Кіріспе

Тірі организмдер арқылы органикалық заттың қарапайым химиялық заттарға ыдырауы

Биогеохимияда реминерализация (немесе реминерализация) – органикалық заттың (биологиялық көзден алынған молекулалардың) ең қарапайым минералдық түрлерге ыдырауы немесе өзгеруі. Бұл өзгерістер экожүйелердегі маңызды буынды құрайды, себебі олар органикалық молекулаларда сақталған энергияны босатуға және басқа организмдердің қоректік заттар ретінде қайта пайдалануына мүмкіндік беретін жүйедегі заттардың айналымын қамтамасыз етеді. Реминерализация көбінесе көміртек, азот және фосфор сияқты маңызды биологиялық элементтердің айналымымен байланысты қарастырылады. Барлық экожүйелер үшін маңызды болғанымен, бұл процесс су ортасында ерекше назарға алынады, онда ол су экожүйелерінің биогеохимиялық динамикасы мен айналымындағы маңызды буын болып табылады.

Биогеохимиядағы рөлі

"Реминерализация" термині әр түрлі салаларда әртүрлі контекстерде қолданылады. Бұл термин ең көп медицина және физиология салаларында қолданылады, онда тіс немесе сүйек сияқты организмдердегі минералданған құрылымдардың қалыптасуы немесе қайта қалыптасуы сипатталады. Дегенмен, биогеохимия саласында реминерализация белгілі бір экожүйедегі элементтік айналым тізбегіндегі байланысты сипаттау үшін қолданылады. Атап айтқанда, реминерализация – тірі организмдер құраған органикалық материалдың органикалық көзден екені анық көрінбейтін негізгі минералды емес компоненттерге ыдырайтын кезеңі. Бұл жалпырақтанған ыдырау процесінен өзгеше, ол ірі құрылымдардың кішірек құрылымдарға айналуын сипаттайды. Биогеохимиктер бұл процесті түрлі себептермен барлық экожүйелерде зерттейді. Бұл, ең алдымен, белгілі бір жүйедегі материал және энергия ағынын зерттеу үшін жасалады, бұл сол экожүйенің өнімділігін түсіну үшін, сондай-ақ материалды қайта өңдеу қабілетін және жүйеге қанша материал келіп түсетінін анықтау үшін маңызды. Белгілі бір жүйедегі органикалық заттардың реминерализациясының қарқыны мен динамикасын түсіну, кейбір экожүйелердің неге басқаларынан өнімдірек екенін анықтауға көмектеседі.

Электрон қабылдағыш каскады

Қазіргі заманғы мұхиттағы органикалық заттардың тыныс алу арқылы ыдырауына әртүрлі электрон қабылдағыштар, Гиббстің еркін энергия заңы мен термодинамика заңдарына сәйкес олардың тиімділігі ықпал етеді. Бұл тотығу-тотықсыздану химиясы терең теңіз шөгінділеріндегі тіршіліктің негізі болып табылады және онда тіршілік ететін организмдерге энергияның қолжетімділігін анықтайды. Су бетінен терең шөгінділерге қарай қозғалғанда, осы қабылдағыштардың реті – оттегі, нитрат, марганец, темір және сульфат. Осы тиімді қабылдағыштардың аймақталуы 1-суретте көрсетілген. Жер бетінен төмен қарай, осы терең мұхит шөгінділерінің аймақтары арқылы қозғалғанда, қабылдағыштар пайдаланылып, тотығып сіңеді. Тотығу процесі аяқталғаннан кейін, оның орнын тиімділігі төмен келесі қабылдағыш алмастырады. Термодинамикалық тұрғыдан алғанда, оттегі ең тиімді электрон қабылдағышы болып табылады, бірақ ол су-шөгінді интерфейсінде жылдам тотығып сіңеді және терең теңіздің көп бөлігінде О2 концентрациясы шөгіндіге миллиметрден сантиметрге ғана жетеді. Бұл тиімділік организмнің реакциядан жоғары энергия алу қабілетін көрсетеді, бұл оларға басқа организмдермен бәсекелесуге көмектеседі. Егер осы қабылдағыштар болмаса, органикалық заттар метаногенез арқылы да ыдырауы мүмкін, бірақ осы органикалық заттардың толық тотығуын осы процесс толыққанды көрсете бермейді. Әрбір жол мен оның реакциясының стехиометриясы 1-кестеде келтірілген. Сондай-ақ, биотурбация мен осы материалдың үнемі араласуын ескеру маңызды, себебі бұл әрбір тыныс алу жолының салыстырмалы маңыздылығын өзгерте алады. Микробтық тұрғысынан қарағанда, электрондық тасымалдау тізбегіне жүгініңіз.

Реакциялар

Фотикалық аймақтан шыққан барлық органикалық материалдың ширегі қайта минералдануға ұшырамастан теңіз түбіне жетеді, ал қалған материалдың 90% шөгінділерде өзі қайта минералданады. Төмендегі реакциялар органикалық заттардың қайта минералдануының негізгі жолдары болып табылады, оларда жалпы органикалық зат (ОМ) көбінесе мына қысқарту арқылы көрсетіледі: |(CH2O)106(NH3)16(H3PO4).

Аэробты тыныс алу

Аэробты тыныс алу энергияның жоғары мөлшерін қамтамасыз ететіндіктен, реминерализацияның ең тиімді реакциясы болып табылады. Дегенмен, оттегі шөгінділерде жылдам тозығып, шөгінді суының бетінен бірнеше сантиметр қашықтықта толыққандай азайып кетеді.

