Кіріспе
Американдық суретші
Жирайр Хампарзум Зортиан (14 сәуір 1911 – 6 қаңтар 2004) – армян-американдық суретші.
Ерте өмір
1911 жылғы 14 сәуірде Осман империясының Батыс Анатолиядағы Кутахия қаласында армян ата-анасынан дүниеге келген Зортян, Армения геноцидінен қашу үшін отбасының қалған мүшелерімен бірге Еуропа арқылы қашып, 1923 жылы Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласына жетті. Ол Йель университетінде көркем өнер магистрі дәрежесін алды (онда ол "Йель көркем өнер мектебінің толық стипендиясын" алған) және 1930 жылдары Италияда өнерді оқыды. Ұлы депрессия кезінде Америка Құрама Штаттарына оралғаннан кейін, ол бірнеше ірі қабырғалық суреттер салды, оның ішінде 1938 жылы Теннесси штатының Капитолийі үшін салған 11 сурет оған "полковник" құрметті атағын сыйлады. 1940 жылы ол Нью-Йорк штатының Сент-Джонсвилл қаласындағы АҚШ пошта бөліміне "Сент-Джонсвиллнің алғашқы пионерлері" атты қабырғалық суретін салған.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол алғаш рет 603-ші камуфляж инженерлік батальонында қызмет етті, бұл бөлімшеге Нью-Йорк қаласы мен аймағынан көптеген суретшілер кірді, олар кейіннен әйгілі Ghost Army-дің құрамына енді. Келесі жылы ол (әлі ел ішінде) әскери барлауға ауыстырылды және өзінің шедеврі деп есептейтін – «Әскери барлау оқуларының фантасмагориясы» деп атаған қабырға суретін салды. Ричи лагеріндегі оқуларының арқасында ол Ричи балаларының бірі саналады. Оның бритвенный крем мұрагері Бетти Уильямспен жасаған алғашқы некесі ажырысып бітті, бірақ ол 1945 жылдан өмірінің соңына дейін тұрған Алтадена ранчосының алғашқы жер участаларын алды.
Ричард Фейнманмен достық
Зортиан физиктер арасында Нобель сыйлығының лауреаты Ричард Файнманмен достығы үшін танымал. Олар Файнман бонго ойнап тұрған кеште кездесті: Зортиан көйлегін шешіп, қолға ұсатылған заттармен кеудесіне әдемі суреттер салды. Зортиан мен Файнманның бір-біріне физика мен өнерді үйретуге жасаған тырасы "Сіз әзілдемеуіңіз керек, мистер Файнман!" атты Файнманның автобиографиясында баяндалған. Зортианның сабақтары Файнманды сурет салуға ынталандырды, ол өмірінің соңына дейін осымен айналысты.
Зортианның еңбегі
Зортиан, өзінің калейдоскоптық сипаттамаларын соңғы богема, кейінгі Анри де Тулуз-Лотрек немесе үздіксіз жалғасып жатқан перформанс өнері ретінде танылған, 2004 жылдың 6 қаңтарында жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Оның негізінен жалаңаш әйелдерді бейнелейтін суреттері, ол «әр ер адамның қиялы» деп санаған, ондаған мың долларға сатылды. Зортиан үшін әдемі адам денесі тек объект емес, кез келген идеяны жеткізудің қуатты құралы, сонымен қатар шабыт көзі және эстетикалық ләззат сыйлайтын нәрсе болды. Оның жалаңаш суреттерінің көпшілігі автобиографиялық сипатқа ие, олар оның өзі туралы, бейнеленген тұлғаларынан гөрі көбірек айтады. Алайда, Зортиан Оңтүстік Калифорниядағы өнер ортасында өзінің керемет өнерінен гөрі еркін өмір салтымен әйгілі болды. Өмірінің соңғы он жылында ол әр көктемде Primavera мерекесін өткізіп, өзін Zor Bacchus деп атап, ұзын қызыл іш киім үстінен тога киіп, жалаңаш, гүлмен әшекейленген нимфалардың (көбінесе оның суретші модельдері) қолынан жүзім жеп отыратын. Зортиан түкті ешкі аяқ киім киген, билеп жүрген Панның сырнайымен ырғақталған биге нимфалармен бірге қосылды. Арақ еркін ағып, піскен шошқа жүздеген қонақтарды тойдырды, олардың арасында ғалымдар, киножұлдыздар, әлемдік деңгейдегі суретшілер, жазушылар, музыканттар және қарапайым адамдар бар еді. 1952 жылдың 15 шілдесінде Зортиан өзінің ранчосында есімді қалдырған кеш өткізді, онда Чарли Паркер ойнады, бір әйел шайқалатын жылқының үстінде стриптиз көрсетті, ал басқа қонақтар киімдерін жыртып тастады. Армян-американдық суретші джазшы Чарли Паркер, суретші Энди Уорхол және Нобель сыйлығының лауреаты физик Ричард Файнманмен дос болды. Ранчо богемалық өмірге бейіт болды және Зортианның көркемдік туындыларының фон ретінде қызмет етті – құтқарылған ағаш, төсек серіппелері, тотыққан көліктер, сынған бетон, сыра бөтелкелері, ескі аяқ киім және оның мүсіндер мен сәулетке қайта өңдеуге болатын басқа да қоқыстар. Зортиан ранчоны «Эстетикаға баса назар аударатын зерттеу және даму орталығы» деп атады және телефон бағаналары мен теміржол байланыстары сияқты тасталған заттардан жалға берілетін үйлер салды. Ол сондай-ақ тас қабырғалар, мұнаралар, көпірлер