Кіріспе
Қытай педагогы және саясаткері (1869–1923)
Чжоу Цзичи (17 қараша 1869 – 21 қазан 1923) – Қытайдың соңғы Цин әулеті мен ерте республикалық кезеңде өмір сүрген педагог және саясаткер. Республиканың алғашқы жылдарында ол бірнеше лауазымда болды: Байланыс және Қаржы министрліктерінде, дипломат ретінде, содан кейін Республика президентінің міндетін атқарушы, ал 1922 жылы Лян Шиидің ауруына байланысты уақытша премьер-министрлік қызметін атқарды. Ол «Коммуникациялар тобының» мүшесі болған.
Өмірбаян
Гуандун қаласында туған Чжоу кантон және мандарин тілдерінде сөйлей білген, кейін ата-бабаларының Шаньдун провинциясына оралған. АҚШ-тағы Колумбия университетінде білім алғаннан кейін Қытайға оралған соң, ол Цинхуа университетін құруға көмектесті, мақсаты – қытай студенттерін Америкада оқуға дайындау. Ол ерекше атап өткен пәндердің қатарында ағылшын тілі, математика және ғылым болды. Цинхуа университетінде жұмыс істеген кезінде Чжоу студенттерді шетелге оқуға жіберуді басқарды және 1911 жылдан 1912 жылға дейін университет президенті болды. Шаньдун провинциясының губернаторы ретінде ол зор ықпалға ие болды, сонымен қатар «Жиырма бір талап» туралы ақпаратты БАҚ-қа таратуға көмектесті. Уақытша президент Юань Шикайды және оның Қытайды республикадан монархияға айналдыру әрекеттерін қолдаған Чжоу, Шаньдун губернаторы қызметін атқарган кезінде, халықтың сауаттылығы 2 пайызды құрайтынын ескере отырып, қытай халқының өзін-өзі басқаруға дайын емес деп санады. Оның пікірінше, халықты саясаткерлер ғана манипуляциялай алады, ал олардың іс-әрекеттері елде тұрақсыздық пен хаос тудырады. (Осы пікірін одан әрі нығайту үшін Чжоу Колумбия университетінің саясаттанушысы Фрэнк Джонсон Гудноуды Қытайдағы монархияны ақтауға шақырған болуы мүмкін.) 1913 жылы Юань оны соғыс министрі етіп тағайындады, ол келесі жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. 1915 жылдың соңында Юань Қытай империясын қайта құруға тырысты, Чжоуды Жапония империясына арнайы елші ретінде жіберді. Окума Шигенобу басқаратын Жапон үкіметі оны қабылдамады, ол Қытайға оралып, Юаньға үкіметінің шетелдік қолдауын жоғалтқанын хабарлады. Монархияны қалпына келтіру әрекеті сәтсіз аяқталғаннан және 1916 жылдың маусымында Юань қайтыс болғаннан кейін, Чжоу империяны қолдауының жеке құны болғанын түсінді: бұрынғы режимнің сегіз ірі монархисінің бірі саналған ол сатқын деп жарияланды, ал жаңа президент Ли Юаньхун оны тұтқындауға бұйрық берді, нәтижесінде Чжоу Жапонияға саяси баспана іздеуге мәжбүр болды. 1918 жылы президент Фэн Гуожан оны кешіргеннен кейін, 1920 жылы Сюй Шичан басқаратын үкіметте қаржы министрі болды. Қаржы министрі ретінде ол 1921 жылы премьер Цзинь Юнпенге қарсы билік күресінде жеңіліп, отставкаға кетуге мәжбүр болды. Ол Жаң Цзюлиньге өш алып, премьер-министрдің орнына азаматтық коммуникациялар тобының басшысы Лян Шийиді тағайындауға көндірді. Сол жылы ол Вашингтондағы теңізді қаруландыру жөніндегі конференцияға Қытай делегациясының мүшесі ретінде қатысты, бірақ конференцияның «жағымсыз нәтижелеріне» байланысты отставкаға кетті. Чжоу сонымен қатар Қытай банкінің президенті, байланыс министрі, әскери министр, ауыл шаруашылығы және сауда министрі, сондай-ақ тұз инспекторы қызметтерін атқарды. 1922 жылы Лианг премьер-министр лауазымынан (ауруына байланысты) және кейіннен Сюй президент лауазымынан кеткеннен кейін ол қысқа мерзімге премьер-министр және президент міндетін атқарды. Қытай тарихындағы ең қысқа президенттік мерзім болған оның билігі уақытша болды, өйткені Чжили тобы Ли Юаньхунды қайтадан билікке әкелуге тырысты. Олар сәттілікке жеткенімен, бірақ Чжилидің араласуына наразылық білдіріп, Америка Құрама Штаттарында кино өнерін оқыды, кейін Қытайға оралып, киностудия ашты. 1923 жылдың 21 қазанында Пекиндегі үйінде қайтыс болды.