Тіршілік тарих стратегияларын зерттеудің аналитикалық аясы

Кіріспе

Организмдер қолданатын өмір тарихы стратегияларын зерттеуге арналған талдаулық құрылым.
Өмір тарихы теориясы (ӨӨТ) – әлемдегі әртүрлі организмдердің қолданатын өмір тарихы стратегияларының әртүрлілігін, сондай-ақ олардың өмірлік циклдарындағы өзгерістердің себептерін және салдарларын зерттеуге бағытталған талдаулық құрылым. Бұл биологиялық эволюцияның теориясы, ол организмдердің анатомиясы мен мінез-құлқының кейбір аспектілерін олардың өмір тарихы – оның ішінде репродуктивті дамуы мен мінез-құлқы, репродуктивті мінезден кейінгі мінез-құлқы және өмір сүру ұзақтығы (өмірдің ұзақтығы) – табиғи іріктеу арқылы қалыптасқан жолдарымен түсіндіруге тырысады. Өмір тарихы стратегиясы – "жасқа және кезеңге қатысты ерекше үлгілер". Бұл оқиғалар, атап айтқанда, жасөспірімдік даму, жыныстық жетілу жасы, алғашқы көбею, ұрпақ саны және ата-аналық инвестиция деңгейі, қартаю және өлім, организмнің физикалық және экологиялық ортасына байланысты. Теория 1950 жылдары дамыған және организмнің мөлшері, жетілу жасы, ұрпақ саны, өмір сүру ұзақтығы және тағы да көптеген мәселелер туралы сұрақтарға жауап беру үшін қолданылады. Осы мәселелерді зерттеу үшін өмір тарихы стратегияларын анықтау қажет, содан кейін олардың әсерін зерттеу үшін модельдер құрылады. Соңында, стратегиялардың маңыздылығы мен рөлі туралы болжамдар жасалады, және бұл болжамдар эволюцияның организмнің өміріндегі оқиғалардың реті мен ұзақтығына, әсіресе өмір сүру ұзақтығы мен көбею кезеңіне қалай әсер ететінін түсіну үшін қолданылады. Өмір тарихы теориясы эволюциялық негізге сүйенеді және табиғи іріктеудің организмдерге олардың өмір бойы және ұрпақтар бойынша қалай әсер ететінін зерттейді. Сондай-ақ, ол эволюциялық сәйкестікті өлшеу үшін, организмдер осы сәйкестікті барынша арттыра ала ма, әлде оңтайландыра ала ма, оны организмнің өмірі бойы әртүрлі талаптарға ресурстарды бөлу арқылы анықтауға көмектеседі. Организмдер өмір тарихының әртүрлі түрлерін дамытты, мысалы, Тынық мұхитының лососі, бір рет мыңдаған жұмыртқа тудырып, содан кейін өледі, ал адамдар бірнеше ондаған жылдар бойы аз ғана ұрпақ береді. Теория эволюциялық биология мен экологияның қағидаларына негізделген және ғылымның басқа салаларында кеңінен қолданылады.

Analytical framework to study life history strategies used by organisms
Life history theory (LHT) is an analytical framework designed to study the diversity of life history strategies used by different organisms throughout the world, as well as the causes and results of the variation in their life cycles. It is a theory of biological evolution that seeks to explain aspects of organisms' anatomy and behavior by reference to the way that their life histories—including their reproductive development and behaviors, post reproductive behaviors, and lifespan (length of time alive)—have been shaped by natural selection. A life history strategy is the "age and stage specific patterns" These events, notably juvenile development, age of sexual maturity, first reproduction, number of offspring and level of parental investment, senescence and death, depend on the physical and ecological environment of the organism. The theory was developed in the 1950s and is used to answer questions about topics such as organism size, age of maturation, number of offspring, life span, and many others. In order to study these topics, life history strategies must be identified, and then models are constructed to study their effects. Finally, predictions about the importance and role of the strategies are made, and these predictions are used to understand how evolution affects the ordering and length of life history events in an organism's life, particularly the lifespan and period of reproduction. Life history theory draws on an evolutionary foundation, and studies the effects of natural selection on organisms, both throughout their lifetime and across generations. It also uses measures of evolutionary fitness to determine if organisms are able to maximize or optimize this fitness, by allocating resources to a range of different demands throughout the organism's life. Organisms have evolved a great variety of life histories, from Pacific salmon, which produce thousands of eggs at one time and then die, to human beings, who produce a few offspring over the course of decades. The theory depends on principles of evolutionary biology and ecology and is widely used in other areas of science.