мен жаяу жолдар салды. Ол студияда сурет салып, ат шаруашылығымен айналысты. Зортиан мен оның әйелі Дабни (21 наурыз 1933 – 10 мамыр 2006) ранчодағы кішкентай, псевдо кірпіштен салынған үйде тұрды, олардың достары оны қонақжайлы болғанымен, бірақ өте шалақы болғаны үшін жақсы көретін. Олар көбінесе ашық ауада ұйықтаған. Олар өз малдарының етін сойып, шұжық жасап, ешкінің сүтін сауып, ірімшік жасап, көкөніс өсіріп, тауықтарынан жұмыртқа жинап отырды. Жас иммигрант ретінде Зортиан американдықтардың қаншалықты ысырапшыл екеніне таң қалды және қолынан келгеннің бәрін қайта өңдеуге және өзіне жететін орта жасауға уәде берді, бұл қасиетті ол бәсекелесі/әріптесі Майкл Рубельмен бөлісті. 1990 жылы Зортиан Лос-Анджелес Таймс газетіне өзінің сурет салатын ранчосы туралы төмендегідей бағасын берді: «Бұл мүліктің бәрі дерлік экскаватормен қалыптастырылған. Менің тағы 40 жыл жұмыс істеуге уақытым бар. Мен өлмеймін. Менің жасымдағы көп адамдар қызығушылықтарын немесе өмірлік күшін жоғалтып алды. Мені зейнеткерлер үйінде шашка ойнап отырғандай көріп көріңізші?» Зортиан смокинг киіп, сәнді өнер шараларына қатысуда да, мейрамхана қоқыс контейнерлерін қайта өңдеуге болатын заттарды іздеуде де бірдей жайлылықты сезінді. Ол 1954 және 1955 жылдары Пасадена өнер жәрмеңкесіне төрағалық етті және 1953 жылы сол кездегі Пасадена өнер мұражайында өзінің жұмысының көрмесін ұйымдастырды.
In a very real sense, his nudes are autobiographical, telling more about him than his subjects. But Zorthian was perhaps better known in Southern California art circles for his free form lifestyle than for his prodigious art. Each spring during the last decade of his life he threw a primavera birthday party, dubbing himself Zor Bacchus, wearing a toga over long red underwear, and nibbling grapes from the hands of nude, garlanded nymphs (many of which were his artist models). Zorthian joined the nymphs in dancing to the pipes of a cavorting Pan garbed in furry goat leggings. Alcohol flowed freely and a roasted pig fed hundreds of guests who could include scientists, movie stars, internationally known artists, writers and musicians and ordinary people. July 15, 1952, Zorthian hosted a legendary party on his ranch, where Charlie Parker played, a woman performed a strip tease atop a rocking horse, and other riled up guests tore their clothes off. The diminutive Armenian American was friends with jazzman Charlie Parker, artist Andy Warhol and Nobel winning physicist Richard Feynman. The ranch served as a haven of bohemian life and a backdrop for items of Zorthian's artistic expression—salvaged wood, bed springs, rusted vehicles, broken concrete, beer bottles, old shoes and other junk he could recycle into various sculptures and architecture. Zorthian called the ranch The Center for Research and Development with an Emphasis on Aesthetics, and fashioned rental houses out of discarded items including telephone poles and railroad ties. He also built rock walls, towers, inlaid bridges and walkways. He painted in a studio and bred horses for his horse ring. Zorthian and his wife, Dabney (March 21, 1933 – May 10, 2006), lived in a small pseudo brick house on the ranch, well loved by friends as welcoming although very cluttered. The couple often preferred to sleep outdoors. They slaughtered their own livestock and made their own sausage, milked their own goats and made cheese, raised their own vegetables and gathered eggs from their chickens. As a young immigrant, Zorthian had been startled by how wasteful Americans seemed and vowed to recycle everything he could and to create his own self sufficient environment, a trait he shared with rival/fellow castle builder Michael Rubel. Proudly, Zorthian offered his own down to earth appraisal of his art ranch for the Los Angeles Times in 1990: "This entire property has sort of been sculpted with a skip loader. I have 40 more years of work. I don't have time to die. A lot of people my age have given up being curious or vital. Can you imagine me in a retirement home playing shuffleboard?" Zorthian was equally at home attending posh art events in a tuxedo as in digging through restaurant trash cans for recyclable objects. He chaired the Pasadena Art Fair in 1954 and 1955 and staged a show of his work at what was then the Pasadena Art Museum in 1953.