Кіріспе
Беларусьтің тәуелсіз оппозициялық газеті "Народная воля" (Беларусь және орыс тілдерінде: Наро́дная во́ля; ағылшын тілінде: "Халық еркі") – Иосиф Паўлавіч Сярэдзіч құрған тәуелсіз оппозициялық газет. Ғасырлар бойы ол Александр Лукашенко режиміне қарсы тұрды және үкіметті сынаушылар үшін трибуна болды. Осы себепті "Народная воля" үнемі билік тарапынан мазақтауға ұшырады, бірнеше рет жабылды және көптеген ірі айыппұл төледі. Журналистерге өлім туралы қорқытулар келді, олар полиция және КГБ-мен ұсталды, сұраққа тартылды. Сонымен қатар, жылдар бойы оппозиционер Андрей Санников, журналистер Иван Пятрович Макалович және Аляксандр Федута, жазушы Семен Букчин, профессор Вячеслав Оргиш, оппозиционер Анатоль Лабиеджа және Украина Президентінің болашақ кеңесшісі Михайло Подоляк сияқты белгілі тұлғалар "Народная воля" газетіне материал жазды.
Narodnaja Volya (Belarusian and Russian: Наро́дная во́ля; ; English: "The People's Will") is an independent opposition newspaper founded by Іосіф Паўлавіч Сярэдзіч. Since its launch, it was opposed to the Alexander Lukashenko regime and served as a tribune for critics of the government. For that reason, Narodnaja Volya was always harassed by authorities, survived several closures and numerous huge fines. The journalists received death threats, were arrested and questioned by the police and KGB. Through the years such prominent persons as oppositionist Andrei Sannikov, journalists Іван Пятровіч Макаловіч, and Alyaksandr Feduta, writer Semen Bukchin, professor Vyacheslav Orgish, oppositionist Anatol Labiedzka, and future advisor to the President of Ukraine Mykhailo Podolyak were among Narodnaja Volya's authors.
Құрылуы және алғашқы жылдары
1995 жылы 17 наурызда Беларусь президенті Александр Лукашенко Иосиф Сиаредичті "Народная газета" газетінің бас редакторы лауазымынан босатты. Бірақ, мемлекеттік заң бойынша, бас редакторларды қайта тағайындау құқығы тек Парламентке тиесілі еді. Босатылғаннан кейін Сиаредич жеке газет ашып, оған "Народная воля" деп ат қойды. "Народная воля" газетінің бірінші саны 1995 жылдың 11 шілдесінде жарық көрді. Сиаредич бас редактор болды, ал бас редактордың орынбасары Иван Макалович еді.
Сот іс-әрекеттері мен айыппұлдар
2001 жылға қарай "Народная воля" газетінің таралымы 50 000-ға жетті. 2001 жылдың тамызында билік газеттің кезекті нөмірін шығаруды тоқтатты. 2002 жылдың 18 маусымында Беларусь аудандық соты Жодзина қаласынан келген екі судьяның ар-намысын қорғау туралы талабы бойынша "Народная воля" банктік шотын тоқтатты. Судьялар өтемақы талап етті. 2003 жылдың 17 қарашасында Минск қалалық соты "Народная воля" газетін Беларусь мемлекеттік телерадиокомпаниясының (БДТ) төрағасы Ягор Рыбаковқа қарсы жала жазғаны үшін (шамамен 23 000 АҚШ доллары) өтемақы төлеуге міндеттеді. Сот "Народная воля" газетінің журналисі Марина Коктыш пен бұрынғы тележүргізуші Элеонора Язерскаяны Рыбаковқа жеке-жеке төлеуге бұйырды. 2005 жылы сот газетке Либералды демократиялық партия төрағасы Сергей Гайдукевичке (шамамен 46 500 АҚШ доллары) өтемақы төлеуді тапсырды. Гайдукевич Саддам Хусейнмен байланысы болғаны және Ирак диктаторынан 1 миллион доллар алғаны туралы мақаладан кейін сотқа шағымданды. 2007 жылы Ленин аудандық соты "Народная воля" газетін Беларусь президентінің Бас идеологиялық басқармасының басшысы Олег Пролесковскийге, тілші Марина Коктышқа жеке айыппұл салуды бұйырды. Осы арада, 2011 жылға дейін газеттің талаптарының үш еседен астамы Беларусь соттарында қабылданбады.
