Кіріспе

Энрико Ферми ядролық электр станциясындағы көбейткіш реактор (1966–1975)

Ферми 1 – 1950 жылдары Мичиган штатының Детройт қаласынан оңтүстікке қарай Эри көлінің батыс жағалауында орналасқан Энрико Ферми ядролық электр станциясында салынған АҚШ-тың жалғыз демонстрациялық көбейткіш реакторы. Ол сумен салқындатылатын стандартты ядролық реакторлардың орнына, негізгі салқындатқыш ретінде сұйық натрий металлын пайдаланатын, натриймен салқындатылатын жылдам реактор циклын қолданды. Натриймен салқындату ықпамды реакторлық ядроны қамтамасыз етеді, сондай-ақ 238U-ды 239Pu-ға айналдыру арқылы көбірек бөлшектену отынын өндіруге қажетті артық нейтрондарды тудырады, осы отын реакторға қайта жіберіледі. Толық қуатында 430 МВт жылу (MWt) немесе шамамен 150 МВт электр энергиясын (MWe) өндіретін еді. Ферми 1-нің жобалау және құрылысын Детройт Эдисон президенті Уокер Ли Цислер басқарды. Цислер көбейткіш циклдің болашақ коммерциялық нарықта басымдық алатынына сенді, себебі ол отынның шексіз көзіне мүмкіндік береді, және ол Айдахо штатындағы кішкентай тәжірибелік EBR I реакторының үлгісіне негізделген Ферми 1-ді құруға белсенді түрде атсалысты. Оның күш-жігерін АҚШ Атом энергиясы комиссиясының (AEC) төрағасы Льюис Штраус қолдады, ол жеке компаниялардың ядролық салаға енуін жақтады. 1955 жылдың 29 қарашасында EBR I толыққанды түсіндірілмеген себептермен ішінара балқып кетті. Ферми 1 құрылысына лицензия алу 1956 жылдың қаңтарында басталды. AEC сараптамалық тобы EBR реакторымен байланысты мәселелер шешілгенше және көбейткіш реакторлардың жалпы жобасы жаңа тәжірибелік жүйелерде сынақтар жүргізу арқылы жақсы түсінілгенше жобалауды тоқтатуды ұсынды. Конгресс тыңдалымдарында олардың есебі айтылғанда, Штраус оны талқылаудан бас тартып, құрылысты мақұлдады. Бұл Конгресс пен баспасөз арасында кең пікірталасқа және Біріккен автожұмысшылардың бірқатар сот процесіне әкелді, нәтижесінде құрылыс лицензиясы уақытша тоқтатылды. Құрылыс бірнеше жылға кешіктіріліп, бюджет екі есеге артты. 1959 немесе 1960 жылдың басында іске қосу жоспарланған, бірақ Ферми 1 1963 жылдың 23 тамызында сынапқа жетті. Келесі екі жылда қуатын баяу арттырғаннан кейін, 1966 жылдың 5 қазанында реактордың төменгі жағындағы кіріс тесіктері бітелгеннен натрий ағыны тоқталып, ішінара балқып кетті. Проблема ерте анықталғандықтан, реактор қауіпсіз түрде тоқтатылды және оқшаулау ғимаратынан тысқары радиоактивті шығарылымдар болған жоқ. Жөндеу жұмыстары үшін нысан 1970 жылдың шілдесінде жабылып, қайта іске қосылды. Бірақ ол 1972 жылдың 27 қарашасында қайтадан жабылып, 1975 жылдың 31 желтоқсанында ресми түрде тоқтатылды.

Өмірбаян

Көптеген коммерциялық реакторлар 235U отынымен жұмыс істейді. Табиғатта 235U көбінесе бөлінбейтін 238U-мен қосылған. 238U мөлшері соншалықты көп болғандықтан, 235U атомдары сирек кездеседі, тізбекті реакция жүргізу мүмкін емес. Көп жағдайда бұл екі тәсілмен шешіледі. Бір тәсіл – отынды "байыту", яғни 235U концентрациясын арттыру, соның салдарынан нейтрондардың оған тию ықтималдығы артады. Байыту нәтижесінде бөлінбейтін 238U қосалқы өнім ретінде пайда болады, ол "төмендетілген уран" деп аталады. Екінші тәсіл – нейтрондарды баяулату немесе "модерациялау", бұл олардың реакцияға түсу мүмкіндігін арттырады. Көптеген реактор конструкциялары осы екі тәсілді бірге қолданады: отынды шамамен 3-5% 235U дейін байыту және суды модератор ретінде пайдалану. Мұндай конструкцияларда 238U әлі де отынның басым бөлігін құрайды. Бөліну кезінде пайда болатын кейбір нейтрондар осы атомдарға тиеді және сіңіріледі, оларды 239Pu-ға айналдырады. Бұл элемент те 235U сияқты бөлінуге қабілетті. Типик реактордағы бөлінудің шамамен 35% осылай түзілген 239Pu есебінен болады. Нейтрондарды ұстап алу жылдамдығын арттыру арқылы қосымша отын алуға болады. Дегенмен, бұл процесс нейтрондардың жоғары энергиясы болғанда тиімдірек, ал бұл 235U үшін қажетті модерацияға қарсы келеді. Бұл 239Pu өндірісіне бағытталған конструкциялар класына әкеледі. Мұндай "көбейткіштер" әдетте екі бөліктен тұрады: тізбекті реакцияны модераторсыз ұстап тұра алатындай байытылған отынның "кор" бөлігі және оны қоршаған 238U "қаптамасы", ол бос нейтрондарды ұстап алып, 239Pu жасауға арналған. 235U және 238U химиялық тұрғыдан бірдей, сондықтан оларды массалық айырмашылығына негізделген механикалық процестер арқылы бөлу қиын. Керісінше, уран мен плутонийдің химиялық қасиеттері әртүрлі, сондықтан оларды химиялық процестер арқылы бөлуге болады. Бұл нәтижеде салыстырмалы түрде таза плутоний алынады, оны көбейткіштің кор бөлігінде отын ретінде қосымша байытусыз пайдалануға болады. Жүйе жұмыс істегеннен кейін бастапқы уран отынын толығымен алмастыратын және тіпті артық қалдық қалдыратын жеткілікті мөлшерде плутоний өндіруге болады. Бұл қосымша плутонийді басқа көбейткіштердің кор бөлігінде пайдалануға немесе уранмен араластырып, дәстүрлі (көбейткіш емес) реакторларда жағуға болады. Тізбекті реакцияны модерациялаусыз жүргізе алатын реакторды да суыту қажет. Су қажетсіз модерацияны тудыратындықтан, басқа салқындатқыш қажет. Натрий металлы нейтрондармен өте аз әрекеттесетін және нейтрондық тиімділікті арттыратын өте жақсы салқындатқыш болып табылады. Ол сонымен қатар тамаша жылу алмасу қабілетіне ие. Жылу беру тиімділігі ең жоғары және ең төменгі жұмыс температурасының айырмасына байланысты. Натрий үшін бұл балқу температурасы 371 Кельвин (К) және қайнау температурасы 1156 К. Ал су үшін атмосфералық қысымдағы тиісті шектері 273 К және 373 К, бұл ерекше жылу сыйымдылығын айтарлықтай төмендетеді. Бұл көрсеткішті жақсарту үшін көптеген сумен салқындатылатын реакторлар қайнау температурасын арттыру үшін жоғары қысымда жұмыс істейді. Натрийлі конструкциялар атмосфералық қысымда әлдеқайда жоғары температурада жұмыс істей алады, бұл қауіпсіздік артықшылығын ұсынады. Алайда, натрийдің реактивтілігі жоғары. Қызған натрий сумен немесе оттегімен жанасқанда жалындайды.

