Кіріспе
Веб-техника
URL-ді қысқарту – Дүниежүзілік желіде қолданылатын әдіс, онда Бірыңғай ресурс локаторы (URL) едәуір қысқарытылып, сонымен бірге қажетті бетке бағытталуы мүмкін. Бұл ұзын URL-мекенжайы бар веб-бетке сілтеме жасайтын қайта бағыттау арқылы жүзеге асырылады. Мысалы, "" URL-ді "" деп қысқартуға болады. Көбінесе қайта бағыттау домені бастапқы доменнен қысқа болады. Хабарлама технологияларында (мысалы, SMS) белгілер саны шектелімі болғандықтан, оқырман URL-ді баспа нұсқасынан көшіргенде теруді азайту, есте сақтауды жеңілдету немесе тұрақты сілтеме жасау үшін ыңғайлы URL қажет болуы мүмкін. 2009 жылдың қараша айында URL-ді қысқарту сервисі Bitly-нің қысқартылған сілтемелері 2,1 миллиард рет қол жеткізілді. URL-ді қысқартудың басқа да қолданыстары – сілтемені «әдемілеу» ету, басылу санын қадағалау немесе түпкі мекенжайды жасыру. Өйткені URL қысқарту кез келген веб-доменге, тіпті зиянды домендерге де бағыттауы мүмкін. Сондықтан түпкі мекенжайды жасыру заңды бизнес немесе жеке себептермен қажет болғанымен, оны теріс пайдалануға болады. Кейбір URL-ді қысқарту сервисі провайдерлері спам тізімдеріне еніп қалды, себебі олардың қайта бағыттау қызметтерін осы тізімдерді айналып өтуге тырысатын сайттар пайдаланды. Кейбір веб-сайттар қысқа, қайта бағытталған URL-сілтемелерін жариялауға тыйым салады.
Мақсаттары
URL-ді қысқартудың бірнеше себебі бар. Көбінесе, қысқартылмаған стандартты сілтемелер эстетикалық тұрғыдан ұнамайды. Көптеген веб-дамытушылар URL-де деректердің иерархиясын, командалық құрылымдарды, транзакция жолдарын немесе сессиялық ақпаратты көрсететін сипаттамалық атрибуттарды қолданады. Бұл URL-дердің жүздеген таңбадан тұруына және күрделі таңба үлгілерін қамтуына әкелуі мүмкін. Мұндай URL-дерді жаттап алу, теру немесе тарату қиын. Сондықтан, ұзын URL-дерді сенімділік үшін көшіріп, жабыстыру қажет болады. Осылайша, қысқа URL-дер веб-сайттар үшін немесе қағазға басылған материалдар үшін (мысалы, басылған журнал немесе кітап) ыңғайлы болуы мүмкін, соңғысында өте ұзын тізбектерді бірнеше жолға бөлу (кейбір электрондық пошта бағдарламалары немесе интернет-форумдар сияқты) немесе қысқарту талап етіледі. Twitter және кейбір жылдам хабар алмасу қызметтерінде хабарламаның таңбалар саны шектеледі. Алайда, Twitter қазір сілтемелерді өзінің URL қысқарту қызметін пайдаланып автоматты түрде қысқартады, сондықтан твитте URL-ді қысқарту үшін жеке URL қысқарту қызметін пайдаланудың қажеті жоқ. Басқа осындай қызметтерде URL қысқартуды пайдалану, әйтпесе бұл шектеуді бұзушы веб-беттерге сілтеме жасауға мүмкіндік береді. Кейбір қысқарту қызметтері, мысалы, , және адам оқи алатын URL-дерді жасауға болады, бірақ нәтижесіндегі тізбектер ұзындығы оңтайландырылған қызметтерден ұзын болады. Сонымен қатар, URL-ді қысқарту сайттары сілтемеге жасалған кликтер туралы егжей-тегжейлі ақпаратты ұсынады, бұл серверлік жағындағы күшті талдау жүйесін орнатудан қарапайым болуы мүмкін, және соңғысынан айырмашылығы, серверге қол жеткізуді қажет етпейді. QR коды сияқты екі өлшемді штрихкодтармен кодталған URL-дер, кодтың басылған аумағын азайту үшін немесе сканерлеудің сенімділігін арттыру үшін төменгі тығыздықпен басып шығаруға мүмкіндік беру үшін URL қысқартушымен қысқартылады.
