Кіріспе

Иракэре (жалған йоруба тілінен аударғанда "орман") – пианист Чучо Вальдес (Бебо Вальдестің ұлы) 1973 жылы құрған кубалық топ. Олар 1980 жылы «Irakere» альбомымен «Үздік латын жазбасы» номинациясында «Грэмми» сыйлығын жеңіп алды. Иракэре – афро-куба джазы мен кубалық халықтық би музыкасындағы тарихи жаңалықтар жасалған маңызды музыкалық зертхана болды. Топ бата, абуакуа және арара барабандары, шакерлер, эрикундилер, маракастар, клавелер, сенсерролар, бонго, тумбадоралар (конгалар) және гуиро сияқты көптеген соққы аспаптарын пайдаланды.

Тарих

"Джаз топтары" Кубада 1920 жылдары қалыптаса бастады. Бұл топтардың репертуарында кубалық халық музыкасымен қатар, Солтүстік Американың танымал джазы және театрлық әндер жиі кездесетін. Музыкалық мүмкіндіктерге қарамастан, афро-кубалық ырғақтарды джазбен үйлестіру қозғалысы Кубада ондаған жылдар бойы күшті болған жоқ. Леонардо Акоста атап көрсеткендей: "Афро-кубалық джаз Нью-Йорк пен Гаванада бірдей дамыды, бірақ Кубада бұл үнсіз және дерлік табиғи процесс болды, көзге көрінбейтін" (2003: 59). Кубаның осы жанрға елеулі үлесі салыстырмалы түрде кеш келді. Дегенмен, ол келген кезде кубалықтар джазды кубалық музыкамен интеграциялаудың жоғары деңгейін көрсетті, бұл бұрынғылардан әлдеқайда жоғары болды. Бұл жаңа толқынның алғашқы кубалық тобы – Irakere.

Orquesta Cubana de Música Moderna (Қазіргі Куба музыкасының оркестрі)

1973 жылы «Иракере» тобымен куба джазында жаңа дәуір басталды, ол қазірге дейін жалғасуда. Сонымен қатар, бұл кезең – біздің «өтпелі кезең» деп аталатын жеке және ұжымдық күш-жігеріміздің шыңы, ол «Orquesta Cubana de Música Moderna» оркестрімен аяқталады. «Иракере» тобының құрылуына «Moderna» оркестрінің әсері зор болды, өйткені оның негізін қалаушы мүшелері музыкалық білімдерін осы оркестрде аяқтады және OCMM оркестрімен құрылған түрлі квартеттер мен квинтеттерде джаз орындады. «Иракере» тобының негізін қалаушылардың арасында пианист Чучо Вальдес (топтың құрылғаннан бергі директоры), саксофонист Пакито Д’Ривера (директордың орынбасары), трубашы Хорхе Варона, гитарист Карлос Эмилио Моралес, басист Карлос дель Пуэрто, барабаншы Бернардо Гарсия және перкуссияшы Оскар Вальдес II (сонымен қатар әнші) болды (Акоста, 2003: 211). Бұл – джаз музыкасы Кубада төрт әріптен тұратын сөз болған заман еді! Көп жылдық осы ойдан кейін, 1967 жылы «Orquesta Cubana de Música Moderna» оркестрін құруға шешім қабылдады. Сол кезде Кубаға көптеген солшыл идеологиялық адамдар келіп, конгрестерге қатысып, сапарлар жасады. Сондықтан үкімет джазға тыйым салынбағанын және онда ештеңеге шектеу жоқ екенін көрсету үшін имидж жасауға шешім қабылдады. Осы мақсатта американдық музыка ойнайтын оркестр құрылды – бұл шынымен де керемет! Олардың көп жылдар бойы қалыптастырған бұрынғы бейнесінен өзгеше бейне жасау қажет еді. Сондықтан оркестр құрылды. Мен екі жыл бойы бұл топты басқардым. Оркестрде тек джаз ойнағым келгенде, мені жұмыстан шығарды. Біраз уақыттан кейін оркестр құрылған мақсатына жете алмады және таратылды (Д’Ривера, 2011: web). «Orquesta Cubana de Música Moderna» оркестрінің мүшелері құрған «Иракере» тобы әрқашан эклектикалық топ болды. Бастапқыда топ өзінің ерекше кубалық музыкалық білімінің кеңдігін көрсетті: афрокубалық фольклорлық музыка, кубалық халықтық би музыкасы, фанк, джаз және тіпті классикалық музыка. Алғашқы жылдары түрлі жанрларды бірегей тәсілдермен үйлестіре отырып, көптеген тәжірибелер жасалды. Бүгінгі күннен қарағанда, «Иракере» тобының алғашқы тәжірибелері кейде өзгеше және үйлесімсіз көрінеді. Екінші жағынан, топтың кейбір алғашқы тәжірибелері музыкалық жетістіктерге айналып, жаңа дәстүрлерді қалыптастырды.