Көбейту реакторлары

Көбейтуші концепциясы ядролық ойлаудың басында үстемдік құрды, себебі ол әйтпесе қалдық өнім болатын материалдан дерлік шексіз мөлшерде отын өндірудің мүмкіндігін ұсынды. 1950 жылдары табиғи уран қоры шектеулі және ядролық бөліну кең таралған жағдайда таусылуы мүмкін деп жиі айтылды. Жасалынған плутоний көбейтуші реактордың ядросын отынмен қамтамасыз етуге, ал қалғаны басқа реакторларды іске қосуға жеткілікті болатын. Көбейтуші потенциалды түрде электр энергиясын ғана емес, отын сату арқылы табыс табуға да мүмкіндік береді. Электр энергиясын өндірген алғашқы реактор – Эксперименталды көбейтуші реактор I (EBR I), қазіргі Айдахо Ұлттық зертханасы болды. 1951 жылдың 20 желтоқсанында ол шамдарды жағуға жеткілікті электр энергиясын өндірді.

Коммерциялық даму

Уокер Ли Цислер 1951 жылдың желтоқсан айында «Детройт Эдисон» президенті болып тағайындалды. Ол АҚШ Атом энергиясы жөніндегі комиссиясына (AEC) ядролық энергияның коммерциялық электр компаниялары үшін пайдалы болатыны және болашақтағы энергия қажеттіліктерін қанағаттандырудың жаңа тәсіліне әкелуі мүмкін екенін көрсететін баяндама ұсынды. Цислердің баяндамасы жылдам көбейтілгіш реакторға баса назар аударды, ол: «Көбейтілгіш реактор тұтынылғаннан артық мөлшерде бөлінетін материалды үздіксіз өндіреді. Осылайша, көбейтілгіш реакторлар әлемдегі бөлінетін материалдардың қорын азайтудың орнына арттырады» деді. Цислер «Детройт Эдисон» және «Доу Химикал» серіктестігі арқылы коммерциялық көбейтілгіш реактордың жобалау циклын ұсынды. AEC бұл ұсынысты 1951 жылдың 19 желтоқсанында мақұлдады. Бұл EBR-1 алғашқы жұмысын бастауына бір күн бұрын болды. Келесі жылы Цислер «Детройт Эдисон» ішінде Ядролық энергияны дамыту бөлімін құрды және «Консолидацияланған Эдисон» және «Филадельфия Электрик» сияқты он бес басқа коммуналдық компания мен жеткізушілерді шақырды. Біріккен топ «Атомдық энергияны дамыту қауымдастығы» (APDA) құрды. AEC 1952 жылдың 19 қазанында ұйымға егжей-тегжейлі жобалауға рұқсат берді. 1954 жылдың тамызында президент Эйзенхауэр жеке компанияларға ядролық станцияларға ие болуға мүмкіндік беретін Атом энергиясы заңына қол қойғанға дейін даму баяу жүрді. Жобаға қосымша қолдау Льюис Штраустың AEC төрағасы болып тағайындалуымен күшейді. Штраус коммерциялық дамуға қатты қызығушылық танытты және көбейтілгіш реакторлар мен жеңіл су реакторлары бағдарламаларын белсенді түрде қолдады.

Теріс пікір

1954 жылы 10 қарашада АЭК-пен өткен мәжілісте Нобель сыйлығының иегері Ханс Бете мен ЭБР-ді жобалаған Уолтер Зинн селекционердегі балқудың салдары туралы пікір келіспеді. Зинн мұның жарылысқа әкелуі мүмкін екенін айтса, Бете бұл мүмкіндіктің өте төмен екенін ескерді. Барлығы, егер мұндай жарылыс орын алса, оның тиісті ғимаратта тоқтатыла алатындай шағын болатынына келісті. Кездесуден кейін Альфред Аморози жобаның техникалық директоры болып тағайындалды. Ол операцияларды жан-жақты зерттеді және бір мәселеге алаңдады. Натрий салқындатқышының бір артықшылығы – ол қызғанда кеңейіп, реакция жылдамдығын төмендетіп, реакторды салқындататын еді. Бұл теріс температуралық коэффициент өте қажетті, себебі ол қосымша қауіпсіздік ұсынады. Дегенмен, EBR кейбір жағдайларда оң температуралық коэффициент көрсетті. Одан да алаңдататыны, екінші ұқсас эффектіні есептеулер, яғни Допплер коэффициентінің оң болып шығуы еді. Мұндай жағдайда, қосымша жылу реакцияның тездетілуіне алып келуі мүмкін. Аморосидің жұмысы 1955 жылғы 30 маусымда Реакторлар қауіпсіздігі жөніндегі консультативтік комитет құрамындағы селекционерлер тобының отырысында талқыланды. Олар Допплер коэффициентінің жылу эффектісін және оны басқаруға тырысатын автоматты жүйелерді басып кетуі мүмкін деп уайымдады. Топ тұжырымдамаға қатысты күмәнді болды, бірнеше маңызды мәселелерді көтерді және кіші прототиптердегі сынақтардың нәтижелерін күтпей, толыққанды өсімдік салуды неге қарастырып жатқанын ойлады. Олар: "Бұл есептеулердің негізінде жатқан болжамдар тәжірибелік түрде дәлелденбегенін және мұндай реактордың жұмыс істеуі халық қоныстанған аймаққа жақын жерде ұсынылмайтынын мойындау қажет" деген қорытындыға келді.