Ауланың қысқаша тарихы

Өмір тарихы теориясы эволюциялық экологияның бір саласы саналады. Уақыт өте келе екі негізгі бағыт дамыды: генетикалық және фенотиптік. Эволюция осы сатыларға әсер етіп, организмнің өзінің ортасына бейімделуін қамтамасыз етеді. Мұндай стратегиялар балықтың дене мөлшері, жетілу жасы, жоғары немесе төмен өмір сүру деңгейі және олардың қандай ортада кездесетінімен анықталады. Маусымдық ортада тіршілік ететін, денесі үлкен, жетілу жасы кеш және өмір сүру деңгейі төмен балық мерзімді өмір стратегиясының иесі деп жіктеледі.

Түрлілігі

Түрлілік – LHT зерттеулерінің маңызды бір бөлігі, себебі әрбір организмнің өзіндік өмір тарихы стратегиясы болады. Стратегиялар арасындағы айырмашылықтар минималды немесе айқын болуы мүмкін. Бұл кез келген организм үшін қалыпқа келуі мүмкін. Өмір тарихы стратегияларындағы энергияны пайдалану термодинамика және энергия сақталу заңдарымен реттеледі.

Бұл шарттар анықталғаннан кейін, оларды әртүрлі өмір тарихы стратегияларына тигізетін әсерін бағалауға және әртүрлі өмірлік оқиғалардағы таңдау қысымына қатысты сұрақтарға жауап беруге мүмкіндік беретін модельдерге енгізуге болады. Сондай-ақ, олардың қалай уақытталғанын анықтауға болады. Капиталды өндірушілерде көбеюден бұрын жиналған ресурстар оны қаржыландыру үшін қолданылады. Маусымдылығы аз жағдайларда табыспен көбею артықшылықты болуы мүмкін, себебі көбеюді күтудің пайдасы болмайды.

Фенотиптік пластика

Фенотиптік пластикалық – бір генотиптің әртүрлі ортаға жауап ретінде әртүрлі фенотиптерді тудыру мүмкіндігіне назар аударатын ұғым. Ол генетикалық өзгергіштіктің деңгейіне әсер етеді, себебі ол нұсқаулық белгілердің өзгеруі мен интеграциясының көзі болып табылады. Құбылмалы орта да пластикалыққа алып келуі мүмкін, онда жеке организмдер қоршаған ортаға бейімделу үшін r-стратегиялық және K-стратегиялық өмір салты арасындағы спектрде өзгерістер жасай алады.

Адамзат тарихы

Адамдарды зерттеуде өмір тарихы теориясы көптеген салаларда қолданылады, оның ішінде биология, психология, экономика, антропология және басқа да салаларда. Адам үшін өмір тарихы стратегиясы барлық қалыпты факторларды қамтиды – айырбас, шектеулер, репродуктивтік күш-жігер және т.б. – сонымен қатар, оларға мәдени құралдармен, бейімделумен қатар мәселелерді шешуге мүмкіндік беретін мәдени фактор да кіреді. Бұл көбінесе әкелер мен ересек (менопаузадан кейінгі) туыстармен қолдалады. Осы ерекше қасиеттердің түрлі түсіндірмелері бар. Мысалы, ұзақ балалық шақ кезеңі сәтті аң аулау және азық-түлік жинау үшін қажетті дағдыларды үйрену кезеңіне бейімделу үшін пайда болған болуы мүмкін. Репродуктивтік стратегияның қалыптасуын түсіндіру үшін өмір тарихы аясын зерттеуде эмпирикалық зерттеулер психометриялық тәсілмен байланысты мәселелерді анықтады, бірақ ертедегі стресс, жылдам жасөспірімдікке жетолу, қауіпсіз емес байланыс, шексіз социосексуалдық және қарым-қатынастағы қанағатсыздық арасындағы күтілетін байланыстарды шартты түрде қолдады.

