атқарғанын көрсетеді. Бұл өзін-өзі қамтамасыз ететін қала ма, әлде тек ғибадатхананы қолдау үшін салынған ба, әзірге белгісіз. Қазба жұмыстарынан табылған маңызды заттарға Хесувердің қабірі, ірі некрополь және Сехмет-Хаторға арналған ғибадатхана жатады. Хаторды "Имудың Иесі" деп атаған жазулар және Ком эль Хисеннің орналасқан жері, бұл жердің бұрынғы номе астанасы Яму немесе Иму болғанын көрсетеді. Алдыңғы қазбалардан алынған осы сайт туралы көптеген мәліметтер жоғалып кеткен немесе әлі жарияланбаған.
Kom el Hisn (كوم الحصن ) is a Nile Delta settlement dating back to the Old Kingdom of Egypt with parts dating to the Middle Kingdom. Its location in the 3rd nome of Lower Egypt, or "House of the Lord of Ships (pr nb jmu)", focus on the goddess Hathor, as well as faunal and textual evidence suggests it played a role in transporting cattle between regions. Whether or not it was a self sufficient town or built solely to support the temple is currently unknown. The site's main findings include the Tomb of Khesuwer, a large necropolis, and a temple dedicated to Sekhmet Hathor. Inscriptions designating Hathor as the "Mistress of Imu", among other similar inscriptions, and the location of Kom el Hisn have given evidence to the site being the former nome capital Yamu, or Imu. Much of the information on this site from previous excavations is lost or remains unpublished.
Қазба тарихы
Бұл жерді алғаш рет 1881 жылы Наукрат қазбалары кезінде Флиндерс Петри ашқан. Одан кейін 1885 жылдан 1887 жылға дейін оны Фрэнсис Льюэллин Гриффит зерттеген. Бұл зерттеу барысында саз кірпіштен салынған ғибадатхана, қоршау қабырғасы және Рамзес II-нің төрт мүсіні табылды. Олардың екеуінде "Имудың иесі" Сехмет Хаторға арналған жазулар болған. Ғибадатхана мен қоршау қабырғасы кейіннен қиратылған. Қазіргі уақытта Рамзес II-нің екі мүсіні осы жерде сақталған. Біреуі Каир мұражайына көшірілген. 1902 жылы Жорж Дарси жүргізген келесі зерттеуде Рамзес II-ге қатысты көптеген артефакттар табылды, мысалы, кейін Рамзес II-ге қарай узурпацияланған Аменемхат III-тің екі сынған колоссы және бастапқыда Рамзес II үшін жасалған төрт блок, бірақ кейін Шошенк II-ге қарай узурпацияланып, шіркеу құрылысына пайдаланылған. 1910 жылы Кемпбелл Коуэн Эдгар Хатор діни қызметкері Хесуэрдің қабірін тауып, қазып шығарды. Оның ішінде Жоғарғы Египеттің ақ тәжін киген 12-ші династиялық фараонның тас басы табылды. Сондай-ақ, бұрын табылған сынған колосспен байланысты болуы мүмкін Аменемхат III-тің бұзылған мүсіндері де табылды. Бұл қабір осы жерде Хаторға табынушылық болғанын және оның мүмкін діни маңызын растайды. 1940 жылдардың басында қатты жаңбырдан кейін саз қабірлер ашылды. Эль-Амир, Фарад және Хамада 1943 жылдан 1949 жылға дейін үлкен некрополь болып шыққан жерді қазып шықты. Онда төменгі және жоғары топқа жататын мыңнан астам қабірлер табылды. Ең көп кездесетін жерлеу орындары қарапайым құм шұңқырлары болды. Олардың ішінде "жауынгерлер тобы" деп белгіленген қабірлердің бір бөлігінде пышақтар табылды, бірақ көптеген қабірлерде қабірлік заттар болмады немесе олар аз болды. 1946 және 1948 жылдары жүргізілген қазба жұмыстарынан балалардың сүйектері салынған көптеген "құмыра қабірлер" табылды. Олардың арасында отбасылық немесе жаппай қабірлер де болды, олардың ішінде көбінесе балалардың қалдықтары сақталған. Олардың жасы алқалардың ұзындығы бойынша анықталды. Қабірлердің нақты саны белгісіз. Көбінесе Бірінші аралық кезең мен Орта патшалық кезеңіне жатады. Бұл қазба толыққанды жарияланбаған және бірқатар римдік қабірлерді қамтымаған. Бұл қазбадан карталар мен далалық жазбалар сақталмаған, ал сақталған материалдың көп бөлігі жарияланбаған күйде қалған. 