ЕБЖ-ның ыдырауы

Бұл әсерлерді одан әрі сипаттау үшін 1955 жылдың жазында EBR Допплер коэффициентін өлшеу үшін эксперименттер жүргізе бастады. Температура жоғары болғанда әсері анық байқалатындықтан, реакторды отынның балқу температурасына жақын, бірақ одан төмен температурада іске қосу үшін сынақ ұйымдастырылды. Реактивтілікті бірнеше моторлы басқару таяқшалары арқылы бақылауға болатын, оларды бірте-бірте шығарып, қуатты тегіс арттыруға мүмкіндік берілді. Егер проблема туындаса, екінші жиын шұғыл штангаларды реакторға жылдам түсіруге болар еді. Сынақ 1955 жылдың 29 қарашасында жүргізілді. Қуат 500 Вт-қа жеткенде температура көрсеткіштері шатастыра бастады. Сынақты жүргізіп отырған ғалым күш күрт өсіп бара жатқанын сезіп, операторға шұғыл штангаларды түсіруге бұйрық берді, бірақ оператор баяу жылдамдықты басқаратын штангаларға арналған батырманы басыпты. Ғалым қатесін түсініп, дұрыс батырманы басты, бірақ сол аз ғана уақыт ішінде қуат тез өсе берді. Содан кейін екінші қауіпсіздік жүйесі іске қосылды, ол бүкіл жамылғыны реактордың астындағы шұңқырға түсірді, бұл реакцияларды тоқтатуға себеп болды. Ядроның шамамен жартысы бірнеше секунд ішінде балқып кетті, реактордың радиоактивтілігі соншалықты жоғары болды, оған жақындасу мүмкін емес еді. Бірнеше аптадан кейін ғалымдар ядроны аша алды, бірақ проблеманың себебі бірден анықталмады. Егер себеп Допплер әсері болса, онда үлкен қондырғыны бақылау мүмкін болмас еді. Ақырында, проблеманың себебі отын таяқшаларының қызғанда иіліп, бір-біріне жақындап, реакция жылдамдығын арттыруы екені анықталды. Допплер коэффициентінің мәселесі зерттелмей қалды. EBR-дың балқуы селекционерлік конструкциядағы тағы бір маңызды мәселенің бетіне шығарды. Ядроның жоғары байытылғандығына байланысты, отынның тіпті кішкене қозғалысы да реактивтілікте елеулі өзгерістерге әкелуі мүмкін, EBR-да болғандай. Егер жамылғы ядродағы отынға түсіп кетсе, ол оны ығыстырып, суперкритикалық деңгейге жеткізіп, жарылысқа себеп болуы мүмкін. Осыған ұқсас жағдай, егер отын балқып, реактордың дөңгелек түбінде жиналса, содан кейін ядроның қалған бөлігі оған басылса, орын алуы мүмкін еді. Амороси осы мәселені шешу үшін қарапайым тәсіл ойлап тапты: реактордың түбіндегі натрий резервуарының ортасына, кері тікбұрыш мұз конусына ұқсас металл конус орналастырылды. Қалыпты жұмыс кезінде бұл натрийдің ядроға ағылуын бағыттауға көмектесер еді. Егер отын балқыса, конус оны сыртқа қарай шығып, сақина тәрізді пішінде ағып кетуіне мәжбүрлейді, бұл оның сыни массаға жетуіне мүмкіндік бермейді.

Өтініш және Макмулоның тексеруі

1956 жылғы қаңтарда Сислер Ферми-1 жобасына құрылыс рұқсатын сұрады. Құрылысты жүргізу үшін жаңа компания құрылды, ол Power Reactor Development Company немесе PRDC аталды. Наурыз айында АЭК Сақтандыру комитетімен бірнеше кездесулерде PRDC компаниясы қазіргі күнгі жұмыстарын ұсынды, бірақ оның көп бөлігі дайын болмағандықтан алдын ала сипатта болды. Допплер коэффициенті мәселесіне қатысты, EBR-I реакторын басқарған Аргонн ұлттық зертханасы апаттан алынған деректерді, соның ішінде отын таяқшаларының иілуіне байланысты мәселені ұсынды. PRDC өкілі Уэйн Дженс зерттеген үш маңызды апат сценарийін таныстырды, оның ішінде натрий салқындатқышының қайнап кету мүмкіндігі де бар еді, бұл TNT-ге тең қуатты жарылысқа әкелуі мүмкін. Қалған екеуі – балқып кету сценарийлері болды, бірақ олардың көрсеткіштері әлі толыққанды емес еді. Мичиган университетінің профессоры Генри Гомберг потенциалды радиациялық ағып кету оқиғалары бойынша зерттеулерін ұсынды, бірақ нәтижелер де әлі нақты емес еді. Жұмыс жалғасып жатқанмен, Сислер бірнеше жылдан кейін пайдалануға лицензия алуға өтініш берген кезде барлық жұмыстар аяқталады деп сендірді. 1956 жылдың 2 маусымында Монсанто компаниясының Роджерс МакКаллоу басшылығымен Аргонн кеңсесінде (Чикаго) тағы бір кездесу және деректерді соңғы рет қарау ұйымдастырылды. Оның кездесу қорытындысы бойынша жазған хатында: «Комитетке ұсынылған реактордың осы жерде қауіпсіз еместігін нақты көрсететін фактілер мен есептеулер жоқ болғанымен, Комитет PRDC реакторын осы жерде қоғамдық қауіпсіздікке қауіп келтірмей жұмыс істете алатынына кепілдік беру үшін жеткілікті ақпарат жоқ деп санайды» делінген. Ерекше қызығушылық тудырған мәселе – EBR реакторында не болғанын түсіну және «PRDC жобасында осындай шамадағы коэффициент болуы мүмкін емес екенін нақты көрсету қажет». Бұл мәселені қосымша тәжірибелер арқылы ғана шешуге болады, ал топ қазіргі жоспарланған сынақтар 1959 немесе 1960 жылдары жоспарланған ашылуға дейін жеткілікті ақпарат бере алмайды деп санайды. Олар температура өзгерісінің әсерін тексеру үшін кішірек реактор салуды, ал екіншісі – ұсынылған қорғау құрылысының тұжырымдамалары Дженс ұсынған сияқты жарылысты тоқтата алатынын тексеруді ұсынды. Қазіргі жоспарланған эксперименттерден қосымша ақпарат түскенмен, ол құрылыс аяқталғанға дейін жобалауға әсер ете алмайды, ал кішірек реакторлар бойынша алынған тәжірибе «толыққанды сенімді емес». Олар EBR II бағдарламасын мүмкіндігінше жылдамдатуды және оны үлкен, тәжірибелік EBR емес, Ферми жобасының нағыз прототипі ретінде салуды ұсынды. PRDC компаниясының жобаны іске қосып, оны жылдам дамытқаны үшін мақтағанмен, «Комитет халықтың денсаулығы мен қауіпсіздігіне қауіп төндіретін қадамдар жасалмауы керек деп санайды» деген қорытындыға келді.