Перспективалар

Өмір тарихы теориясы адамның репродуктивті мінез-құлқының көптеген жайттарын, мысалы, кедейлік пен өнімділік арасындағы байланысты түсінуде жаңа көзқарастар ұсынды. Әлеуметтік деректер көптеген статистикалық болжамдарды растады, сондай-ақ эксперименттік жануарлар моделіндегі зерттеулер мен көптеген организмдер арасындағы табиғи зерттеулерден тұратын ғылыми әдебиеттің кең көлемі бар.

Сын

Жас балалардың ұзақ уақыт бойы әлсіздігі ата-ананың балаларды қорғаудағы күшін арттырады, ал жоғары деңгейдегі жыртқыштық ата-ананың күшін азайтады деген пікір абсолютті хронология таңдау бағытын анықтайды деп есептегені үшін сынға ұшырайды. Бұл сын, жас жануарлардың кездесетін жыртқыш қауіптің жалпы мөлшері, балалық шақ ұзақ болсын және табиғи жаулар арасы алыс болсын, немесе балалық шақ қысқа болсын және табиғи жаулар жақын болсын, бірдей қорғану қажеттілігін тудырады, себебі әртүрлі өмір жылдамдықтары жануарлар үшін субъективті түрде бірдей және сырттан қарағанда ғана әртүрлі болып көрінеді. Мысал ретінде, көптеген табиғи жаулары бар кішкентай жануарлар шамамен бірдей қауіп-қатерлерге тап болады және шамамен бірдей қорғауға мұқтаж болады (жануарлардың салыстырмалы уақыт өлшемі бойынша), ірі жануарлар сияқты, олардың табиғи жаулары аз және баяу өседі (мысалы, тіпті өте жас адам баласын жемейтін көптеген кішкентай жыртқыштар бірнеше жас, соқыр шұбарларды оңай жей алады). Бұл сын сондай-ақ, етқоректі жануарлар бірге сақталған партияны жегенде, бірге сақталған жастардың санына қарамастан, біреуінің тірі қалу мүмкіндігінде ерекше айырмашылық жоқ екенін, сондықтан адамдар көптеген кішкентай жануарлардан, мысықтар сияқты, көмексіз жастарды қорғау бойынша таңдаудан ерекшеленбейді деген қорытындыға келеді. Менопауза және жасқа байланысты әйелдердің фертильдігінің төмендеуі, ұзақ мерзімді моногамды еркектерге тәуелділікпен және олардың фертильді әйелдерді артық көруімен бірге дамуы мүмкін деген пікір де сынға ұшырайды. Бұл сын, балаға ата-аналық инвестиция қажеттілігі түрдің өмір сүру ұзақтығына қатысты соғұрлым ұзақ болса, аналық енді фертильді болмаған немесе фертильдігі күрт төмендеген кезде туған балалардың үлесі ата-аналық күтімге мұқтаж болады деп мәлімдейді. Бұл сыншылар, егер еркектердің фертильді әйелдерге деген артықшылығы және жаңа әйелге ауысу мүмкіндігі жойылмаса, еркек провайдердің кез келген қажеттілігі менопаузаға қарсы, оның фертильдігін пайдаланып, провайдер еркекті өзіне тарту үшін таңдаған болар еді, және моногамды әкелердің теориясы отбасын қамтамасыз етуді түсіндіре алмайды. Жұптасу күш-жігері мен ата-аналық күш-жігердің арасындағы айырбас туралы пікірдің бір сыны – жұптасудан басқа нәрсеге көп күш жұмсау, соның ішінде ата-аналық күтімге ғана емес, бәсекелестер үшін де аз энергия мен уақыт бар, яғни түрлер бойынша жұптасуға жұмсалатын күш-жігердің азаюы жеке адамның басқа жұптастарды тарту қабілетін азайтпайды. Бұл сыншылар сондай-ақ, ата-аналық күш-жігер мен жұптасу күш-жігерінің арасындағы дихотомия жұптасудан уақыт алатын басқа күш-жігерлердің бар екенін естен шығарады, мысалы, тіршілік етуге жұмсалатын күш-жігер, ол түрлерге бірдей әсер етеді. Дене мөлшері мен ұзақ өмір сүру арасындағы айырбас туралы пікірлерге де сын айтылады, соның ішінде ірі түрлерде ұзақ өмір сүруді байқау туралы пікірлер, сондай-ақ миының үлкен бөліктері хирургиялық жолмен алынып тасталған маймылдар икемділік жағынан нашарлаған техникалық проблемаларды шешуде әлеуметтік өмір сүре бергенін көрсететін приматтар зерттеулеріне сілтеме жасалады, сондай-ақ микроцефалиялық ми шамасы бар әлеуметтік өмір сүретін адамдар туралы деректер келтіріледі.

