Кіріспе

2006 жылғы 19 наурызда Беларусьте президенттік сайлау өтті. Сайлаудың нәтижесінде қазіргі президент Александр Лукашенко жеңіске жетіп, дауыстардың 84,4%-ын алды. Алайда, Батыс елдерінің бақылаушылары сайлаудың нәтижесі бұрмаланған деп сарптады. Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы (ЕҚЫҰ) бұл сайлаудың «демократиялық сайлауларға қатысты ЕҚЫҰ міндеттемелерін орындамағанын» мәлімдеді. Керісінше, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) өкілдері сайлауды ашық және түсінікті деп бағалады.

Жүріс-тұрысы

Еуропалық Парламент және АҚШ Конгресі сайлау кезінде адам құқықтары бұзылса, қосымша санкциялар мен ұқсас жазалау шаралары салынғанын ескертті. АҚШ бұрынғы сайлау мәселелеріне байланысты Беларуське санкциялар енгізген болатын. 2004 жылғы Беларусь демократиясы туралы заң саяси партиялар мен ҮЕҰ-ға көмек беруге мүмкіндік берді. ТМД бақылаушылар миссиясы: «Еуроодақ пен АҚШ-та жасалған теріс мәлімдемелер – Беларусьтегі сайлау нәтижелеріне қатысты халықаралық қауымдастықта алдын ала жасалған теріс пікірлерді қалыптастыруға жасалған әрекеттер. Егемен мемлекетке қатысты мұндай әрекеттер халықаралық құқық стандарттарына сәйкес келмейді» деді. ЕҚЫҰ да сайлауды бақылау және сайлаудың кез келген бұзушылықсыз өткенін қамтамасыз ету үшін Беларусьге бақылаушылар жіберді. 2006 жылдың 2 наурызында оппозициялық кандидат Александр Казулин президент Лукашенконің төрағалық еткен Бүкілбеларусь халық ассамблеясының үшінші отырысына кіруге тырысты. Қауіпсіздік қызметкерлері Казулинді ұстап, оған шабуыл жасады, тәртіп бұзды деген айып тағылып, сегіз сағатқа қамауға алды. Сайлауға дейін ЕҚЫҰ бақылаушылар тобының құрамындағы бірнеше грузин Беларусь шекара күзетімен ұсталды және қамауға алынды. Лукашенко сондай-ақ, Беларусьте апельсин, гүл және лала революцияларына ұқсас наразылықтар болмайтынын және президенттікке ие болу үшін «күш қолданылмайтынын» мәлімдеді.

Нәтижелер

19 наурыздағы шығу сауалнамалары Лукашенконың үлкен артықшылықпен үшінші мерзімге жеңіске жеткенін көрсетті, оппозиция дауыс берудің бұрмаланғаны жөнінде мәлімдеме жасады және зорлық-зомбылыққа қаулы келді. Gallup ұйымы Беларуссиялық жастар ұйымы үкімет бақылауында екенін атап өтті және сайлау күні сағат 12-ден бұрын шығу сауалнамаларының нәтижелерін жариялады, ал дауыс беру пункттері сағат 20:00-де жабылды. Лукашенко 2006 жылдың 8 сәуірінде үшінші мерзімге қызметке кірісті.

Беларусь билігі

Беларусь билігі сайлаудан кейін кең көлемді наразылықтар болған жағдайда, тәртіпсіздікті күшпен басуға уәде берді. Бірақ кейіннен наразылық білдірушілерді бағындыру үшін олар одан әлсіз әдістерді қолданды. Лукашенко «Джинс революциясының» жеңісі мен жеңілісін жариялап, Милинкевич пен Козулинді түрмеге қамауға алмайтынына уәде берді. 23 наурызда Беларусь Конституциялық соты оппозицияның шағымдарын қабылдамады. Лукашенко бес күннен кейін қызметке кірісті. 24 наурызда Беларусь полициясы Минск қаласының орталығында президент Лукашенконың қайта сайлануына қарсы бірнеше күннен бері жалғасып жатқан наразылықты таратып, таңғы рейдте 460-қа жуық наразылық білдірушіні ұстады. Наразылықтардың ортасы болған алаңнан кетуге полиция шақырғандарына қарамастан, наразылар кетпеді. Олар түнде температураның нөлден төмен түсуіне қарамастан, шатыр тігіп, тәулік бойы наразылық білдіріп келді. Ұсталған наразылардың бірі Reuters агенттігіне ұялы телефон арқылы хабарласып, оларды елордадағы тергеу изоляторына алып бара жатқанын айтты. 25 наурызда тәртіпсіздікке қарсы полиция наразылармен қақтығысып, оларды кері шегіндіріп, бірнешеуін таяқпен ұрып-соқты. Соққанда бір наразылық білдіруші қаза тапты. Полиция қолданған деп хабарланған төрт жарылыс болды, бұл дыбыстық гранаталар еді. Ресейлік ақпарат агенттіктерінің хабарлауынша, көптеген наразылар, оның ішінде оппозиция көшбасшыларының бірі Александр Козулин де ұсталды. Ресейлік ақпарат агенттіктерінің өзі ұсталғаны туралы хабарламаны Александр Милинкевич жоққа шығарды. 29 наурызда Gazeta.ru сайты оппозиция көшбасшысы Козулиннің ұсталғанын және тәртіпсіздік пен хулигандық ұйымдастырғаны үшін 6 жылға бас бостандығынан айырылуы мүмкін екенін жариялады. Милинкевич хулигандық әрекеттері үшін 15 күнге қамауға алынды. Moscow News хабарлауынша, Минскіде рұқсатсыз митинг кезінде Беларусь мемлекеттік телеарнасының екі журналисі оппозиция тарапынан ұрып-соғылған және ауыр жарақаттармен ауруханаға түскен. Бірінші Беларусь мемлекеттік арнасының тілшісі Михаил Кристин миға соққы алды, ал оператор Дмитрий Чумак омыртқасының жарақатын алды. Журналистер беларусь астанасындағы сенбі күнгі тәртіпсіздік кезінде жарақаттанды. Оппозиция мүшелері бұл жайтты өтірік деп мәлімдеді.