Конгресстегі дау

Обзор МакМаллоу в АЭК прибыл в разгар дебатов в Объединенном комитете Конгресса по атомной энергии относительно законопроекта Гора Холифилда, который должен был оказать большую поддержку коммерческой атомной энергетике. Штраус считал, что усилия, подобные усилиям PRDC, представляют собой лучший путь вперед, в то время как демократы в Объединенном комитете, возглавляемые Томасом Э. Мюрреем, который также был комиссаром АЭК, выступали за дополнительное федеральное финансирование еще одного раунда экспериментальных машин. Во время обсуждения законопроекта Джон Дингелл выразил обеспокоенность тем, что АЭК отвечает как за продвижение атомной энергии, так и за контроль над ее безопасностью. Он привел проекты PRDC в качестве примера и призвал приостановить финансирование «до тех пор, пока все проблемы безопасности не будут решены для защиты общественности». Он также разослал пресс-релизы в Detroit News, Toledo Blade и Wall Street Journal, в которых изложил опасения по поводу проекта. В конце июня 1956 года Комитет Палаты представителей по ассигнованиям начал рассматривать запрос АЭК на дополнительное финансирование экспериментальных машин. Председатель Клеренс Кэннон использовал встречи, чтобы выразить свое несогласие с поспешностью в отношении частных промышленных реакторов и в целом с руководством Штрауса. В ходе допроса Штраус и Мюррей раскрыли подробности спора вокруг проекта PRDC. Когда Кэннон пожаловался на то, что частные компании, похоже, не добиваются прогресса, Штраус ответил, что собирается присутствовать на церемонии закладки первого камня Ферми 8 августа. Это было первое упоминание о строительстве, дата и название завода были выбраны до проведения обзора МакМаллоу. На следующий день Кэннон допросил Мюррея о проекте, и Мюррей заявил о своей уверенности в том, что размножитель является важной частью программы АЭК, но следует выделить больше средств на дополнительные эксперименты. Чтобы подтвердить свой аргумент, он зачитал несколько отрывков из обзора МакМаллоу, в которых предлагалось ускорить существующие программы и построить дополнительные испытательные системы. Кэннон использовал это, чтобы утверждать, что все запрошенные 55 миллионов долларов должны быть переданы АЭК вместо 15 миллионов долларов, выделенных комитетом. Затем Мюррей на следующий день встретился с Клинтоном Андерсоном, отметив, что Штраус, по-видимому, игнорирует опасения МакМаллоу и уже решил выдать лицензию на строительство. После встречи с Мюрреем Андерсон попросил Джеймса Т. Рами позвонить в АЭК и запросить копию отчета МакМаллоу. Гарольд Вэнс, Кеннет Филдс, Мелвин Прайс и главный юрисконсульт АЭК обсудили запрос. Вэнс особенно беспокоился о том, как этот единственный отчет, среди многих других в АЭК по этой теме, был представлен и, таким образом, Объединенному комитету казалось, что это единственный такой отчет. Он продолжил предположить, что им следует уточнить роль Комитета по безопасности и более широкой группы комитетов в АЭК. Прайс вместо этого заявил о своем мнении, что «именно поэтому такие документы должны быть конфиденциальными». Они решили проигнорировать запрос. Андерсон последовал за этим официальным письмом 9 июля, и после дальнейших внутренних дебатов Штраус решил объявить его «административно конфиденциальным» и ответил 13 июля, что они выпустят его только при условии, что к нему будут относиться как к конфиденциальной информации. Объединенный комитет отказался, заявив, что «не может получить отчет на этих условиях». 16 июля Андерсон направил в АЭК еще один запрос, который они снова отклонили, Штраус просто заявил, что «публичного ответа не будет».