Meanwhile, only in 2011 more than three times the newspaper claims were rejected by Belarusian courts.
Қиындықтар
2004 жылы Халықаралық баспасөз бостандығы сыйлығының лауреаты Светлана Калинина «Народная воля» газетінің редакторлық лауазымына қабылданды. 2004 жылы Иосиф Сиареджич билікті сынағандығы үшін сотталған жоғары сынып мұғалімі және саяси белсенді Леонид Светикты қорғау үшін Минск сотына хат жазды. 2005 жылы апталық таралымы шамамен 150 000 дананы құрады. Ақпарат министрлігінің жасаған қысымы белорус баспаларына газетпен жұмыс істеуге кедергі келтірді. 2005 жылдың 1 қазанында «Белсузпечат» және «Красная звезда» баспаханасы «Народная волямен» жасалған келісімдерді бір жақты түрде бұзды. Осылайша тағы 20-ға жуық басылымға тыйым салынды. «Народная воля» енді газет дүкендері арқылы немесе жазылым арқылы таратылмады. Редакция мемлекеттік заңдағы кемшілікті пайдаланып, орыс тіліндегі Смоленск қаласында басып шығаруға мәжбүр болды. Шекара күштері үш жүк көлігін тоқтатты және редакцияға президенттік сайлау аяқталғанға дейін басқа көліктерді әкелмеуді кеңес берді. ЕҚЫҰ өкілі бұл жабылудың нәтижесінде ел тәуелсіз баспасөздің үштен екі бөлігін жоғалтқанын айтты, BAJ оны заңсыздық деп атады. Ресейлік «Оңшылдар одағы» саяси партиясы газетке өз жұмысын қаржыландыруды ұсынды. Көп жылдар өткен соң Сиареджич баспа және тарату жағдайы соншалықты қиын болғандығын еске алды, тіпті ол литвалық бір авиакомпаниямен «Народная воля» басылымдарын шетелдегі баспаханалардан аэростаттармен мемлекеттік шекарадан өткізу туралы келісімге келді. Осы арада 2007 жылдың мамырында баспасөз конференциясында Лукашенко оппозиция және үкіметтік емес бұқаралық ақпарат құралдарына қатысты биліктен қысым көрсетілгенін мойындаудан бас тартты. 2005 жылдың 19 қазанында «Народная воля» газетінің тікелей тілшісі Василий Гродников бас жарақатымен қайтыс табылған күйде табылды. Зейнеткер Гродников белорус өмірінің ең өзекті тақырыптары туралы мақалалар жазды. 2006 жылдың 1 қаңтарынан бастап Белоруссия поштасы газетті таратудан бас тартты, ал 9 қаңтарда полиция 30 000 данадан тұратын бүкіл басылымды тәркіледі. 2006 жылдың 13 наурызында, Лукашенконың үшінші мерзіміне сайлауға бір апта қалғанда, «Народная воля», «БДГ» және «Товарищ» газеттерінің басылымдарын Смоленсктегі жеткізушісі кенеттен тоқтатты. Калинина The New York Times газетіне берген сұхбатында беларусь үкіметінің жасаған қысымы себепші деп санайтынын айтып, «Сайлаудан бір апта бұрын біреу үш газетті басып шығарудан бас тартса, онда саяси себептер бар екені анық» деді. Сол аптада басылымның жұмысы тоқтатылды. 2005 жылдың қарашасынан бастап таралымы 70 мыңнан 15 мыңға дейін төмендеді. 2006 жылдың күзінде веб-сайт іске қосылды. 2008 жылдың желтоқсанында газетті жазылым арқылы және мемлекеттік газет дүкендері арқылы сатуға рұқсат берілді. Бірнеше күннің ішінде таралымы 9 мыңнан 19 мыңға дейін өсті. 2009 жылдың 11 желтоқсанында редакцияға бомба қойылғандығы туралы хабар келіп, қызметкерлер эвакуацияланды. Эвакуация кезінде бас редактор Светлана Калининаның кеңсесіне бұрылып кірді.