The claim that long periods of helplessness in young would select for more parenting effort in protecting the young at the same time as high levels of predation would select for less parenting effort is criticized for assuming that absolute chronology would determine direction of selection. This criticism argues that the total amount of predation threat faced by the young has the same effective protection need effect no matter if it comes in the form of a long childhood and far between the natural enemies or a short childhood and closely spaced natural enemies, as different life speeds are subjectively the same thing for the animals and only outwardly looks different. One cited example is that small animals that have more natural enemies would face approximately the same number of threats and need approximately the same amount of protection (at the relative timescale of the animals) as large animals with fewer natural enemies that grow more slowly (e. g. that many small carnivores that could not eat even a very young human child could easily eat multiple very young blind meerkats). This criticism also argues that when a carnivore eats a batch stored together, there is no significant difference in the chance of one surviving depending on the number of young stored together, concluding that humans do not stand out from many small animals such as mice in selection for protecting helpless young. There is criticism of the claim that menopause and somewhat earlier age related declines in female fertility could co evolve with a long term dependency on monogamous male providers who preferred fertile females. This criticism argues that the longer the time the child needed parental investment relative to the lifespans of the species, the higher the percentage of children born would still need parental care when the female was no longer fertile or dramatically reduced in her fertility. These critics argue that unless male preference for fertile females and ability to switch to a new female was annulled, any need for a male provider would have selected against menopause to use her fertility to keep the provider male attracted to her, and that the theory of monogamous fathers providing for their families therefore cannot explain why menopause evolved in humans. One criticism of the notion of a trade off between mating effort and parenting effort is that in a species in which it is common to spend much effort on something other than mating, including but not exclusive to parenting, there is less energy and time available for such for the competitors as well, meaning that species wide reductions in the effort spent at mating does not reduce the ability of an individual to attract other mates. These critics also criticize the dichotomy between parenting effort and mating effort for missing the existence of other efforts that take time from mating, such as survival effort which would have the same species wide effects. There are also criticisms of size and organ trade offs, including criticism of the claim of a trade off between body size and longevity that cites the observation of longer lifespans in larger species, as well as criticism of the claim that big brains promoted sociality citing primate studies in which monkeys with large portions of their brains surgically removed remained socially functioning though their technical problem solving deteriorated in flexibility, computer simulations of chimpanzee social interaction showing that it requires no complex cognition, and cases of socially functioning humans with microcephalic brain sizes.