Түпкілікті бекіту

Осы оқиғалар орын алып жатқан кезде, Прайс азаматтық қолдану бөлімі (DCA) жобаны өздігінен қарап шықты. Олардың қарау хаты Сақтандыру комитеті көтерген барлық мәселелерді қамтыды. Мысалы, жобаланған алаңда жұмыс істеуге жеткілікті ақпараттың жоқ екеніне қатысты алаңдаушылыққа жауап ретінде DCA келісті, бірақ содан кейін операциялық лицензия қарастырылар алдында мұндай ақпарат ұсынылатынын мәлімдеді. Қоршауды бұзуы мүмкін ядролық оқиғалар туралы мәселені қарастырғанда, олар Сақтандыру комитетімен келісіп, қорытынды жасауға жеткілікті ақпарат жоқ екенін айтты, бірақ содан кейін ұсынылған ғимараттың «осы реактордағы ең мүмкін болатын ауыр апатқа» төтеп бере алатынына сенім білдірді. АЭК 1 тамызда өтінішті қарастыру үшін жиналды. Прайс DCA-ның ұстанымын баяндап, олардың Сақтандыру комитетінің алаңдаушылықтарымен келісетінін, бірақ «жобаға қатысты түрлі адамдардың арасындағы оптимизм мен пессимизм деңгейіне байланысты пікірлердің өзгешелігі бар екенін» айтты. Ол операциялық лицензия берілгенге дейін бұл мәселелер шешілген жағдайда құрылысқа рұқсат беруді ұсынды. Штраус талқылауға шақырды. Мюррей сол жерде отырған Макмулоға бұрылып, 6 маусымнан бері оның пікірі өзгерді ме деп сұрады. Макмуло ештеңе өзгермегенін жауап берді. Мюррей құрылыс лицензиясын беруге қарсы екенін мәлімдеді. Ванс құрылыс лицензиясын беруді жалғастыру керектігін, бірақ баспасөзбен талқылау кезінде оны әрқашан «шартты» деп атау керектігін айтты, себебі ол бұған дейін жұртшылыққа белгілі болған қауіпсіздік мәселелеріне алаңдады. Ол: «Қалыпты деңгейде сенімділікке қол жеткізуге біраз уақыт қажет болуы мүмкін. Егер біз құрылыс рұқсатын одан кейінге қалдырсақ, бұл өте маңызды бағдарламаны тежеп тастауы мүмкін. Егер осы мәселелердің барлығы шешілетініне сенімді болмасақ, біз рұқсат бермес едік. Біз олардың шешілетініне сенеміз» деді. Ақырында үш комиссар рұқсат беруге дауыс берді, ал Мюррей қарсы дауыс берді. Рұқсат 1956 жылдың 4 тамызында берілді.

Құрылыс басталады

Штраустың айтуынша, ресми іргетасы 8 тамызда қаланды. Бұл дереу Біріккен автокөлік жұмысшыларының (UAW) Уолтер Ройтер басшылығымен сотқа шағымдануына әкелді. Маккалоу есебі тамыз айында, құрылысқа рұқсат берілгеннен кейін жарияланды. Ройтер балқыған жағдайда қайта құрастыру туралы алаңдаушылықты айтты: "Жай тілмен айтқанда, бұл реактор кішкентай атом бомбасына айналуы мүмкін". Cisler зауытқа тек құрылыс лицензиясы берілгенін, егер қауіпсіздік туралы алаңдаушылықтар сақталса, пайдалану лицензиясы берілмейтінін жауап берді. Ол содан кейін барлық пікірталас саяси себептермен тудырылғанын мәлімдеп, «Detroit Free Press» газетіне «Біз социалистік мемлекетке қадам басып жатырмыз» деді, ал жобаға қарсы сөйлейтіндер «атом қуатын дамытуды үкіметтің қолында ұстау үшін кез келген алдауға дайын» екенін айтты. Ол бүкіл оқиғаның мемлекеттік және жеке сектордағы дизайнды сақтауға мүдделі тараптар арасындағы күрес екенін, ал қауіпсіздік туралы пікірталастар «әділ емес» екенін атап өтті. Бұл Мичиган сенаторы Патрик В. Макнамараның Cisler-ге жазған хатына әкелді, онда «Сіздің бұл тек мемлекеттік және жеке билік мүдделері арасындағы күрес деген мифті қабылдамаймын» делінген. Ол мәселені Сенат отырысына көтеріп, қауіпсіздіктің басты маңызға ие екенін айтты, өйткені құрылыс орны Мичиган штатының Монро қаласының жанында орналасқан, онда 20 мың адам тұрады және ол Детройттан шамалы ғана қашықтықта. Ол былай деді: «Бұл сұрақтарды атом реакторларының күрделілігі мен техникалық ерекшеліктері туралы ештеңе білмейтін қарапайым адамдар ғана қойды ма? Жоқ. Оларды Атом энергетикалық комиссиясының (AEC) Реакторларды қорғау жөніндегі консультативтік комитеті көтерді. Ал олардың қойған сұрақтарына бүгінгі күнге дейін жауап берілген жоқ». Құрылыс жұмыстары барлық алаңдаушылықтарға қарамастан жалғасты. Бұл жаз айларында бетонды негізге құюдан басталып, қазан айында қазба жұмыстары басталды. Кез келген реактор құрылысының маңызды кезеңі саналатын іргетастың алғашқы бетоны 1956 жылдың желтоқсанында құйылды. 1957 жылдың 21 қыркүйегінде қорғау күмбезінің жоғарғы бөлігі орнатылды. Реактор корпусы 1958 жылдың мамырында, бір айлық баржа және теміржол сапарынан кейін жеткізілді. 1958 жылдың басында шығын бағасы 70 миллион долларға (1957 жылғы 70 миллион доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) дейін өсті, бұл бастапқы бағалаудан екі есе көп. Реактордың соңғы бөлігі 1959 жылдың мамырында жеткізілді, тек бу станциясын аяқтау қалып қойды. AEC 26 мамырда құрылысты аяқтауға рұқсат берді.