Анаэробты тыныс алу

Қоршаған орта субоксикалық немесе аноксикалық болған жағдайларда, организмдер органикалық заттарды қайта минералдау үшін денитрификацияны пайдалануға бейім, себебі ол екінші ең көп мөлшерде энергия береді. Денитрификацияға қолайлы жағдайлар туатын тереңдіктен төменде, манганецтің тотығуын азайту, темірді тотығуын азайту, сульфатты тотығуын азайту, метанды тотығуын азайту (сонымен қатар метаногенез деп те аталады) сияқты реакциялар сәйкесінше артықшылыққа ие болады. Бұл артықшылық Гиббс еркін энергиясы (ΔG) арқылы анықталады. Су қоймасында, шөгінді теңіз түбінде немесе топырақта, осы химиялық реакциялардың энергия мөлшеріне қарай тереңдік бойынша реттелуі редокс градиенті деп аталады. Тыныс алу түрі Реакция ΔG Аэробтық Оттегінің тотығуын азайту OM + 150O2 > 106CO2 + 16HNO3 + H3PO4 + 78H2O 29.9 Анаэробтық Денитрификация OM + 104HNO3 > 106CO2 + 60N2 + H3PO4 + 138H2O 28.4 Манганецтің тотығуын азайту OM + 260MnO2 + 174H2O > 106CO2 + 8N2 + H3PO4 + 260Mn(OH)2 7.2 Темірдің тотығуын азайту OM + 236Fe2O3 + 410H2O > 106CO2 + 16NH3 + H3PO4 + 472Fe(OH)2 21.0 Сульфаттың тотығуын азайту OM + 59H2SO4 > 106CO2 + 16NH3 + H3PO4 + 59H2S + 62H2O 6.1 Метан ферментациясы (Метаногенез) OM + 59H2O > 47CO2 + 59CH4 + 16NH3 + H3PO4 5.6

Редокс аймақтауы

Редокс аймақтастыру – органикалық заттардың ыдырауы нәтижесінде соңғы электрондардың тасымалдану процестерінің уақыт және кеңістікке байланысты өзгеруін көрсетеді. Жоғарыда сипатталған энергия қабылдау тізбегінде көрсетілгендей, әртүрлі реакциялар энергия шығымына қарай бірін-бірі басып озады. Оттегі көп мөлшерде қолжетімді оксидтік жағдайларда, жоғары энергия шығымына ие болғандықтан, аэробты тыныс алу басым болады. Бірақ, тыныс алу арқылы оттегінің жұмсалуы биотурбация және диффузия арқылы келіп түсетін оттегіден асып кеткенде, орта аноксиялыққа айналады және органикалық заттар басқа механизмдер арқылы ыдырайды, мысалы, денитрификация және марганецтің тотығуын төмендету.

Ашық мұхитта қайта минералдану

Көптеген ашық мұхит экожүйелерінде органикалық заттардың тек шағын бөлігі ғана теңіз түбіне жетеді. Көптеген су объектілерінің фототикалық аймағындағы биологиялық белсенділік материалды тиімді қайта өңдейді, сондықтан органикалық заттардың аз бөлігі ғана фотосинтездің жоғарғы қабатынан төмен түседі. Бұл жоғарғы қабаттағы реминерализация жылдам жүреді, ал организмдердің жоғары концентрациясы және жарықтың болуының арқасында реминерализацияланған қоректік заттар автотрофтармен олар шығарылғаннан кейін біршама жылдам сіңіріледі. Қандай үлес қашып шығады, қызығушылық танытқан жерге байланысты өзгереді. Мысалы, Солтүстік теңізде көміртегінің жинақталу мөлшері бастапқы өндірістің шамамен 1% құрайды, ал ашық мұхиттарда бұл көрсеткіш орташа есеппен 0,5% төмен. Сондықтан, қоректік заттардың көп бөлігі су бағанында қалып, биотамен қайта өңделеді. Гетеротрофты организмдер автотрофты (және химиотрофты) организмдер өндіретін материалдарды пайдаланады және тыныс алу арқылы органикалық формадан минералдық формаға қосылыстарды реминерализациялайды, оларды қайтадан бастапқы өндірушілерге қолжетімді етеді. Мұхиттың көп бөлігінде көміртегінің реминерализациясының ең жоғары деңгейі су бағанының тереңдігінде байқалады, шамамен 1200 м-ге дейін төмендейді, онда реминерализация деңгейі 0,1 мкмоль кг−1 жыл−1 тұрақты болып қалады. Осының нәтижесінде, фототикалық аймақта реминерализацияланған көміртек (әдетте көмірқышқыл газы түрінде) көбейеді. Реминерализацияның көп бөлігі еріген органикалық көміртек (ЭОК) арқылы жүзеге асырылады. Зерттеулер көрсеткендей, материяны теңіз түбіне үлкен, батып түсетін бөлшектер тасымалдайды, ал суспензиядағы бөлшектер мен еріген органикалық заттар көбінесе реминерализация арқылы тұтынылады. Бұл, ішінара, организмдердің әдетте өздерінен әлдеқайда кішірек қоректік заттарды жұтуы керек болғандықтарына байланысты. Микробтық қауымдастық теңіз биомассасының 90% құрайтындықтан, реминерализация үшін микробтардан кіші бөлшектер (шамамен) сіңіріледі.