Кіріспе
Тыныс алған ауадағы оттегінің жеткіліксіздігі. Инертті газбен тұншығу – бұл атмосфералық ауаның (көбінесе азот пен оттектен тұрады) орнына, оттегінің жоқтығында немесе аз мөлшерінде физиологиялық инертті газды тыныс алу нәтижесінде болатын тұншығудың бір түрі. Осы механизм арқылы кездейсоқ немесе қасақана өлімге әкелетін физиологиялық инертті газдардың мысалдары – аргон, гелий, азот және метан. "Физиологиялық инертті" термині улы немесе жансырғыш қасиеттері жоқ, сондай-ақ жүрекке немесе гемоглобинге әсер етпейтін газды көрсету үшін қолданылады. Керісінше, газ тыныс алған газ бен қандағы оттегі концентрациясын қауіпті деңгейге дейін төмендетіп, қарапайым сұйытқыш ретінде әрекет етеді, нәтижесінде организм жасушалары оттегіден айырылады. Адамдарда кездейсоқ өлімнің себептерінің бірі болып табылатын инертті газбен тұншығу гелий, азот, метан және аргон сияқты газдарды қолданып, өз-өзіне қол жұмсау әдісі ретінде де пайдаланылған. Инертті газбен тұншығуды эвтаназияны жақтаушылар қолдады, олар газды ұстап тұратын пластикалық капот құрылғысын, көбінесе "өз-өзіне қол жұмсау қапшығы" деп атайды. Азотпен тұншығу кейбір елдерде өлім жазасын орындау әдісі ретінде бекітілген. Әлемдегі алғашқы және жалғыз рет қолданылған жағдай ретінде, 2024 жылдың 25 қаңтарында Алабама штаты сотталған қылмыскер Кеннет Юджин Смит осы әдіс арқылы өлім жазасын орындады. Балама ретінде "гипоксия" термині де қолданылған, бірақ бұл термин кемшікті, себебі гипоксия міндетті түрде өлімді білдірмейді. Екінші жағынан, тұншығу техникалық тұрғыдан дұрыс емес, себебі тыныс алу жалғасады және инертті газбен тұншығуға дейін тыныс алған оттегінен метаболизм арқылы пайда болған көмірқышқыл газын шектеусіз шығаруға болады, бұл ацидозды және гиперкапниядан туындаған тыныс алуға күшті ұмтылыстың пайда болуын болдырмауы мүмкін.
Inert gas asphyxiation is a form of asphyxiation which results from breathing a physiologically inert gas in the absence of oxygen, or a low amount of oxygen, rather than atmospheric air (which is composed largely of nitrogen and oxygen). Examples of physiologically inert gases, which have caused accidental or deliberate death by this mechanism, are argon, helium, nitrogen and methane. The term "physiologically inert" is used to indicate a gas which has no toxic or anesthetic properties and does not act upon the heart or hemoglobin. Instead, the gas acts as a simple diluent to reduce the oxygen concentration in inspired gas and blood to dangerously low levels, thereby eventually depriving cells in the body of oxygen. An occasional cause of accidental death in humans, inert gas asphyxia with gases including helium, nitrogen, methane and argon has been used as a suicide method. Inert gas asphyxia has been advocated by proponents of euthanasia, using a gas retaining plastic hood device colloquially referred to as a suicide bag. Nitrogen asphyxiation has been approved in some places as a method of capital punishment. In the world's first and only instance of its use so far, on January 25, 2024, Alabama executed convicted murderer Kenneth Eugene Smith via this method. Alternatively, the use of the term hypoxia has been used but this term is flawed given hypoxia does not necessarily imply death. On the other hand, asphyxiation is technically incorrect given respiration continues and the carbon dioxide metabolically produced from the oxygen inhaled prior to inert gas asphyxiation can be exhaled without restriction, which can prevent acidosis and the strong urge to breathe caused by hypercapnia.