Қысқа URL- адресті тіркеу
Кейбір веб-сайттар жылдам хабар алмасу арқылы сілтемелерді бөлісуді оңайлату және оларды SMS арқылы жіберу құнын төмендету үшін қысқа сілтемелер жасайды. Мұны URL қысқарту қызметтерінің веб-беттерінде онлайн режимінде жасауға болады; CSV импорттағыш сияқты құралдармен немесе қажеттілік бойынша жаппай жүктеу арқылы бірнеше сілтемені қысқарту үшін API пайдалану қажет болуы мүмкін. Көптеген танымал веб-сайттар өздерінің URL қысқарту қызметтерін жеке пайдалану үшін құрды, мысалы, Twitter t.co, Google g.co және GoDaddy x.co.
Техникалар
URL-ді қысқарту кезінде әрбір ұзақ URL-ге бірегей кілт беріледі, ол оның жоғары деңгейдегі домен атауынан кейінгі бөлігі болып табылады. Мысалы, кілті бар , бұл кілттер көбінесе әріптердің үлкенді-кішілігін ескереді және қате әріптерді қолдану басқа мақсатты URL-ге бағыттауы мүмкін. Барлық қайта бағыттаулар бірдей қарастырылмайды; браузерге жіберілген қайта бағыттау нұсқаулығы оның үстінде 301 (тұрақты түрде жылжытылды), 302 (табылған), 307 (уақытша қайта бағыттау) немесе 308 (тұрақты қайта бағыттау) сияқты HTTP жауап кодтарын қамтуы мүмкін. URL-ді қысқартуды жүзеге асырудың бірнеше тәсілі бар. Кілттерді 26 әріп пен 10 сан ескере отырып, 36-лық санау жүйесінде жасауға болады. Бұл жағдайда, тізбектегі әрбір таңба болады. Егер үлкен және кіші әріптер ажыратылса, онда әрбір таңба 62-лық санау жүйесіндегі (26 + 26 + 10) бір цифрды білдіре алады. Кілтті құру үшін хэш-функция жасалуы немесе кілттің тізбегі болжауға келмейтіндей кездейсоқ сан жасалуы мүмкін. Немесе пайдаланушылар өздерінің жеке кілттерін ұсына алады. Мысалы, құсқартылып болады. 2011 жылдың мәліметі бойынша, барлық URI схемаларын қысқарту мүмкін емес, бірақ URL қысқартушылар сияқты қызметтер , , , , , , , , , , , , , , және сияқты URI схемаларын қолдайды. Қауіпсіздік мақсатында (сайтаралдық скрипттеу және сессияны ұрлау сияқты шабуылдарға қарсы тұру үшін) әдетте және URL-дері қолдау таппайды. Кейбір URL-ді қысқарту қызметтері веб-тараушылар немесе боттардың қажетсіз жинауынан сақтану үшін, адресті өңдеудің орнына URL-дерін жіберуді қолдайды. Бұл кейде CAPTCHA қорғалған қысқа URL-дерді пайдалану арқылы жасалуы мүмкін, бірақ бұл жиі кездеспейді. URL-ді қысқартушыларды жасаушылар көбінесе қысқа URL-ге және тартымды атауға қол жеткізу үшін, көбінесе домендік хакерліктерді пайдалана отырып, аз танымал немесе езотерикалық жоғары деңгейлі домендермен домендік атауларды тіркейді. Бұл әртүрлі URL қысқартушыларды сан алуан елдерде тіркеуге әкеледі, домен тіркелген ел мен URL қысқартушының өзі немесе қысқартылған сілтемелер арасында ешқандай байланыс қалдырмайды. Ливия (.ly), Самоа (.ws), Моңғолия (.mn), Малайзия (.my) және Лихтенштейн (.li) сияқты елдердің жоғары деңгейлі домендері, сондай-ақ көптеген басқалары қолданылды. Кейбір жағдайларда, жоғары деңгейлі доменді басқаратын елдің саяси немесе мәдени аспектілері пайдаланушылар мен иелері үшін мәселе тудыруы мүмкін, бірақ бұл көбінесе болмайды. Қызметтер кіріс статистикасын тіркей алады, оны басқалар ашық көре алады.
