Лидстің Бриггейт көшесі: Тарих және қазіргі жағдайы

Кіріспе

Бриггейт – Англияның Лидс қаласы орталығындағы негізгі жаяу көшесі. Тарихи тұрғыдан, бұл Лидс көпірінен солтүстікке қарай созылған басты көше болды, және онда базарлар, саудагерлердің үйлері мен басқа да коммерциялық ғимараттар орналасқан. Көшеде қаланың ең ескі ғимараты сияқты көптеген тарихи ғимараттар бар, сондай-ақ 19-шы және 20-шы ғасырдың басында салынған, оның ішінде екі театр да бар. Бұл көше ескі ғимараттар арасындағы кішкентай аулаларымен және 20-шы ғасырдың соңында қайта жаңартылған Виктория дәуірінің сауда галереяларымен әйгілі. Көше 20-шы ғасырдың соңында жаяу жүргіншілерге арналды.

Ерте тарих

Бриггейт атауының шығу тегі brycg, көне ағылшын тілінде «көпір» және gata, көне норвег тілінде «жол немесе көше» деген сөздерден басталады. Бұл Лидс көпірінен солтүстікке қарай созылатын жол, Аир өзеніндегі ең ежелгі өтпелі нүкте және 1207 жылы Лидс қала болып құрылғаннан бергі басты көше. Лидс қалашыққа айналғанда Бриггейт екі жағындағы жерлер саудагерлерге бизнестерін жүргізу үшін 30 бургаж учаскесіне бөлінді, осылайша көшенің қалыптасу стилі мен орналасуы белгіленді. Бургаж учаскесі – бұл жолдан шығысқа немесе батысқа қарай 10-нан 18 першаға дейін ұзындығы, ал 3 перша, яғни 49 фут (15 метр) ені бар тікбұрышты жер кесімі. Бұл арақашықтықты бүгінде көптеген дүкендердің фасадында және олардың артындағы ғимараттарда көруге болады. Бұрынғы қала тұрғындарына (буржуаларға) Бурмантофтс (буржуалардың қожалықтары) ауданында жарты акр көлеміндегі егістік жерлер де бөлінді. Көше сауда орталығы ретінде дамыды, XIII ғасырдың соңында жүн өнеркәсібі өркендеген кезде онда жәрмеңкелер мен базарлар ұйымдастырылды.

XVI ғасыр

1533 жылы Лидс Бриггейт, Киркгейт, Свинегейт және Боар Лейн көшелерінен, сондай-ақ "Хед Роулар" деп аталатын төрт көшеден тұратын шағын базар ретінде сипатталды.

17 ғасыр

17 ғасырда Бриггейт дүкендермен, кеңселермен, шеберханалармен және сәнді де қарапайым үйлермен қапталған еді. Ол өзінің ортағасырлық көше жоспарын сақтап қалды.

18 ғасыр

XVIII ғасырда Бриггетте Ральф Торесби "Ағылшылдың солтүстігіндегі ең жақсы жабдықталған ет сою орны" деп сипаттаған сою орны немесе ет базары орналасқан. Көше бойында үш қабатты сауда үйлері тізілген, олардың арт жағында бау-бақшалар мен егістіктер болған. Лидстің коммерциялық сәттілігі көптеген әдемі ғимараттардың салынуына, соның ішінде 1878 жылы Нью-Бриггеттегі Ұлы Театрдың салынуына әкелді. Бриггеттегі жер, ортағасырлық дәстүрде көшеден екі бағытта созылатын ұзын жолақтар түрінде, сауда аркадаларын салуға ыңғайлы болды, бұл 1878 жылы Торнтон аркадасымен басталды. Лидс мүлік компаниясы сою орнын және төңіректегі қираған үйлерді қайта жаңарту үшін құрылды. 1898 жылдан 1904 жылға дейін архитектор Франк Матчемнің басшылығымен қайта құру жұмыстары жүргізілді, ол Бриггет пен Викар-Лейн арасында екі жаңа көшені салды: Королева Виктория көшесі және Король Эдуард көшесі. Оларды қоршаған үш блокқа Империя театры және Каунти мен Кросс аркадалары кірді. 1819 жылы Бриггеттегі Элис Манннің кітап дүкені мен баспаханасы, Лидс Интеллигенсердің мәліметінше, "осы қаладағы бүліктердің бас штабы болып көрінді".