Процесс
Адам таза азот, гелий, неон, аргон, метан сияқты немесе басқа да физиологиялық белсенді емес газды дем алғанда, оттегімен толықтырмай, көмірқышқыл газын шығарады. Физиологиялық белсенді емес газдар (улы әсері жоқ, тек оттегіні сұйылтады) әдетте иіссіз және дәмсіз болады. Сондықтан, адам организмі оттегі деңгейі төмендегенде, аз ғана ерекше сезімді байқайды. Бұл оттегінің жетіспеуінен болатын асфиксияға (өлімге) әкеледі, бұл ауыр және жарақатты тұншығу сезіміне (гиперкапниялық дабыл реакциясы, адамдарда көбінесе көмірқышқыл газы деңгейінің артуынан туындайды) немесе уланудың қосымша әсерлеріне ұшыратпайды. Су астындағы дем алу құралдарындағы апаттарда, тыныс алатын газдың оттегі мөлшерінің баяу төмендеуі айқын сезім немесе сезімсіздік тудыруы мүмкін. Зерттеуге қатысушылардан азот атмосферасында гипервентиляция жасау сұралды. Нәтижелердің бірі: азотпен тыныс алу ұзақтығы 8-10 секундтан асса, қатысушы көру қабілетінің уақытша нашарлауын хабарлады. 15-16 секунд бойы азотпен тыныс алған тәжірибелерде қатысушының санасы тұманды болып, көру қабілеті нашарлады. Бұл тәжірибелерде көру қабілеті қысқа мерзімге жоғалып кетті. Азотты 17-20 секунд бойы дем алған бірнеше тәжірибеде ессіздік пайда болды және көбінесе жалпы құрысумен бірге жүрді. Азотпен тыныс алудың басталуы мен симптомдардың пайда болуы арасындағы уақыт 12-14 секундты құрады. Зерттеу қатысушылардың қаншалықты дискомфорт сезінгендері туралы мәлімет бермеді. Немесе құдыққа салынған жабайы тобағдарларды, жануарларды атмосферада оттегі жоқ және асфиксиациялық газ (аргон, азот немесе көмірқышқыл газы) бар ыдысқа орналастыру арқылы естен танытуға болады. Аргон мен азот газбен өлтіру процесінің маңызды бөліктері болып табылады, олар ауыртпалық тудырмайды, сондықтан көптеген адамдар басқа өлтіру әдістеріне қарағанда, бақыланатын атмосферадағы кейбір өлтіру түрлерін гумандырақ деп санайды. Егер көмірқышқыл газы қолданылса, бақыланатын атмосферадағы өлтіру инертті газбен асфиксиядан өзгеше, себебі көмірқышқыл газының жоғары концентрациясы (5% жоғары) биологиялық белсенді емес, керісінше, уытты және кейбір жануар түрлерінде бастапқы мазасыздық тудырады. Жануарларға ауыртпалық келтірмей сойылған кезде қолданылатын гипоксиялық атмосфераға уытты көмірқышқыл газын қосу – күрделі және түрге қатысты мәселе, ол көмірқышқыл газының концентрациясына да байланысты.
When the duration of over ventilation with nitrogen was greater than 8–10 sec the subject reported a transient dimming of vision. In the experiments in which nitrogen breathing was carried out for 15–16 sec the subject experienced some general clouding of consciousness and impairment of vision. Vision was frequently lost in these experiments for a short period. In the few experiments in which nitrogen was breathed for 17–20 sec unconsciousness supervened and was accompanied on most occasions by a generalized convulsion. The duration of the interval between the start of over ventilation with nitrogen and the onset of symptoms was 12–14 sec. The study did not report how much discomfort the subjects felt. or cane toads by placing the animals in a container in which the atmosphere lacks oxygen and consists of an asphyxiant gas (one or more of argon, nitrogen or carbon dioxide), causing the animals to lose consciousness. Argon and nitrogen are important components of a gassing process which seem to cause no pain, and for this reason many consider some types of controlled atmosphere killing more humane than other methods of killing. If carbon dioxide is used, controlled atmosphere killing is not the same as inert gas asphyxia, because carbon dioxide at high concentrations (above 5%) is not biologically inert, but rather is toxic and also produces initial distress in some animal species. The addition of toxic carbon dioxide to hypoxic atmospheres used in slaughter without animal distress is a complex and highly species specific matter, which also depends on the concentration of carbon dioxide.