Not all URI schemes are capable of being shortened as of 2011, although URI schemes such as , , , , , , , , , , , , , , , and are being addressed by such services as URL shorteners. Typically, and URLs are not supported for security reasons (to combat attacks like cross site scripting and session hijacking). Some URL shortening services support the forwarding of URLs, as an alternative to address munging, to avoid unwanted harvest by web crawlers or bots. This may sometimes be done using short, CAPTCHA protected URLs, but this is not common. Makers of URL shorteners usually register domain names with less popular or esoteric Top level domains in order to achieve a short URL and a catchy name, often using domain hacks. This results in registration of different URL shorteners with a myriad of different countries, leaving no relation between the country where the domain has been registered and the URL shortener itself or the shortened links. Top level domains of countries such as Libya (. ly), Samoa (. ws), Mongolia (. mn), Malaysia (. my) and Liechtenstein (. li) have been used as well as many others. In some cases, the political or cultural aspects of the country in charge of the top level domain may become an issue for users and owners, but this is not usually the case. Services may record inbound statistics, which may be viewed publicly by others.
Мерзімі өткен және мерзімі шектеулі қызметтер
Көптеген провайдерлер қысқартылған URL-адрестерінің қызмет тоқтатылмағанша жарамды болады деп мәлімдейді, бірақ олар кез келген уақытта қызметті тоқтатуға құқылы. Тұрақты URL-адрес әрқашан жақсы емес. Ол қауіпсіздік мәселелерін тудыруы мүмкін, сондай-ақ ескірген қысқа URL-адрестер маңызды немесе тіпті қолданыстағы мақсатқа сілтеме жасауын тоқтатқаннан кейін де таратылуы мүмкін. Кейде қысқа URL-адрес телефон арқылы бір реттік қол жеткізу үшін немесе файлды жүктеу үшін беріп, бірнеше минут ішінде қажет болмайтын жағдайларда пайдалы болады. Кейбір провайдерлер қысқартылған URL-адрестерге мерзім қою мүмкіндігін ұсынады. Бұл белгілі бір уақыт өткеннен кейін, белгілі бір күні немесе белгілі бір пайдалану санынан кейін жарамдылығы тоқтап қалған URL-адрестерді қамтуы мүмкін. Microsoft Security Brief қысқа мерзімді URL-адрестерді жасауды ұсынады, бірақ бұл ыңғайлылық емес, қауіпсіздік үшін жасалады.
Тарих
Алғашқы нұсқалардың бірі – 6957224 АҚШ патенті, ол қашықтан қосылған компьютерлер желісінде қашықтан орналасқан ақпаратқа сілтемелер беру үшін жүйе, әдіс және компьютерлік бағдарлама өнімін сипаттайды. Серверде бірыңғай ресурс локаторы (URL) тіркеледі. Тіркелген URL-ге қысқартылған сілтеме қосылады. Қысқартылған сілтеме мен URL тіркелімдік деректер базасына тіркеледі. Қысқаша сілтемеге сұрау түскен кезде, тіркелімдік деректер базасында байланысты URL ізделеді. Егер қысқартылған сілтеме URL-мен байланысты болса, URL алынады, әйтпесе қате хабарлама қайтарылады. Патент 2000 жылдың қыркүйегінде тіркелген, ал 2005 жылы жарияланды. АҚШ патенттік өтінімдері тіркелгеннен кейін 18 ай ішінде жарияланады. URL-ді қысқарту туралы тағы бір мәлімет 2001 жылы пайда болды. URL-ді қысқартудың алғашқы танымал қызметі TinyURL 2002 жылы іске қосылды. Оның танымалдылығы кем дегенде 100 ұқсас веб-сайттардың құрылуына ықпал етті, бірақ олардың көпшілігі домендік баламалар ғана. Бастапқыда Twitter жиырма алты таңбадан ұзын URL-дерді TinyURL арқылы автоматты түрде қысқарды, бірақ 2009 жылы bit.ly қолдана бастады, ал кейіннен өз URL-ді қысқарту қызметін, t.co-ны жасады. 