20 ғасыр

1900 жылдардың басында Бриггейт бойымен трамвайлар жүріп тұрды, 1959 жылы Лидс трамвайлары жабылғанға дейін. 1907 жылы кірпіш пен терракотадан пошта кеңсесі салынды. Кейін ол Woolworths дүкеніне айналып, 1920 жылы қосымша қабат салынды. 1909 жылы Marks and Spencer компаниясы 76 нөмірдегі алғашқы дүкенін ашты. 47 нөмірдегі қазіргі дүкен 1939 жылы салынып, соғыстан кейін 1951 жылы аяқталды. 1910 жылы Дайсонның сағатшылары дәл сағат 13:00-де төмен түсетін шарлы сағатты орнатты, ол "Уақыт шарлары" деп белгілі болған ғимараттардың айрықша белгісіне айналды. 1930 жылдары Хедроу Лидстің басты көшесіне айналды, бұл Бриггейттегі бизнес өркендеуіне кедерес келтірді. 1936 жылы Дебенхамс универмагы Киркгейт бұрышында, ерекше зигзаг үлгісіндегі терезелерімен пайда болды. Жаңа құрылыстар көбінесе ескі ғимараттарды бұзуды қажет етті.

1990 жылдары Империя театры орнындағы галерея бұзылып, екі жағындағы ескі ғимараттарды байланыстыратын әйнектелген қасбеттер қайта жаңартылды, нәтижесінде 1997 жылы Харви Николс дүкені ашылды. Бриггейт 1993 жылы жаяу жүргіншілерге арналған айманына айналып, жеке көліктер үшін жабылды, ал 1999 жылы Йорк тасы мен гранит плиткаларымен төселді. Төменгі Бриггейт және Жаңа Бриггейт көлік қозғалысы үшін ашық күйінде қалды.

21 ғасыр

2007 жылы Лидстің 800 жылдығы тойлануына орай тротуар кеңінен жаңартылды. 2008 жылы Бриггейттің оңтүстік жағындағы 1970 жылдары салынған Бертон аркадасы, 2013 жылдың наурыз айында ашылған Тринити Кварталы үшін бұзылып алынды. Сол кезде Бриггейттің оңтүстік жағындағы Маркет-стрит аркадасы да жаңарту жұмыстары үшін жабылды. Оған қосымша қабат, шыныдан жасалған шатыр және жаңа арендаторлар қосылып, 2012 жылы Орталық аркада болып қайта ашылды.

Аркадалар

Лидс Бриггейттің екі жағындағы аркадаларымен танымал. 1970 жылдары оңтүстік жағында заманауи аркадалар салынған, бірақ архитектуралық маңызы бар аркадалар солтүстік жағында орналасқан. New Briggate-тегі Grand Arcade 1897 жылы New Briggate Arcade Company Ltd компаниясымен, архитекторлары Смит және Твидалдың қатысуымен салынды. Бастапқыда ол Викар-лейн мен Нью-Бриггейт арасында салынған екі параллель аркададан тұрды, сондай-ақ Меррион көшесіне өтуге арналған дәліз болды. Онда Уильям Поттс және Ұлы жасаған, Британ империясының кейіпкерлерін бейнелейтін сағат орналасқан, ал екі салт атты рыцарь сағатқа қарай қоңырау соғады. Торнтон Аркадасы Лидстегі ең алғашқы аркада болды. Лидстің сәулетшісі Чарльз Фаулер жобалаған, ол 1878 жылдың мамыр айында аяқталды. Оның астында Уильям Поттс және Ұлының сағаты бар, онда Ричард I-нің «Иванхо» романынан алынған, Джон Вормалд Апплиард жасаған, толық өлшемдегі ағаштан жасалған төрт Жакмар фигурасы (Фрайр Так, Робин Гуд, шошқашы Гурт және Ричард I) қоңырау соғады. Корольдік аркада 1889 жылы ашылды, ол Роза және Корольдік ауласының орнында салынды және бастапқыда жоғарғы қабатында Корольдік қонақ үйі орналасқан. Бриггейт кіреберісі 1895 жылы кеңейтіліп, 1994 жылы қайта жаңартылды. Онда әсем құйма темір балкондары бар жоғарғы сауда галереясы бар, бірақ қазір ол қолжетімді емес. Архитектор Фрэнк Матчем жобалаған County Arcade 1903 жылы аяқталды және басқа аркадалармен салыстырғанда ерекше әсем. Оның мәрмәр едендері, күрделі тас өрнектері және сәнді темір күмбездері Виктория кварталының бір бөлігін құрайды. 1990 жылдан бері Королева Виктория көшесі аркадалармен жабдықталған. Оның үстінде Брайан Кларк жобалаған, Еуропадағы ең үлкен боялған шыны алаңшасы орналасқан. Бұл Виктория кварталының бөлігі және County Arcade-пен бірдей стильде салынған Cross Arcade арқылы байланыстырылған. Central Arcade 2012 жылы бұрынғы Market Street Arcade орнында ашылды. Бұл бірінші қабатында дүкендері бар жалғыз аркада. City Varieties қайта жаңарту және қалпына келтіру үшін Heritage Lottery қорынан қаржы алды, ол 2009 жылдың қаңтарында жабылып, 2011 жылдың қыркүйегінде қайта ашылды. Бриггейттегі Фрэнк Матчемнің Empire театры 1960 жылдары бұзылып, оның орнына Harvey Nichols орналасты.