Беларусь оппозициясы

Нәтижелер жарияланғаннан кейін, Минск қаласындағы Қазан алаңында үлкен митинг өтті. Митингке қатысушылар тыйым салынған ақ-қызыл-ақ Беларусь туын, Еуропа туын, сондай-ақ Украина, Польша, Ресей, Грузия және тіпті Армения сияқты елдердің туларын желбіретті. Сайлаудан кейін жиналған наразылықшылардың саны 5000-нан 10000-ға дейін бағаланды, бұл оппозицияның соңғы жылдары ұйымдастырған ең ірі митингі болды. Келесі күні Минск қаласының орталығындағы Қазан алаңында шатырлар тігілді. Оппозиция митингісіне қатысушылардың саны таңертең 300-ден кешке 5000-ға дейін өзгерді. Оппозиция жетекшілері 1918 жылы құрылған Бірінші Тәуелсіз Беларусь Республикасының құрылу күніне орайластырылған үлкен митинг күтілетін сенбіге дейін наразылықты жалғастыруға шақырды. Алайда, жұма күні түнде тәртіп сақшылары наразылық алаңына жіберілді және 377 (басқа деректер бойынша 460) қатысушы мен журналист қамауға алынып, демонстрация тоқтатылды. Қамауға алынғандардың көпшілігі 5-тен 15 күнге дейін түрмеге кесілді. Тұтқындалғандардың арасында Ресей, Польша, Украина, Канада және Грузия азаматтары болды. Бұл наразылықтарды режиссер Юрий Чаштавацкий "Калиновский алаңы" атты фильмде бейнеледі. Сенбі күні полиция Қазан алаңын жапқаннан кейін ондаған мың демонстрант көшеге шықты. Оппозиция жетекшісі Александр Казулин қамауға алынды. Полиция наразылықты тарату кезінде бір демонстрант қаза тапты.