2010 жылдар
Беларусьте 2010 жылғы президент сайлауы 19 желтоқсанға жоспарланған еді. Сайлау кезеңі баспасөз және тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдарына қатысты ауыр қысыммен ерекшеленді. 2010 жылдың сәуір айында Иван Коржтың шағымдануы бойынша аталған іс бойынша тергеу жүргізіліп жатқанда Калинкина мен Коктыштан, сондай-ақ "Хартия-97" редакторы Наталья Радина мен "Новая газета" журналисі Ирина Халиптен компьютерлер алынып қойылды. Олар төртеуі де полиция бөлімшесіне сұраққа тартылды. Қыркүйек айында Калинкина "Хартия-97" бас редакторы Алех Бябениннің күмәнді өлімі туралы мақала жазды, одан кейін бірнеше өлім угрозаларын алды, осыған байланысты Норвегиялық Хельсинки комитеті оның қауіпсіздігі туралы ескерту жасады.
Баспасөз және журналистерді қорлау
2010 жылы газет үкімет тарапынан төрт рет ескерту алды. Кітапта кейбір неміс сарбаздарының соғыста белорус азаматтарына мейірімділік танытқаны, ал белорус партизандарының кейбіреулері бұрынғы қатал қылмыскерлер болғаны және жергілікті ауыл тұрғындарын үрейлендіргені баяндалған. Светлана Калинина наразылық білдірушілермен кездесіп, оларға өз пікірлерін «Народная Воля» газетінің келесі санында жариялауды ұсынды. Мемлекеттік телеарналар бұл пикетті «оппозицияға қарсы шығушыларға қарсы халықтың наразылығы» ретінде көрсетті. Екінші пикет 14 сәуірде Минск мемлекеттік жастар одағының ұйымдастыруымен өтті. Калинина тағы да наразылық білдірушілерге келіп, цензураланбаған соғыс естеліктерінің құндылығы мен оның тарихи маңызын түсіндірді. 2011 жылдың 17 ақпанында редактордың орынбасары Марина Коктыш полициямен сұраққа алынды, редакция кеңсесі тінтілді. 26 ақпанда полиция Калининаның пәтерін тінтіп, оның компьютері тәркіленді. Биліктің назарының себебі «Народная Воля» газетінде жарияланған жоғары лауазымды КГБ қызметкерлеріне қатысты тергеуге байланысты болды деп саналады. Калинина мен Наталья Радинаның телефон мен электрондық поштасы тыңдалды, оларға көптеген өлім туралы қорқыту хаттары келді. 2011 жылдың 29 сәуірінде Ақпарат министрлігі «Народная Воля» және тағы бір тәуелсіз газет «Наша Ниваны» жабуға тағы да тырысты, газетті жабу туралы Беларусь Жоғарғы экономикалық сотына өтініш берді. 2011 жылдың 13 мамырында «Народная Воля» ісі бойынша алдын ала сот отырысы өтті. Газетті жабудың ресми себебі – дұрыс емес ақпарат тарату. 12 мамырда «Наша Ниваға» қатысты ұқсас сот отырысы өтті. Нақты себеп президент сайлауынан кейін үкіметке қарсы демонстрациялар туралы хабарлар болды. Жоғары халықаралық резонансқа байланысты Министрлік істі тоқтатты, бірақ бірден әкімшілік құқық бұзушылықтар бойынша жаңа істерді бастады. Бұл істер айыппұл төлеумен аяқталды. 2011 жылдың маусым айында өткен баспасөз конференциясында Лукашенко «олардың [«Народная Воля» мен «Наша Нива»] осының келуін күткенін» айтты. 