"Кубалық" бибоп дәміндегі мүйіз желілері

Мысалы, "Chékere son" (1976) "кубаландырылған" бибоп үлгісіндегі мелодиялық желілер стилін енгізді, бұл Куба халық музыкасына тән, көбінесе "тік" гуахео негізіндегі желілерден ерекшеленді. "Chékere son" – өте қызықты туынды. Ол 1945 жылғы Чарли Паркердің "Billie's Bounce" бибоп композициясына негізделген. Паркер әнінің дерлік әрбір фразасын "Chékere son"-да табуға болады, бірақ олар өте тапқыр және тартымды түрде араластырылған. Дэвид Пеньялоса бұл тректі шешуші деп санайды – бәлкім, клаве мен бибоп мүйіз желілерінің алғашқы, толыққанды үйлесімі. "Chékere son" әніндегі мүйіз желісі стилі бүгін афрокубалық джазда және тимба деп аталатын заманауи танымал би жанрында естіледі.

Афро-кубалық фольклорлық / джаздық синтез

Иракерлердің тағы бір маңызды үлесі – бата және басқа да афрокубалық фольклорлық барабандарды пайдалану. "Bacalao con pan" – Иракердің батаны қолданған алғашқы әні. Бұл композиция фольклорлық барабандарды, джаздық би музыкасын және вах-вах педалімен бұрмаланған электр гитарасын үйлестіреді. UC Irvine музыкатанушысы және Irakere сарапшысы Рауль А. Фернандес, Orquesta Cubana de Música Moderna мүшелеріне оркестрдің рұқсатынсыз осындай дәстүрлі емес әнді жазуға мүмкіндік берілмес еді дейді. Музыканттар оны жазу үшін Сантьягоға сапар шекті. "Қалай болса да, ән Сантьягодан Гавана радиостанцияларына жетіп, хитке айналды; Irakere кейін ресми түрде құрылды" (2011: web). Қызығы, негіздеушілердің бірнешесі Irakere-дің джаз бен афрокубалық элементтерді біріктіруін әрдайым жақсы қабылдамады. Олар кубалық халықтық элементтерді ұлттық "жасырындыру" деп қарастырды, бұл олардың джазға деген шынайы құмарлығын жасыру үшін жасалған. Олар джазға бейім болған. Irakere-де афрокубалық элементтердің джазбен бірігуі – Куба мен АҚШ үкіметтері арасындағы қарым-қатынастың нашарлығының тікелей салдары. Кубаның Мәдениет министрлігі джазды "империалистік Американың" музыкасы деп санайтын. Трубашы Артуро Сандовал былай дейді: "Біз бибоп ойнағымыз келді, бірақ барабаншымыз тіпті цимбалдарды да қолдануға болмайды деді, себебі олар 'жазға ұқсайды' естіледі. Соңында біз конга мен сиыр қоңырауларын қолдандық, және бұл бізге жаңа және шығармашылық нәрсе жасауға көмектесті" (2007: web). Mezcla негізін қалаушы Пабло Менендес еске алады: "Irakere – джаз музыканттары еді, олар 'Bacalao con pan' сияқты әндерді "халыққа" арнап, әзілмен орындады. Пакито д'Ривераның мұны өте күлкілі деп ойлағанын есімде" (2011: web).