2009 жылдың 14 тамызында WordPress кез келген WordPress.com блог жазбасына сілтеме жасағанда қолдану үшін wp.me URL қысқартушысын жариялады. 2009 жылдың қарашасында bit.ly арқылы қысқартылған сілтемелерге 2,1 миллиард рет кірілді. Сол кезде bit.ly және TinyURL URL-ді қысқартудың ең көп қолданылатын қызметтері болды. Ол біраз уақыт жұмыс істеді, содан кейін жабылды. Ең қысқа ұзақ мерзімді URL-дер NanoURL арқылы 2009 жылдың желтоқсанынан 2011 жылға дейін жасалды, ол (Тонга) доменінің жоғарғы деңгейімен байланысты, мысалы, , мұнда – кездейсоқ сандар мен әріптердің тізбесін білдіреді. 2009 жылдың 14 желтоқсанында Google goo.gl мекенжайында Google URL қысқартушысын жариялады, ол бастапқыда тек Google өнімдері (мысалы, Google Toolbar және FeedBurner) және Google Chrome кеңейтулері арқылы қолдануға болатын. 2009 жылдың 21 желтоқсанында Google YouTube URL қысқартушысын youtu.be түрінде ұсынды. 2010 жылдың қыркүйегінен бастап Google URL қысқартушысы тікелей интерфейс арқылы қолжетімді болды. goo.gl қызметі талдау деректерін және QR код генераторын ұсынады. 2018 жылдың 30 наурызында Google алдағы апталарда goo.gl қолдауын тоқтатып, оны Firebase Dynamic Links-ке алмастыратынын жариялады (алайда, ескі goo.gl сілтемелері жұмыс істеуін жалғастырады).
On 14 August 2009 WordPress announced the wp. me URL shortener for use when referring to any WordPress. com blog post. In November 2009, shortened links on bit. ly were accessed 2.1 billion times. Around that time, bit. ly and TinyURL were the most widely used URL shortening services. It resumed for a time, then closed. The shortest possible long term URLs were generated by NanoURL from December 2009 until about 2011, associated with the top level to (Tonga) domain, in the form , where represents a sequence of random numbers and letters. On 14 December 2009 Google announced a service called Google URL Shortener at goo. gl, which originally was only available for use through Google products (such as Google Toolbar and FeedBurner) and extensions for Google Chrome. On 21 December 2009, Google introduced a YouTube URL Shortener, youtu. be. From September 2010 Google URL Shortener became available via a direct interface. The goo. gl service provides analytics details and a QR code generator. On 30 March 2018 Google announced that it is "turning down support for goo. gl over the coming weeks and replacing it with Firebase Dynamic Links" (although existing goo. gl links will continue to function).
Артықшылықтар
Қысқа сілтемелердің басты артықшылығы – олардың ықшамдығы. Қолданылған транскрипцияға қарай, оны айту және қатесіз теру оңайырақ болуы мүмкін. Ол URL мекенжайын белгілі бір деңгейде жасыруы мүмкін, бұл артықшылық, кемшілік немесе маңызсыз болуы мүмкін.
Кемшіліктер
Қысқа URL-дер жиі елдің бастапқы орнын көрсету үшін жоғары деңгейлі домендердің мақсатына сәйкес келмейді; көптеген елдерде доменді тіркеу үшін сол елде физикалық тұруды растау қажет, бірақ қайта бағытталған URL мұндай кепілдік бере алмайды.