Батыс елдер

2006 жылғы 20 наурызда жарияланған ЕҚЫҰ ресми баяндамасында президенттік сайлау демократиялық сайлаулар үшін ЕҚЫҰ міндеттемелерін орындамағаны туралы қорытынды жасалды. Беларусь мүше болып табылатын ЕҚЫҰ Лукашенконың азаматтарға сайлауда еркін және әділ түрде өз еркін білдіруге мүмкіндік бермейтін мемлекеттік билікті пайдалануға рұқсат бергенін және қорқыту мен тәуелсіз дауыстарды басу үлгісінің айқын байқалатынын мәлімдеді. 21 наурызда АҚШ сайлаудың бұрмаланғанына сенетінін мәлімдеді. Ақ үй өкілі Скотт Макклелланның сөзінше, "АҚШ сайлау нәтижелерін қабылдамайды. Біз жаңа сайлау өткізуді қолдаймыз". Чехия президенті Вацлав Клаус Лукашенконы президенттікке қайта сайланғаны үшін құттықтамауға шешім қабылдады, себебі "жексенбіде өткен президенттік сайлаудың барысы Беларусьтегі демократияға қатысты оның қорқыныштарын растады". Клаус бұрын "парламенттік сайлаудың өте даулы жағдайларын және Лукашенкоға екі сайлау мерзімінен кейін үшінші рет осы лауазымға түсуге мүмкіндік берген конституциялық өзгерістерді" сынаған болатын. Чехияның сыртқы істер министрі Кирилл Свобода оппозициялық көшбасшы Аляксандр Милинкевичті ЕО саммитіне шақыруды ұсынды. Оның ұсынысы қабылданбағандықтан, ол Милинкевичті ЕО саммитінен бұрын өтетін Еуропалық халықтар партиясының отырысына шақыруды бастады. Чехия жаңалықтар агенттігі хабарлағандай, Чехияның "Mlada fronta Dnes" газетінің тілшісі Ян Рыбар Минскідегі оппозициялық демонстрация кезінде шабуылға ұшырап, сақадалданды. Оның пікірінше, оны Беларусьтің құпия полициясы КГБ агенттері ұрып-соққан, бірақ оны дәлелдейтін тікелей дәлелдер жоқ. 23 наурызда американдық дипломаттар оппозициялық жиынды ұйымдастырушылардың бірі Вячеслав Сивчикті Октябрь алаңынан эвакуациялады. 24 наурызда Еуропалық Одақ басшылары Белоруссия басшыларына, соның ішінде Лукашенкоға сапарға тыйым салу мүмкіндігімен санкциялар салуға келісті, өйткені ол жексенбіде өткен даулы президенттік сайлауда жеңіске жетті. Ресми мәліметтерге сәйкес, Лукашенко 80%-дан астам дауыс жинады. 25 елдің басшылары жасаған мәлімдемеде ел "ашық және демократиялық қоғамдар континентіндегі өкінішті ерекшелік" деп аталып, сайлау демократиялық нормаларды бұзғаны айтылды. "Еуропалық кеңес халықаралық сайлау стандарттарын бұзғандарға, соның ішінде президент Лукашенкоға қарсы шектеу шараларын қабылдауға шешім қабылдады", - деді Австрияның сыртқы істер министрі Урсула Плассник ЕО саммитінен кейін. Ол нақты мәліметтер бермеді, бірақ ЕО өкілдері қарастырылып жатқан шараларға сайлауды бұрмалауда айыпталушыларға виза беруді және активтерді тоқтатуды, бірақ бұрынғы кеңестік республикаға қарсы экономикалық санкцияларды қарастырмағанын мәлімдеді. Лукашенкоға Еуропалық Одақтың 25 еліне, соның ішінде Беларусьтің көршілері Польша, Латвия және Литваға, сондай-ақ АҚШ-қа кіруге тыйым салынды. Еуропалық Одақ Кеңесі санкцияларға ұшыраған беларусьтік шенеуніктердің тізімін бекітті.

Ресей

Ресей сайлау нәтижелерін қанағаттанарлық деп санады; Ресей Сыртқы істер министрлігі сайлаудың әділ өткенін жариялады, ал Ресей президенті Владимир Путин Лукашенкоға телефон арқылы жеңісімен құттықтады. 24 наурызда Сергей Лавров ЕҚЫҰ-ны Беларусьтегі парламент сайлау науқаны барысында жағдайды шиеленістіруге талпынуда айыптады, осы ретте "сайлаудан көп бұрын ЕҚЫҰ-ның Демократиялық институттар мен Адам құқықтары жөніндегі кеңсесі сайлаудың заңсыз болады деп мәлімдеген, сондай-ақ оның барысы мен нәтижелері туралы пікірлерінде әділдіктен ауытқып, осылайша, жағдайды уақытша шиеленістіруге ықпал етті" деді. Бұл Атлантикааралық топтың дауыс беруді бақылау қызметіне қатысты ресейлік тараптың көптеген сын-ескертпелерінің бірі болды. Үкіметке жақын баспасөз және ұйымдар бұл нәтижені "көктемдік" саяси технологиялардың жеңілісі деп бағалады, ал либералды оппозиция Лукашенконың әрекеттерін дәстүрлі түрде айыптады. 26 наурызда либералды қозғалыстар мен партияларынан онға жуық адам, сондай-ақ кездейсоқ өткен жандардың қосылуымен, Халықаралық істер министрлігі ғимаратының жанында белорус оппозициясын қолдау мақсатында санкцияланбаған демонстрация өткізуге тырысты, бірақ билік тарапынан олар тез таратылды. Көптеген журналистердің арасында кең таралған сенімді білдіретін ресейлік комментатор Пётр Пархоменко lenta.ru сайтында Лукашенконың оппозиция демонстрациясына рұқсат беруінің оппозицияны бөліп-жару мақсатындағы есептелген қадам болғанын жазды, себебі Козулин наразылықты тоқтатуды қаласа, ал Милинкевич оны шексіз жалғастыруға шақырды.

Лукашенко

Беларусьтік жаңалықтар порталының мәліметінше, Лукашенко өзі "соңғы президенттік сайлауда бұрмалау болды; мен мұны батыстықтарға айттым. [ ] 93,5% президент Лукашенкоға дауыс берді [sic]. Олар бұл еуропалық көрсеткіш емес деді. Біз оны 86-ға дейін төмендеттік. Бұл шынымен орын алды. Егер дауыстарды қайта санаса, олармен не істеу керектігін білмеймін. Сайлаудан бұрын, егер еуропалық көрсеткіштерді көрсетсек, сайлауымыз қабылданады деді. Біз еуропалық сандарды жасауды жоспарлаған едік. Бірақ, көріп отырғаныңыздай, бұл да көмектеспеді".