Халықаралық танымалдық

1977 жылы Иракер "Шығыс блогында" өткен екі джаз фестивалінде – Белград джаз фестивалі мен Варшава джаз джамбореесінде өнер көрсетті. Топтың Бетти Картер, Мел Льюис және Тэд Джонс сияқты джаз орындаушыларымен бірге ойнау мүмкіндігі болды. Сол жылы Диззи Гиллеспи, Стэн Гетц және Эрл Хайнс секілді бірнеше джаз саңлақтары "джаз круизімен" Кубаға сапар шекті. Бұл Куба мен АҚШ арасындағы қарым-қатынас үзілгеннен кейін екі елдің джаз музыканттарының бірінші рет бірге ойнауы болды. Гаванада Иракере тобының мүшелері Гиллеспи мен Гетцпен бірге джем-сессия өткізді. Кейін Гиллеспи баспасөзге, жақын досы және серіктесі Чано Позоның туған жері – осы аралды бару арманының орындалғанын айтты. 1980 жылы Иракере Род-Айленд штатындағы Ньюпорт джаз фестивалінде және Швейцариядағы Монтрё джаз фестивалінде өнер көрсетті. Columbia Records екі фестивальде жазылған бес тректен тұратын альбом шығарды. Альбом "Irakere" деп аталды және CBS Records (JC 35655) мен EGREM (Areíto LD 3769) тарапынан жарық көрді. Альбомға екі түрлі сыртқы мақала (liner notes) енді, біреуі Солтүстік Америкалық Джон Сторм Робертс, екіншісі кубалық Леонардо Акоста жазған. 1979 жылы Иракере АҚШ-тағы үздік "латын" музыкасы үшін Грэмми сыйлығын жеңіп алды. Осы жетістіктен кейін топ ең маңызды халықаралық джаз фестивальдеріне қатысты. 1995 жылы Канаданың Альберта провинциясындағы Банф орталығында өткен Afrocubanismo фестивалінде Иракере "Xiomara" шығармасын Лос Мунекитос де Матансас және Чангитомен бірге сахнада орындады (!Afrocubanismo Live!).

Популярлы би музыкасының жаңалықтары

1980 жылдары Иракере би музыкасын жазды, ритмикалық тұрғыдан замандас сонг стиліне ұқсас. Бұл материалды сонг дәуірін 1990 жылдардың басында басталган тимба дәуірімен байланыстыратын көпір ретінде қарастыруға болады. Иракере биінің ең танымал туындыларының бірі – Хосе Луис Кортес "El Tosco" жазған "Rucu rucu a Santa Clara" (1985) әні, ол кейіннен NG La Banda тобын құрып, тимба қозғалысын бастады. Осы би музыкасында трубашы Хосе Крего "El Greco" және саксофонистер Карлос Аверхофф пен Герман Веласко боп стиліндегі мүйіз партияларын орындайды. Бұл үш желді аспапты ойнаушы кейіннен NG La Banda тобының "metales de terror" мүйіз секциясының құрамына кірді, ол тимба мүйіздерінің негізгі үлгісі болды. Иракере 1990 жылдарға дейін би туындыларын жаздырып келді. "Babalú Ayé" (1997) альбомымен топ тимбаны толық қабылдады, бұл жаңа жанр екі он жыл бұрын Иракере жасаған жаңалықтардың тікелей нәтижесі болды. Грэмми сыйлығына ұсынылған бұл CD-де әнші және тимбаль ойнаушы Хосе Мигель өнер көрсетеді. Альбомдағы өте жақсы орындалған би музыкасына қарағанда, "Babalú Ayé" альбомында сонымен қатар ұзақ "бонус трек" – "Babalú Ayé" бар, ол легендарлық вокалист Лазаро Ростың қатысуымен жасалған бос фольклорлық/джаз эксперименті. 1997 жылы Чучо Вальдес топтан кетіп, Чучоның ұлы Чучито 1997-1999 жылдар аралығында фортепианода ойнаушы және директор рөлін алды.

Ирактың джаз мұрасы

1980 жылы Пакито Д’Ривера АҚШ-қа қашып өтті. Артуро Сандовал бір жылдан кейін топтан шығып, 1990 жылы АҚШ-қа қашып өтті. Екеуі де АҚШ-та джаз мансабын қуу мүмкіндігіне ие болғанына және джаз өнерінің шеберлерімен бірге ойнағандарына қатты қуанғанын айтты. Уақыт өте келе, Д’Ривера бұрынғы өміріне көңіл бұрып, алғашқы туған жерінің музыкасын жақсы көре бастады. 1994 жылы ол Гудзон өзенінің жағасында Куба музыкасына қайта ғашық болғанын мәлімдеді. Кубадан кеткеннен бері Д’Ривера кубалық тақырыптарда бірнеше альбом жазды, олардың ішінде La Habana Rio Conexión (1992), 40 Years of Cuban Jam Session (1994), Habanera Absolute Ensemble (1999) және Tropicana Nights (1999) бар. Ал бір кезде Куба үкіметі радиодан американдық джаз тыңдағаны үшін түрмеге отырғызумен қорқытқан Сандовал, классикалық джаз бен кубалық әсері бар джаз альбомдарын жазды. Чучо Вальдес те сәтті джаз мансабын жалғастырып, әйгілі Blue Note джаз лейбліне жазбалар жасады.