Зорлық-зомбылық
URL-ді қысқарту спамшылар немесе заңсыз интернет-қызметтері үшін қолданылуы мүмкін. Осының салдарынан көптеген қысқарту қызметтері онлайн-тізілімдерден алынып тасталды немесе веб-хостинг провайдерлері мен интернет-провайдерлер тарапынан жабылды. Tonic Corporation компаниясының мәлімдемесінше, домендерді тіркеу "домендерді спамнан таза ұстауға өте мұқият" және қызмет теріс пайдаланылса, URL-ді қысқарту қызметтерін тізілімдерінен алып тастауы мүмкін. Сонымен қатар, "u. nu" компаниясы жұмысын тоқтату туралы былай деп хабарлады:
2010 жылдың 3 қыркүйегінде біздің хостинг провайдериміз ешбір ескертусіз серверді балалар порнографиясы сайттарына сілтемелер туралы бірнеше хабарламаларға жауап ретінде өшіріп тастады. Сервердің өшірілуі бізге үлкен қиындықтар туғызды, шындығында, зәбірдің деңгейі мен сипаты қатты күйретуге әкелді. Басқа хостинг іздеуге уақыт пен ақша жұмсау немесе тоқтаудың орнында, соңғысы жеңіске жетті. Google-дың URL-ді қысқарту талқылау тобында жиі спам ретінде хабарланғаннан кейін белгілі бір қысқартылған URL-дердің өшірілгені туралы наразы пайдаланушылардан хабарламалар түседі. 2012 жылдың мамырында жүргізілген зерттеу көрсеткендей, URL-ді қысқартушылардың 61% -ы (1002-нің 614-і) жұмысын тоқтатқан. Спамшылардың зәбірлеуі ең көп айтылған себеп болды.
Линкрот
URL-ді қысқартудың қолайлылығы да әлеуетті проблемаларды тудырады, бұл осы қызметтерді пайдалануға сын тудырды. Мысалы, қысқа URL-дер, егер қысқарту қызметі тоқтаса, сілтеме бұзылуына (linkrot) ұшырайды; қызметке қатысты барлық URL-дер жұмыс істемей қалады. Көптеген қолданыстағы URL-ді қысқарту қызметтерінің ұзақ мерзімді тұрақты бизнес-моделі болмауы мүмкін деген қаулы алаңдатушылық тудырады. Осы мәселені шешу үшін жоба жиырма әріптес компаниямен (бастапқыда) бірлесіп жұмыс істейді, олардың қысқартылған URL-дері жоба арқылы сақталады.
Блоктау және тыйым салу
Кейбір веб-сайттар қысқа, қайта бағытталған URL-сілтемелерін жариялауға тыйым салады. 2009 жылдың сәуірінде Сауд Арабиясында TinyURL-дің бұғатталғаны хабарланды. Yahoo! Жауаптар TinyURL-ді қамтитын жазбаларды бұғаттайды, ал Wikipedia өз мақалаларында URL қысқарту қызметтерінің сілтемелерін қабылдамайды. Reddit қауымдастығы сілтемелерді жіберу үшін URL қысқарту қызметтерін қолдануға қарсы шығады және кейбір топтарда мүлдем тыйым салады, себебі олар бастапқы домендік атауды және сілтеме бұрын Reddit-ке жіберілгенін жасырады, ал Reddit сілтемелерін жіберу үшін сілтеме қысқартушыларды пайдаланудың негізді себептері аз немесе жоқ.
Құпиялылық және қауіпсіздік
Қысқа URL мекенжайды жасырады және күтпеген сайтқа қайта бағыттауға мүмкіндік береді. Мысалы, "рик роллинг", шок-сайттарға немесе серіктес сайттарға бағыттау. Қысқа URL сайттардың қара тізімін айналып өтіп, бұғатталған URL-ге қол жеткізуге мүмкіндік береді, бұл пайдаланушыны бұғатталған алаяқтық беттерге немесе зиянды бағдарламалар немесе XSS шабуылдары бар беттерге қайта бағыттауды жеңілдетеді. TinyURL спаммен байланысты сілтемелерді қайта бағыттаудан бұруға тырысады. Алайда, ZoneAlarm пайдаланушыларын ескертті: "TinyURL қауіпсіз болмауы мүмкін. Бұл сайт тыңшы бағдарламалар таратады". TinyURL бұл мәселеге қарсы, қысқартылған URL-ді пайдалану алдында сілтеменің мақсатын көру мүмкіндігін ұсынды. Бұл мүмкіндік TinyURL веб-сайты арқылы браузерге орнатылады және cookie файлдарын қажет етеді. TinyURL URL-іне "preview" (алдын ала қарау) сөзін