2008 жылы Марина Коктышқа Беларусь парламентінің Өкілдер палатасына журналист ретінде аккредиттеуден бас тартылды. Ол бірнеше рет үкіметке шағымданып, нәтижеге қол жеткізе алмады. Тек 2014 жылы ғана БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитеті Коктыштың құқықтарын растады. Ол жылдар бойы Вильнюстен келе жатқан пойызбен Белоруссия шекара бақылауының күшпен ұстауына, оның машинасы мен компьютерлерінің тәркіленуіне, телефон қоңырауларының бақылануына, КГБ мен Бас прокуратурада жауап беруге шақырылды. 2011 жылдың қазан айында Коктыш телефон шабуылына ұшырады – ол жауап бергенде, белгісіз нөмірлерден келген қоңыраулар дереу тоқтатылды, сондықтан журналист жұмыс істей алмады және достарымен немесе отбасымен байланыса алмады. 2011 жылдың 23 желтоқсанындағы баспасөз конференциясында Коктыш Лукашенкодан егер оппозиционерлер Андрей Санников пен Микола Статкевичтің мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін кешірім сұраса, оның ұйқысы жақсаратынын сұрады. Белоруссия президенті оның ұйқысының сапасын білу үшін онымен бірге ұйықтау керек деген әзілмен жауап беруден жалтарды. 2015 жылы баспасөз конференциясында Лукашенко Сиарэджичке газетке қысым көрсетілгені туралы ештеңе білмейтінін және оппозициялық көзқарастарды жариялағаны үшін оны қудаламайтынын айтты.
Уақытша либерализация
2016 жылдың 1 сәуірінде Светлана Калинина редакция директоры лауазымынан қанағаттама жасады. Редакциямен келген уағдаласу бойынша ол «Народная воля» газетімен журналист ретінде ынтымақтастығын жалғастырды. Сол жылдың шілдесінде газет үлкен шрифттерді қолдана бастады, бұл қарт оқырмандар үшін оқуға ыңғайлы болуына бағытталған шара еді. 2017 жылғы Жаңа жыл қарсаңында Нобель сыйлығының лауреаты Светлана Алексиевич Беларусьтің 108 облыстық кітапханасына «Народная воля» газетіне 6 айлық жазылуды сыйға тартты. 2017 жылы Иосиф Сиаредич Александр Лукашенкомен жеке кездесуге шақырылды, онда президент тәуелсіз және оппозициялық баспасөзге ешқандай қысым көрсетілмейтінін мәлімдеді. Лукашенко «Народная воля» газетіндегі «жалған жаңалықтар мен хабарламаларды» оқығанда ашуға білінгенін айтты, бірақ мемлекеттік таралым каталогтарына 8 басылымды қайтаруге уәде берді. 2018 жылдың желтоқсан айында газет барлық ауылдық, аудандық және облыстық кітапханаларды «Народная воля» газетіне жазылу үшін халықтан қаржы жинау кампаниясын бастады. Бұл бастаманың мақсаты – газетті сатып алуға шамасы келмейтін, төмен кірісті азаматтарға қолжетімді ету еді.
Қосымша қысым
2020 жылдың 25 тамызында Белоруссияның баспасөз үйі баспа машинасының бұзылуына байланысты деген сылтаумен "Народная воля" газетінің соңғы нөмірін басып шығарудан бас тартты. Осы кезеңде және осы себеппен Беларусьтегі "Комсомольская правда" газетінің үш нөмірі, ал "Белгазета" және "Свободные новости плюс" газеттерінің бір-бір нөмірі жарық көрмеді – бұл төрт газет те 2020–21 жылдарғы Белоруссиядағы наразылықтарды жамылған. 2021 жылдың тамызында Сиареджичтің Александр Лукашенкомен өтетін жыл сайынғы "Big Talk" баспасөз конференциясына аккредиттеуіне рұқсат берілмеді.