1988 жылы тұрғын үйлерден алынған фауна мен флораның қалдықтары зерттелді. Нил дельтасының мал шаруашылығымен байланысын ескере отырып, табылған мал сүйектерінің аз саны осы жердің мал шаруашылығымен және жалпы Эстейтпен байланысын көрсетсе де, мал сою немесе өсірумен байланысты емес. Олардың тамақтарының көп бөлігі шошқадан алынған, қалдықтар шошқаның саны қой мен ешкінің санынан көп екенін көрсетеді. Бұл көрсеткіш осы жердің астық өндірісімен тығыз байланысты болмағанын көрсетеді. Сайттың солтүстік жағынан табылған сиыр сүйектері жануарлардың некрополын көрсетеді, бұл Хатор культі мен Нил дельтасының ірі қара мал шаруашылығына қатысуы арасындағы байланыстың тағы бір дәлелі. Бұл жер әлі қазылмаған. 1984, 1986 және 1988 жылдары жүргізілген қазба жұмыстары кезінде тұрғын үй архитектурасының және материалдардың қалдықтары табылды, соның ішінде көп бөлігін қоршаған қоршау қабырғасы да болды. Бұл қазбалардан нан қалыптары және тағам сақтауға арналған ыдыстар сияқты артефакттар табылды, бірақ негізгі заттар мен оларды өндіру құралдарының жоқтығы Ком эль Хисн діни орын болғанын немесе үкіметтік билік астында болғанын көрсетеді. 1988 жылы Роберт Ж. Венке жүргізген қазба жұмыстары кезінде 5-ші және 6-шы династияларға жататын сынған пломбалар мен керамикалар табылды. Бұл жер кем дегенде Орта патшалық кезеңіне дейін қоныстанған болуы мүмкін. Дегенмен, тұрмыстық заттардың жетіспеушілігі Ком-эль-Хисн Хатор культі мен олардың діни қызметкерлерін қолдауға арналған шағын штаттың иелігінде болғанын көрсетеді. Бұл факті 1988 жылы Венке жүргізген қазба жұмыстарымен расталды, онда тас құралдар табылды, бірақ оларды жасаудан қалған қалдықтар сирек кездесті. Әзірге өндіріс шеберханалары немесе олардың болуына дәлелдер табылған жоқ, бірақ Венке олардың әлі де болғаны мүмкін екенін, бірақ негізгі қазба орнынан алынып тасталғанын атап өтті.
Кесувердің қабірі
Бұл жердегі алғашқы маңызды жаңалықтардың бірі – Хесувердің ("Кесувер Ақсақал") 12-ші династиялық әулетіне жататын әк тасты қабірі болды. Қалдықтары Ком-эль-Хисеннің оңтүстік-батыс бұрышынан табылды. Бұл қабірде Орта Мемлекет кезеңіне жататын жазулар бар, және ол кірердегі жалғыз қабір. Осы жазулармен қатар, қазба жұмыстары кезінде табылған базальт бас арқасында Эдгар қабірді Аменемхат III билік кезеңіне жатқызды. Қабірді қоршаған екі саз кірпіш қабырғаның қалдықтарының астынан төрт негіздік салынған заттар табылды. Олардың әрқайсысы қабір ішінде табылған жазумен сәйкес келетін, оның есімі жазылған әк тас тақташаны қамтыды. Қабір табылған кезде, табыт пен қалдырылған құрбандықтар шаңға айналып кеткен. Бұл салынған заттар ғибадатхана салынып жатқанда өткізілген рәсімнің бір бөлігі ретінде орналастырылған, сондықтан оларды оның қабірінің астында табу, ғибадатхананың бөліктері Хесувердің қабірін салу үшін қайта пайдаланылғанын көрсетеді. Бір суретте Хесувер мен төрт қатар тұрған қыздар қолдарын шапалақтап, музыкалық аспаптарда ойнап жатыр, бұл оның Хатордың қыздарының "Басқарушысы" лауазымын растайды. Оның лауазымы Ком-эль-Хисндегі ғибадатханада болған деп есептеледі.
Яму
Яму немесе Иму – Төменгі Египеттің 3-ші Номының астанасы болған. Бұл қала туралы мәліметтер 5-ші династия дәуіріндегі мәтіндерде кездеседі, бірақ қазіргі таңда оның орны белгісіз. Ком-эль-Хисн жерінде табылған мүсіндердегі жазуларға сүйенсек, осы жер Яму қаласының орналасқан жері болуы мүмкін. 1884 жылы Петридің осы жерге сапары туралы жарияланбаған жазбаларында Сехмет қадірлі құдайына арналған құрбандық үстелі сипатталған, онда «патша Ямудың иесі Сехметке құрбандық шалады» деген жазу бар. Ол сондай-ақ «Ямудың иесі» туралы басқа жазуларды да тіркеген, бірақ оларды қайдан тапқанын немесе олар Ком-эль-Хиснге қатысты ма екенін нақты айтпаған. Яму мен Ком-эль-Хисн бір жер екені туралы күшті теория бар, бірақ оны дәлелдейтін нақты айғақтар жоқ.