Аяқтау және пайдалану лицензиясы

1959 жылдың тамызында натрий салқындату контурларымен алғашқы сынақтар басталды. Бұл жұмыстар шағыл кенішінде, біршама қашықтықта жүргізілді. 24 тамызда натрий жарылып, ондаған адам жарақат алды және жақын жердегі үйлерге зиян келді. Біраз уақыттан кейін отын тіректерін сынақтан өткізу кезінде олар бастапқыда күтілген мерзімнің тек 1/3 бөлігін ғана жұмыс істейтіні анықталды, содан кейін оларды ауыстыру қажет болды. Натрий салқындату контурларын қосымша сынақтан өткізу кезінде ағып жатқан металл, реакторда оларды бір-бірінен бөліп тұрған қанаттарды алып тастайтыны анықталды. 1960 жылы тіректерімен байланысты ауыр мәселе туындады, олар реактордың ішінде ісіп, натрий салқындатқышының ағынына кедергі келтіруі мүмкін еді. Бұл мәселені шешу үшін құрылыс жұмыстарын бірнеше айға тоқтату қажет болды. Осы кезде UAW-ның сотқа шағымдану қаупі сот арқылы қаралып, 1960 жылдың 23 наурызында тыңдалды. 10 маусымда жарияланған сот шешімінде құрылыс лицензиясының заңсыз екені және зауыттағы барлық жұмыстар 15 күн ішінде тоқтатылуы тиіс екені айтылды. Сислер қайта қарауды сұрады, бірақ 25 шілдеде бұл өтініш қабылданбады. «Детройт Эдисон» және АҚШ Әділет министрлігі АҚШ Жоғарғы Сотына шағымданып, құрылыс уақытында жалғасты. 12 маусымда Жоғарғы Сот «Ферми-1» пайдасына шешім шығарды. Басым пікірде құрылысқа және пайдалануға лицензия берудің екі сатылы процесі «заңдық аргументтерді қанағаттандыруға жеткілікті» деп көрсетілді. Азшылық пікірінде құрылысқа рұқсат беру, қатысты компаниялардың миллиондаған доллар инвестициялауына және ол аяқталғанға дейін инвестицияларын жалғастыруына әкелетінін, ал «Заңнамалық тарих комиссияның құрылыс рұқсатын беру алдында қауіпсіздік мәселесін шешуі керек екенін нақты көрсетеді» делінді. 1961 жылдың 9 маусымында 105 отын тірегінің біріншісі келді, ал АЭК жалғасып жатқан кешігулерді ескере отырып, құрылыс лицензиясын ұзартты. Содан кейін де мәселелер туындады: реактордың үстін жабатын тығын ауыстыру қажет болды және натрий реактордың ішіндегі графит қорғанысымен реакцияға түсіп жатқаны анықталды. Бұл тағы 15 айға созылып, құрылыс құнына 2,5 миллион доллар қосылды. АЭК оны жабу үшін құрылыс лицензиясын тағы бір рет ұзартты. Осы кезеңде Уолтер Маккарти операциялық лицензия алуға қатысты жұмыстарды басқарды. 1962 жылдың күзінде құрылыстың көп бөлігі аяқталғаннан кейін Реактор қауіпсіздігі жөніндегі консультативтік комитет 1962 жылдың қазан айында операциялық аспектілерді қарастыру үшін қайта жиналды. Олар реакторды отынмен толтыруға және номиналды қуатының 1/400 бөлігінде жұмыс істеуге рұқсат берді. Оны 200 000 кВт шығыс деңгейіне және содан кейін 400 000 кВт жылу қуатына жеткізу үшін пайдалану және қайта қарау қажет болды. 1962 жылдың 11 желтоқсанында Рейтер UAW өз ісіне дайындалғанша операциялық тыңдауларды кейінге қалдыру туралы өтініш берді. Келесі күні салқындату суының қызуы салдарынан реактордан ыстық натрий төгіліп, бірден өртке ұқты. Реутер оқиғаны пайдаланды, егер отын толтырылған болса, бұл ауыр радиациялық апатқа әкелетінін, бұл туралы баспасөз, әсіресе Вашингтонда жариялады. UAW ісі ақырында нәтиже бермеді және уақытша операциялық лицензия бекітілді.

Бастапқы операциялар мен балқыту

Қорытынды отын құю 1963 жылдың 12 шілдесінде басталды, ал алғашқы тізбекті реакция 1963 жылдың 23 тамызында сағат 12:35-те сәтті жүзеге асты. Реактор келесі жыл бойы төмен қуат деңгейінде жұмыс істеді, себебі көптеген ұсақ мәселелер табылып, түзетілді. 1965 жылдың соңына қарай қуатын 1000 кВт-қа, содан кейін 20000 кВт-қа, одан соң 80000 кВт-қа көтеру жоспарланды, бұл кезде электр желісіне электр энергиясы берілетін болар еді. Осы уақытқа дейін жоба құны 100 миллион долларға жетті (1957 жылғы 100000000.0 доллары қазіргі шақта <есептелген сомаға> тең), ал қазан айында 120 миллион долларға жетті. Қуатты арттыру жұмыстары сәтті жалғасты, коммерциялық экспорт күні 1966 жылдың 6 тамызына белгіленді, реактор 60 сағаттық жұмыс кезінде 33 МВт электр энергиясын өндіруді көздеді. Ұзақ жұмыс істеу кезінде бірнеше отын жиынтықтарының температурасы қалыптан жоғары болды. Бұған нақты себеп табылмады, бірақ ядродағы кейбір отын жиынтықтарының орналасуы өзгертіліп шешілді. Сол қуат деңгейіне дейін тағы бір сынақ жүргізуге 5 қазан күні сағат 8-де рұқсат берілді, бірақ ұсақ техникалық бұзылыс оны сағат 14:20-ға дейін кешіктірді. Сағат 15:00-де қуат 20,000 кВт жылуға жетті, содан кейін автоматты режимге оралғанға дейін қысқа мерзімге қолмен басқару қажет болды, себебі тұрақсыздық байқалды. Сағат 15:05-те оператор Майк Вебер басқару таяқшаларының ядродан тым алыс шығып тұрғанын байқады, өйткені генерирленетін жылу мөлшеріне қарай олар тиісінше орналасуы керек еді, бірақ автоматты жүйе оларды кері тартып алды. Сонымен қатар, реактивтілік өлшегіштерінің көрсеткіштері тұрақсыз болды. Бұл ядродағы ыстық нүктелердің болуын көрсетеді, бірақ жеке элементтердің температурасының көрсеткіштері басқару пультінен қашықта орналасқан еді. Ол көрсеткішті зерделегенде, екі жиынтықтың қалғандарына қарағанда әлдеқайда ыстық екені бірден анық болды. Сағат 15:09-да радиациялық дабыл естіліп, реактор ғимараты герметикалық жабылды, I сыныпты (елеусіз) төтенше жағдай жарияланды. Сағат 15:20-да реакторды жедел тоқтату (SCRAM) туралы шешім қабылданды. Маккарти көп ұзамай келді және не болғанын анықтау жоспарларын жасауға кірісті. Вебер жергілікті балқу болған болуы мүмкін деп алаңдады, бұл реактор тоқтатылған күйде де проблема тудыруы мүмкін. Егер балқыған отын жиналса, ол бақылау таяқшалары енгізілген кезде де оны айналдыра балқыған отынды қыздыруын жалғастыра алады. Мониторлар M 140 және M 098 жиынтықтарында ғана мәселелерді көрсеткенмен, әр төртінші жиынтықта ғана өлшегіш болғандықтан, балқу кеңінен таралған болуы мүмкін еді. Түстен кейін радиоактивтілік төмендеді және бұл мүмкіндік алыс болды.