Евтаназия
Суға шомылуға бейім жануарлар, мысықтар мен күңгірлер сияқты, сондай-ақ қуыстар қазатын жануарлар төмен оттегілі атмосфераға сезімтал және оны жақын жерге келтірмейді. Осы себепті, эвтаназия үшін инертті газды (гипоксиялық) атмосфераны (CO2 болмайтын) қолдану да жануар түріне қарай өзгеше болады.
Өлім-жітім және жарақат алу
Азотты көп мөлшерде қолданғанда, азотпен кездейсоқ тұншығу қаупі бар. АҚШ-та жылына бірнеше адам мерт болады.
Кейде гелийді демалыс үшін тыныс алудан өлім жағдайлары тіркеледі, бірақ шағын шарлардан тікелей тыныс алудан мұндай жағдайлар өте сирек кездеседі. Ірі гелий шарларынан тыныс алғаннан кейін өлімге әкелетін жағдайлар туралы хабарлар бар. Бір адам гелийді ойыншық шардан тыныс алғаннан кейін ағаштан құлап, есінен танып немесе басы ауырған күйде қаза тапты. 2015 жылы денсаулық сақтау орталығының бір техникалық қызметкері азотты бақылаусыз криотерапия жасау кезінде тұншығып қайтыс болды. 2021 жылы Гейнсвиллдегі құс фабрикасында сұйық азоттың ағып кетуі салдарынан алты адам тұншығып қайтыс болды, ал тағы 11 адам ауруханаға жатқызылды.
Өзін-өзі өлтіру
Өзін-өзі өлтіру үшін инертті газды алғаш рет канадалық дәрігер Брюс Данн ұсынған. Данн: "ығыстырылған газ баллонын, тиісті қысымды төмендету редукторын және қолайлы қолдану жабдықтарын алуы шешімді адамға қол жетімді болмаса, бірақ қарапайым халыққа кездейсоқ немесе жылдам алу өте қиын" деп түсіндірді. Данн басқа зерттеушілермен, әсіресе канадалық белсенді Джон Хофсесспен бірлесіп жұмыс істеді, ол 1997 жылы Дерек Хамфри мен Филип Нитшкемен бірге "NuTech" тобын құрды. Екі жылдан кейін NuTech Даннның жұмысын жеңілдетіп, қолжетімді мерекелік шар баллондарының гелийін пайдаланды. Гелийді қапқа салып, өзіне қолдану арқылы жасалатын өзін-өзі өлтіру әдісіне кейбір медициналық эвтаназияны қолдайтын топтар "өлім қабы" немесе "өзін-өзі өлтіру қабы" деп сілтеме жасайды. Бастапқыда мұндай қаптар гелиймен қолданылған, 2001 жылдан 2005 жылға дейін оларды қолдану нәтижесінде 30 адам қаза тапты, ал 2005 жылдан 2009 жылға дейін тағы 79 адам қаза тапты. Бұл бір топ сарапшыларға техниканың танымалдылығы артып келе жатқанын көрсетті, сол сияқты сол онжылдықтың соңғы жартысында Швецияда гелиймен өзін-өзі өлтіру көрсеткіші де артты. Эвтаназияны қолдайтын Филип Нитшке сияқты адамдар азотты басты газ ретінде пайдаланды, ол Австралияға азот баллондарын импорттау үшін "Max Dog Brewing" атты компанияны құрды. Нитшке газ баллондарын сыра қайнатуға да, қажет болған жағдайда "бейбіт, сенімді [және] толыққанды заңды" жолмен өмірді аяқтауға да қолдануға болатынын мәлімдеді. Нитшке азоттың "кейбір адамдар үшін маңызды болған, тіпті мәйіттерді қарап шығу арқылы да анықтау мүмкін емес" екенін айтты. Нитшке 3D басылған "Sarco" атты құрыл жасады, ол түйме басылғанда азотпен толтырылады, ол пайдаланушының бір минут ішінде есінен айырылып, содан кейін оттегі жетіспеуден көз жұмады деп мәлімдеді.