қосып, мақсатты алдын ала қарауға болады; мысалы, кіргізу арқылы мақсаты анықталады. Басқа URL қысқарту қызметтері де ұқсас мақсатты көрсету мүмкіндігін ұсынады. Қауіпсіздік мамандары пайдаланушыларға қысқа URL-дің мақсатын оған кірмес бұрын тексеруді ұсынады, себебі cli.gs қысқарту қызметіне шабуыл жасалып, миллиондаған пайдаланушылар қауіпсіздікке қатысты белгісіздіктерге ұшырады. Қысқартылған URL-дің мақсатын көрсетуге арналған бірнеше веб-қосымшалар бар. Кейбір URL қысқарту қызметтері Google Safe Browsing сияқты қауіпті сайттарды тексеру арқылы сілтемелерін сүзіп тартады. Спамды азайту үшін пайдаланушы ұсынған контентті қабылдайтын көптеген сайттар белгілі бір домендерге сілтемелерді бұғаттайды, сондықтан танымал URL қайта бағыттау қызметтері көбінесе спамға қарсы тізімдерге қосылады. Тағы бір құпиялылық мәселесі - көптеген қызметтердің қысқартылған URL форматы өте кішкентай болғандықтан, күшпен іздеуге сезімтал. Көптеген адамдар жеке контентке сілтемелерді бөліскенде URL қысқартушыларды пайдаланады, және Google Maps сияқты көптеген веб-қызметтері жеке ақпаратты, мысалы, үй мекенжайларын және "қатерлі ісік және психикалық аурулар сияқты белгілі бір ауруларға арналған клиникалар, нашақорлықтан емдеу орталықтары, аборт провайдерлері, түзету және жасөспірімдерді ұстау мекемелері, микроқаржы ұйымдары және автонесие берушілер, эскорт клубтары" сияқты сезімтал бағыттарды ашатын жолдарға қысқартылған сілтемелерді автоматты түрде жасауды ұсынады.
Күрделіліктің қосымша қабаты
Қысқа URL-дер, егер ISP серверіндегі аса ұзын URL немесе пайдаланушы кеңістігіне қол жеткізуді оңайлатса да, веб-беттерді алу процесіне қосымша күрделілік әкеледі. Әрбір қолжеткізу үшін көбірек сұраулар қажет (кем дегенде бір DNS іздеу, бірақ ол кэште сақталуы мүмкін, және бір HTTP/HTTPS сұранысы), соның салдарынан бетке қол жеткізу уақыты ұзарады, сондай-ақ сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы артады, себебі URL қысқарту сервисі қолжетімсіз болуы мүмкін. URL қысқарту сервистерінің тағы бір операциялық шектеуі – браузерлер қайта бағыттау кезінде POST сұрауының мазмұнын қайта жібермейді. Бұл мәселені сервисті кері прокси ретінде жасау арқылы немесе cookie-лар мен буферленген POST мазмұнын қолданатын күрделі схемалар арқылы шешуге болады, бірақ мұндай тәсілдер қауіпсіздік және масштабтау қиындықтарын тудырады, сондықтан олар экстранеттерде немесе Интернет ауқымындағы сервистерде қолданылмайды.
Ерекше қызметтер
Сайт Компаниясы Түрі Жеке URL Түсініктеме bit.ly Bitly жалпы жұртшылыққа арналған иә goo.gl Google жалпы жұртшылыққа арналған FDL (Bitly қолданады) g.co Google ішкі Google сілтеме қызметі ow.ly Hootsuite Media жалпы жұртшылыққа арналған иә Қазір Hootsuite интерфейсінде t.co Twitter ішкі Twitter сілтеме қызметі TinyURL TinyURL жалпы жұртшылыққа арналған иә w.wiki Wikimedia Foundation ішкі Пайдаланушылар тек Wikimedia Foundation жобаларына сілтемелер жасауға болады. youtu.be YouTube (Alphabet) ішкі youtu.be сілтемелері туралы хабарлама.
Ашық кодты және коммерциялық скрипттер де сілтемелерді қайта бағыттау және қысқарту үшін қолжетімді, әдетте PHP тілінде веб-қосымша ретінде немесе WordPress сияқты танымал қосымшалардың біріне плагин ретінде жазылады. Мұндай скрипттер қысқарту қызметтерімен байланысты көптеген мәселелерді болдырмайды, домендік атауды қысқартылған сілтеменің бір бөлігі ретінде сақтайды және жекелендіруге болады.