Аварияны тексеру

Апаттан кейін бір ай өткен соң, реактор арқылы натрий ағынының жылдамдығын тексеру арқылы біраз ақпарат қол жетімді болды, бұл ең көп дегенде алты жиынтықтың еруі мүмкін екенін көрсетті. Әрі қарайғы сынақтар бір-бірден басқару таяқтарын алып тастаудан тұрды, соның нәтижесінде қандай оқиғалар болғанын анықтауға тырысты, және бұл әлдебір ерудің болғанын нақтылады. Содан кейін мәселе – зақымдалған жиынтықтарды анықтау және оларды реактордан қалай шығару болды. Отынның еруден кейін қалай орналасқаны туралы нақты мәлімет болмағандықтан, кез келген жиынтықты жылжыту кенеттен тікелей сынға алып келуі мүмкін еді. Келесі бірнеше айда отын жиынтықтары бірінен соң бірі алынып, тексеру үшін Колумбус, Огайодағы ыстық камераға жіберілді. Бұл төрт жиынтықтың еріп, екеуінің біріккенін көрсетті. 1967 жылдың мамыр айына қарай отынның көп бөлігі алынып тасталды. Одан кейін натрийді шығару жұмыстары басталды, ал тамыз айына қарай реактор ыдысының түбін ашып көрсету үшін жеткілікті сода алынып тасталды. Ішін перископпен қарағанда, түбінде сынған сыра банкасына ұқсайтын зат табылды. Жақсырақ суреттер алу үшін жаңа жүйелер пайдаланылды, ол бүгілген металл табақ екені анықталды. Мәселе – зерттеу үшін бұл затты қалай алуға болатыны болды. Ақырында, натрийдің бір кірістігін кесіп, металлді алуға арналған жаңа құрылғы жасау қажет болды. Көп ұзамай ол цирконийден жасалған қорғаныш екені анықталды. Еріген отын реактордың түбінен өтіп кетпеуі үшін, балқыған температураға төтеп бере алатын цирконий табақтары натрий резервуарының түбіне жайылып салынды. Конус тәрізді нұсқауыш қосылғанда, кейіннен байқалғанындай, бұл пластиналардың ортасында қорғалмаған аймақ пайда болды. Аморози бұл қашып кету жолын болдырмау үшін конусқа алты үшбұрышты цирконий тақтасын қосты. Қорғаныштар 1959 жылы жобалау процесінің соңында қосылды және жобаларға енгізілмеді. Олардың екеуі жұлып кетіп, натрийдің отын айналасында ағып кетуіне мүмкіндік беретін тесіктерді бітеп тастады, бұл осы аймақтардағы жиынтықтардың қызып, еруіне себеп болды.

Қайта бастау

Тексеру нәтижесінде конус ешқандай мақсатқа қызмет етпегені анықталды және 1968 жылдың соңына қарай бүкіл жүйе алынып тасталды. 1970 жылдың ақпанында зауыт отынды қайта тиеуге рұқсат алды. Мамыр айында АЭК (Атом Энергиясы Комиссиясы) тексеру жүргізіп жатқанда, бір құбырдан натрий шашырап, екінші құбырдың бұзылуына себеп болды, содан кейін натрийге су шашырап, жарылыс орын алды. Өртті сөндіру үшін аргон газы қолданылды, бірақ ғимарат екі күнге жабылды. 1970 жылдың шілдесінде жүйе қайта іске қосылуға толық дайын болды. Қазан айына қарай бастапқы 200 000 кВт жылу деңгейіне жетті. Осы кезде зауыт құны 132 миллион долларды құрады. 1971 жылдың қаңтарында бір жылдық жұмыс лицензиясын жаңару қажет болды және одан бас тарту мүмкіндігі туындады. Көмектесу үшін АЭК отынға ақы алуды тоқтатуға келісті, ал отынды АЭК мердігерлері дайындап жатқан болатын. Олар 1971 жылдың маусымына дейін, содан кейін 1972 жылға дейін жұмыс лицензиясын жаңартты. АЭК әлі де көбейткіш концепциясын дамытуға қызығушылық танытты, бірақ Ферми-1 енді пайдасыз нәрсе ретінде қарастырылды. Осы кезде Оук-Риджде тәжірибелік көбейткіш реактор салу туралы шешім қабылданды, ол "Америка Құрама Штаттарындағы алғашқы демонстрациялық көбейткіш реакторы" деп аталды, Фермиге ешқандай назар берілмеді. Ақырында, бұл реактор Клинч Ривер ядролық алаңында тасталып қалды.

Ажырату

1972 жылға қарай бастапқы отынның жану шегіне жетіп, оны жаңа отынмен алмастыру қажет болды. 1972 жылдың 27 тамызында АЭК «Лицензияны ұзартуға қатысты өтінішті қабылдамау және қызмет тоқтату туралы бұйрық» шығарды. Қараша айында PRDC бұл шешімді қабылдап, электр стансасын жабуға кірісті. Реакторды тоқтату барлық отын мен натрий салқындатқышын алып тастауды қамтыды. Радиоактивті натрий 55 галлондық барабандарға жиналып, оны Клинч-Ривер реакторында пайдалану мақсатында сақтады. Fike Chemical компаниясы Батыс Вирджиния штатының Нитро қаласындағы зауытында радиоактивті емес натрийді қабылдауға келісті. Олар оны ескі бірінші дүниежүзілік соғыс бункерлеріне тастады, ол бункерлер ауа райына жартылай ашық болатын. Бір бункерге жаңбыр суы ағып кіріп, натрий тұтанды, соның салдарынан қала тұрғындары өрт сөндірілгенге дейін үйлерінде жасырынуға мәжбүр болды. ЭҚА Fike компаниясы учаскені тастап кеткенін білгеннен кейін, осыған ұқсас жағдайда тағы көп натрий табылғандықтан, бұл учаске атақты суперфонд учаскесіне айналды. Қалған аз мөлшерлі қалдықтарды жою жөніндегі келісімшарт жарияланды, бірақ АҚШ-тағы қауіпті қалдықтарды көмуге арналған төрт полигонның ешқайсысы оны қабылдамады, соның салдарынан АЭК өздерінің жаңа полигонын ашуды қарастыра бастады. Клинч-Ривер жобасының тоқтатылуы одан кейін тағы бір мәселені тудырды, себебі радиоактивті натрийді қайда жіберуге болатыны белгісіз болды, ол 1984 жылы алынғанға дейін сол жерде қалды. Реактордың корпусы 2012 жылы алынып, кесілді. Қазіргі уақытта учаске SAFSTOR статусында. Реактор, отын және салқындатқыш толығымен алынып тасталған. АЭК тазалау жұмыстарына 4 миллион доллар қаражат бөлді. 1974 жылға қарай электр стансасын толығымен жабуға кеткен шығын 130 миллион долларға жетті.