Өлiм жазасы
Азотпен тұншығу арқылы өлім жазасы 1995 жылғы National Review журналындағы мақалада капиталдық жазаның теориялық әдісі ретінде қысқаша талқыланды. 2007 жылы телеарнадағы деректі фильмде британдық саяси комментатор және бұрынғы парламент депутаты Майкл Портильо әлемде қолданылатын өлім жазасы техникаларын қарастырып, оларды қанағаттандырмайтындықтарын айтты; оның қорытындысы бойынша азотпен тұншығу ең тиімді әдіс болар еді. Үш жыл өткен соң, 2018 жылдың наурызында Оклахома штаты өлім жазасын орындау үшін қажетті дәрі-дәрмектерді алудағы қиындықтарға байланысты азот газы қолданылатынын мәлімдеді. Азотпен өлім жазасын орындау бойынша хаттаманы әзірлеуде "қол жеткізген жетістіктерге" қарамастан, ешқандай өлім жазасын орындамағаннан кейін, Оклахома 2020 жылдың ақпанында өлімге әкелетін инъекциялар үшін жаңа, сенімді көз табылдыны, бірақ азотпен өлім жазасын резервтік шара ретінде жалғастыратынын хабарлады. 2018 жылдың наурызында Алабама штаты (Оклахома және Миссисипиден кейін) азотпен тұншығуды өлім жазасын орындау әдісі ретінде қолдануға рұқсат берген үшінші штат атанды. 2023 жылдың тамызында Алабаманың түзеу департаменті азот гипоксиясы арқылы өлім жазасын орындау бойынша хаттамасын жариялады. 1996 жылы жалданып кісі өлтіргені үшін сотталған Кеннет Юджин Смит, 2022 жылы өлім жазасын орындау әрекеті сәтсіз аяқталған, осы әдіс бойынша өлім жазасына кесілетін алғашқы сотталған болып тағайындалды. 1 қарашада Алабама Жоғарғы соты азот гипоксиясы хаттамасын қолдану арқылы өлім жазасын орындауға рұқсат берді. Мемлекеттік прокурор кейін Смиттің өлімі азот гипоксиясының "тиімді және гуманды әдіс" екенін көрсеткенін айтса да, өлім жазасын бақылаған бірнеше адам Смит "кереуетте зорлықпен қимылдағанын" хабарлады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жоғары комиссары осыған наразылық білдірді. 2024 жылдың 5 наурызында Луизиананың губернаторы Джефф Лэндри азот газы арқылы өлім жазасын орындауға рұқсат беретін заңға қол қойды. Смит өлім жазасын алғаннан кейін бірнеше штат азот газы арқылы өлім жазасын заңды түрде орындау мүмкіндігін қарастыра бастады. Атап айтқанда, Огайо штатының заң шығарушылары, онда 2018 жылдан бері өлім жазасына мораторий салынған, өлімге әкелетін инъекциядан басқа азот газын жаңа әдіс ретінде заңдастыруды қарастырды. 2019 жылы Bucklew v. Precythe ісінде АҚШ Жоғарғы соты Миссури штатының өлім жазасын күтіп отырған тұтқыны, кавернозды гемангиомамен ауыратын (қанға толы қуыстардың ісінуіне себеп болатын сирек ауру) өлімге әкелетін инъекциядан бас тартып, азотты пайдалану арқылы инертті газбен тұншығуды таңдай алмайтынына шешім шығарды, себебі бұл әдіс әлемде ешқандай өлім жазасында қолданылмаған.