Кіріспе
Чемпионат – жеке тұлғаның немесе команданың қайсысы чемпион екенін анықтау мақсатымен өткізілетін жарыстардың бір түрі. Спортта чемпионат – бұл жеке тұлғаның немесе команданың қайсысы чемпион екенін анықтау үшін ұйымдастырылатын жарыс.
In sport, a championship is a competition in which the aim is to decide which individual or team is the champion.
Чемпионат жүйелері
Чемпионат терминімен жарыстардың түрлі нысандары аталуы мүмкін.
Атақ сәйкестік жүйесі
Бұл жүйеде бәсекелес чемпиондық атақты жеңіп алу үшін қазіргі чемпионға үміткер болуы керек. Бәсекелес (бірінші үміткер деп аталады) басқа үміткерлерді жеңгеннен кейін ғана қазіргі чемпионға қарсы шыға алады. Осы чемпионат түрі жекелей кездесулерде қолданылады және ең көп күрес, бокс және қанағаттаспайтын жекпе-жек сияқты жекпе-жек спорты түрлерімен байланысты.
Турнир жүйесі
Чемпионаттар (көпше түрінде) термині көбінесе турнир жарыстарында қолданылады, мысалы, Уимблдон сияқты теннис чемпионаттарында нокаут жүйесі немесе Еуропа футбол чемпионатындағыдай, топтық кезеңнен кейін нокаут раундтары бар аралас форматта. Нокаут жүйесінің бір түрі – "X-тен жақсысы" немесе сериялық формат, онда екі команда белгіленген ойындардың көпшілігін жеңгенше бір-бірімен кездеседі. Көбінесе, қалған ойындар ойналмайды; тек сонда ғана жеңілген команда жарыстан шығарылады, ал жеңген команда келесі деңгейге өтеді. Бұл формат бейсбол, мұзды хоккей және баскетбол сияқты американдық спорт түрлерінде, сондай-ақ тесттік крикетте кең таралған.
Лигалар жүйесі
Түрлі спорт түрлеріндегі чемпионаттарда, регби және футболды қоса алғанда, лига жүйесі қолданылады, онда лигадағы барлық қатысушылар бір-бірімен бір рет немесе бірнеше рет кездеседі. Бұл жүйе «барлығы барлығымен» жүйесі деп те аталады.
Гибридтік жүйелер
Кейбір жарыстар екі немесе одан көп жүйенің ерекшеліктерін үйлестіретін гибридтік жүйені пайдаланады.
Чемпиондар турнирі жүйесі
"Jeopardy!" ойын шоуы тұрақты ойын барысында титулдар үшін күрестің жүйесін қолданады, содан кейін сол маусымның "Бас чемпион" атағын анықтау үшін турнирлік жүйеде өтетін титулдар үшін күрестің жүйесі бойынша ең ұзақ чемпиондық тажын сақтап қалған чемпиондар арасында Чемпиондар турнирі ұйымдастырылады. Мұндай жүйе, қысқа мерзім ішінде көптеген жарыстар өтетін жарыстарда тиімдірек болады (мысалы, "Jeopardy!" сияқты ойын шоулары осы сипаттамаға толық сәйкес келеді, себебі апта сайын бес жаңа титулдық матч өтеді).
Плей-офф жүйесі
Көптеген спорт лигаларында плей-офф жүйесі чемпионат жеңімпазын анықтау үшін қолданылады. Командалар әртүрлі форматтағы тұрақты маусымда бақталастырады және шектеулі сандағы командалар плей-оффқа ілікпейді. Бұл жүйе көбінесе АҚШ және Канадамен байланысты болғанымен, Солтүстік Американың басқа елдерінде де жиі кездеседі, сондай-ақ Солтүстік Американың ықпалымен дамыған спорт түрлерінде (мысалы, баскетбол, бейсбол, шайбалы хоккей) және футболдан басқа футболдың көптеген түрлерінде стандартты болып табылады. Плей-офф (кейбір елдерде, әсіресе Австралияда "финалдық серия" деп аталады) – командалардың нокаут жүйесі бойынша тікелей кездесетін турнирі. Чемпионат көбінесе плей-оффтың финалы ретінде қарастырылады (мысалы, Супер Боул, Стэнли Кубогының финалы, НБА финалы, Әлемдік серия және т.б.). Плей-офф жүйесін лига және турнир жүйелерінің аралас нұсқасы деп санауға болады, онда лига турнирге қатысуға іріктелген командаларды анықтайды. NFL-де "Чемпиондық ойын" термині екі конференцияның – NFC (NFC Чемпиондық ойыны) және AFC (AFC Чемпиондық ойыны) – чемпиондарын анықтайтын матчтарды білдіреді. Бұл ойындар, іс жүзінде, жартылай финалдық матчтар болып табылады, себебі олар Супер Боулға қатысатын екі команданы анықтайды. Атаудың ерекшелігі NFC және AFC жеке лигалар болған кезде пайда болды (қараңыз: Американдық футбол лигасы), сол кезде тиісінше NFL Чемпионаты және AFL Чемпионаты болды, ал AFL-дің кейінгі жылдары олардың жеңімпаздары Әлем Чемпионатында кездесетін, қазір Супер Боул деп аталатын турнирде.
Маусымдық жүйе
Мотор спорты сияқты спорт түрлерінде маусым бірнеше жеке жарыстан тұрады, онда көшбасшыларға ұпайлар беріледі. Маусым соңында ең көп ұпай жинаған жүргізуші немесе команда чемпионатты жеңіп алады. Мысалдарға Формула-1 және Әлемдік ралли чемпионаты жатады.