Баспасөздегі дау

Зауыт жабылғаннан кейін көп ұзамай Джон Фуллер "Детройтты шамадан тыс жоғалтуға жақынбыз" атты кітабын жариялады, атауы зауыттағы анонимді оператордың сөзіне сілтеме жасайды. Романшы, драматург және тілші Фуллер бастапқыда балқыманың ойдан шығарылған есебін жазуды жоспарлаған, бірақ кейін Ферми-1 қатысты AEC құжаттарын тапты және шындықтың фантастикадан әлдеқайда қызықты екенін түсінді. Кез келген өлшем бойынша, бұл апаттың ауқымы шағын болды. Балқыма шектеулі болды және ең нашар сценарийлердің ешқайсысы іске аспады. Фуллердің кітабында мүлдем басқа картина бейнеленген: конструкцияның өзі қауіпсіз емес екендігі және оның жарылып, "Детройтты жоғалтпауы" көбінесе сәттілікке байланысты болды. Бұл қорытынды сол кезде қызу пікірталас тудырды және зауыт операторы Детройт Эдисонның "Біз Детройтты жоғалтуға жақын болған жоқбыз" атты кітабының тақырыбы болды. Басқа авторлар Фуллердің жұмысын апаттың қаупінде тұрған саланың суретін салу үшін бұрынғы апаттардың тізіміне сүйенгені үшін сынады. NRU балқымасы айқын түрде еске алынады, бірақ Фермимен байланысы тек екіншілік, ал Windscale өрті де жан-жақты қарастырылған, бірақ реактордың конфигурациясы басқаша. Ал 1959 жылы Фермимен бірдей себептермен ішінара балқыған Натрий реакторы эксперименті туралы ештеңе айтылмаған. Ферми-1 антиядролық белсенділер үшін маңызды нәрсе болып қала береді, олар 2016 жылы оқиғаның 50 жылдығын "қатастрофалық апаттан шағын қашықтықта" деп сипаттау арқылы атап өтті.

Сипаттама

Fermi 1 - бұл циклдік реактор, ондағы өзегі натрий салқындатқышы бар сынақ түтігі пішіндес ыдыста орналасқан. Өзектің негізгі бөлігі реактордың ортасына ілінеді, ал салқындатқыш төмен қысыммен оған сорғыланады. Салқындатқыш жылу алмастырғышқа жіберіледі, ол энергияны су бар екінші циклге ауыстырады. Бұл ыстық су тағы бір жылу алмастырғышқа, бу генераторына жіберіледі, ал алынған бу дәстүрлі бу турбинасын қозғалтады. Бұл салқындату циклдарының тізбегі натрий салқындатқышын және оның құрамындағы кез келген радиоактивтілікті реакторға мүмкіндігінше жақын оқшаулауға бағытталған, бұл станцияның қалған бөлігіне техникалық қызмет көрсетуді жеңілдетеді. Жалпы конструкциялық тұрғыдан алғанда, циклдік реактор натрий үшін қосымша циклмен жарық су реакторына ұқсас. Жарық су конструкцияларында өзектен өтетін салқындатқыш әдетте бу генераторларын тікелей жетектейді. Бұл натриймен салқындатылатын реакторларда қолданылатын бассейн типімен қарама-қайшы келеді. Бассейн конструкциясы бір-біріне ішкі орналасқан екі шұңқыр тәрізді камерадан тұрады. Натрий екі кеңістік арасындағы ағынмен ядродан жылуды шығарып тастау үшін сорғыланады, ал су салқындатқыш контурлары екі шұңқырдың арасындағы кеңістіктен жылуды алады. Екі конструкцияның да артықшылықтары мен кемшіліктері бар, циклдік конструкциялар көбінесе кішкентайрақ және осылайша арзан, ал бассейн конструкциялары натрийді ортадан жақсы оқшаулайды, ал олардың үлкен натрий массасы жылулық өзгерулерге қарсы тиімді қорғаныс болып табылады. Fermi конструкциясында үш негізгі салқындатқыш контуры болды, олардың әрқайсысы реакторға өзектің үстінен 120 градус бұрылыспен кіреді. Содан кейін натрий өзектің айналасынан ағып, реактордың төменгі жағындағы резервуар аймағына құйылады. Резервуар аймағының үстінде көптеген тесіктері бар пластина орналасқан. Натрий резервуардан пластинадағы тесіктер арқылы ағып, ағынды өзектің көлеміне және оны қоршаған радиалды қаптамаға таратады. Шығу тесіктері өзектік аймақтың үстінде орналасқан. Реактордың жоғарғы жағында отынды қосуға немесе алуға, сондай-ақ өзектің және қаптаманың жоғарғы бөлігіне қол жеткізу үшін айналатын үлкен тығын болды. Отын ұзын таяқшалар түрінде жасалды, содан кейін олар үлкен жиынтықтарға біріктірілді. Отын 25,6% 235-ке дейін байытылды, бұл әдеттегі жарық су реакторындағы 3-5% -бен салыстырылады. Критикалық массаға шамамен 1734 кг отын қажет, және 91-ден 111 жиынтыққа дейін, әдетте 96 жиынтықпен қол жеткізілуі мүмкін. Реактордың өзегі реакторлық камераның ішінде орналасқан, оның бір жағында барабан орналасқан. Бұл барабан реактордың жоғарғы бөлігіне дейін созылатын түтікпен байланысқан, бұл реакторды ашпастан отынды енгізуге немесе шығаруға мүмкіндік береді. Өзектің үстіндегі үлкен қысқыш тәрізді қол өзектің және барабанның арасында жиынтықтарды жылжыту үшін пайдаланылды, ал барабан мен өзектің сыртындағы теміржол жолындағы қатты қорғалған камера арасында оны жылжыту үшін лифт тәрізді жүйе қолданылды.