Leeds is noted for the arcades on either side of Briggate. Modern arcades were built in the 1970s at the southern end, but the arcades of architectural significance are at its northern end. Grand Arcade on New Briggate was built by the New Briggate Arcade Company Ltd in 1897, with Smith & Tweedal as architects. It originally consisted of two parallel arcades running between Vicar Lane and New Briggate, with a cross passage onto Merrion Street. It contains a clock by William Potts and Son with a British Empire theme of characters which move around while two knights strike bells according to the hours. Thornton's Arcade was the first in Leeds. Designed by Charles Fowler, a Leeds architect, was completed in May 1878. There is a clock by William Potts and Son underneath which is a bell struck by four life sized, wooden, Jacquemart figures from the novel Ivanhoe of Richard I, Friar Tuck, Robin Hood and the swineherd Gurth built by John Wormald Appleyard. Queen's Arcade, named after the reigning monarch was opened in 1889, built on the site of the Rose and Crown Yard, and originally include the Queen's Hotel in the upper storey. The Briggate entrance was enlarged in 1895, and it was refurbished in 1994. It has an upper shopping gallery with ornate cast iron balconies, though this is no longer accessible. County Arcade, designed by architect Frank Matcham, was completed in 1903 and is particularly grand when compared to the other arcades. Its marble floors, intricate stonework and elegant iron domes make up part of the Victoria Quarter complex. Queen Victoria Street has been arcaded since 1990. The largest expanse of stained glass in Europe, designed by Brian Clarke, makes up its impressive canopy. It is part of the Victoria Quarter and linked to County Arcade by Cross Arcade, which is of the same design as County Arcade. Central Arcade opened in 2012 on the former Market Street Arcade site. This is the only arcade to have shops on the first floor. The City Varieties was granted Heritage Lottery funding for refurbishment and restoration, and closed in January 2009 and re opened in September 2011. Frank Matcham's Empire Theatre on Briggate was demolished in the 1960s, its site is occupied by Harvey Nichols.

Жазық

Бриггейттің ерекшелігі – оның аулалары: көшедегі ғимараттардың артындағы ашық кеңістіктер, тар аллея арқылы немесе жабық өтпелі жолмен кіруге болады. Бұлар ескі жүк тасу учаскелеріне негізделген, сондықтан көбінесе ғимараттар арасындағы жұмыс орындары сияқты ұзын және тар болып келеді. Олардың бірнешеуінде қонақүйлер орналасқан немесе бұрын болған. Angel Inn Yard-та жақсы сақталған грузин алаңында үлкен 18-ғасырлық Angel Inn орналасқан. Осы жерде Джозеф Аспдин алғаш рет Портленд цементін сатқан. Блейдс-Ярд Лидс көпіріне жақын орналасқан, онда грузин стиліндегі қоймалар мен коттедждер бар. Лидс азаматтық қоғамының көк тақтасы белгілі баспагерлерді еске алады. Хирст сарайы – Колл-Лейн мен Лоуэр Бриггейт арасындағы аллея. Онда 19-ғасырдың басында сақталған қойма және нео-тюдор стиліндегі Whip Inn орналасқан, ол 1980 жылға дейін тек ерлерге арналған, соңғы мұндай ішу үйі. Ламберт ауласы – Лоуэр Бриггейттегі тар аллеядан кіретін шағын алаң, онда қаланың ең көне ғимараты орналасқан – бұрын үлкен болған 17-ғасырлық еменнен жасалған құрылыстың бөлігі. Pack Horse Yard бұрын Темплер орденіне тиесілі болған және олардың ескі ғимаратынан қалған айқас белгісі сақталған. Мұнда Pack Horse Inn және Портленд цементін ойлап тапқан Джозеф Аспдинді еске алатын азаматтық қоғамның көк тақтасы бар. Queen's Court – бұл әдемі королева Анна дәуіріндегі мата саудагерінің үйінің артындағы аула, орталық арка арқылы кіруге болады, онда 18 және 19-ғасырлардағы ғимараттар орналасқан. Ship Inn Yard қонақүй мен Королеваның аркадасы арасында орналасқан және бастапқы жүк тасу учаскелерінің бірін өлшемі мен орналасуы бойынша сақтайды. Түркінің бас ауласында 1790 жылы жұмысшы табына арналған коттедждер салынған, олар 1880 жылы мрамор есептегіштері, өрнекті айналары, фаянс және мыс бұйымдары бар сәнді Виктория стиліндегі Whitelock's Ale House пабына айналдырылды. Аулалардың артқы кіреберістері «төменгі есіктер» немесе «лойнс» деп аталған, содан «Лойнер» (Лидс тұрғыны) терминінің осы жерден шыққандығы күдіктенуде. «Лойнер» – «лойнс»-те жүрген адамдарды білдіреді.