Кіріспе
Беларусь мен Ресейдің жоғары ұлттық одағы – посткеңестік ұйым. Одақ мемлекеті Ресей мен Беларусь арасындағы 1997 жылғы 2 сәуірдегі халықаралық шартқа негізделген. Оған қазіргі таңда тек Ресей мен Беларусь кірсе де, басқа елдердің қосылуына рұқсат етіледі. Сондай-ақ, басқа да басқару органдары бар. 2024 жылғы мәлімет бойынша, Одақтың Жоғарғы Мемлекеттік Кеңесінің төрағасы – 2000 жылдан бері осы лауазымды атқарып келе жатқан Александр Лукашенко. Одақ мемлекетінің қазіргі мақсаты – экономикалық интеграцияны, салық жүйесін үйлестіру, сондай-ақ қорғаныс және барлау органдарын біріктіруге бағытталған.
the post Soviet organization
The Union State is based on a previous international treaty between Russia and Belarus made on 2 April 1997. Although it consists of only Russia and Belarus, other countries are allowed to join. and other governing bodies. As of 2024, the current president of the Supreme State Council of the Union is Alexander Lukashenko, who has held the position since 2000. The present goal of the Union State mainly focuses on economic integration, taxation, and integration of defence and intelligence apparatus.
Құрылыс тарихы
Беларусь пен Ресейдің қоғамдастығы 1996 жылғы 2 сәуірде, Беларусьте Ресей әскери қатысуын бекіткен 1995 жылғы келісімдерден кейін құрылды. Одақтың негізі 1997 жылғы 2 сәуірде "Беларусь пен Ресей арасындағы одақ туралы шартқа" қол қою арқылы нығайтылды, сол кезде оның атауы Беларусь пен Ресей одағы деп өзгертілді. Саяси, экономикалық және әлеуметтік интеграцияны күшейту ниетімен 1998 жылғы 25 желтоқсанда бірнеше келісімдерге қол қойылды. Кейбір сарапшылардың пікірінше, Лукашенконың мақсаты Ельциннің өте төмен халыққа танымалдылығынан кейін қайтыс болған соң, болашақ Ресей-Беларусь федерациясының президенті болу еді. Бірақ Ельцин отставкаға кеткеннен кейін, 2000 жылы Владимир Путин Ресей президенті болып сайланды. 1999 жылы Беларусь астанасы Минскте бірігуге қарсы "Азаттық шеруі" өтті. Путиннің сайлануы және "Азаттық шеруі" Лукашенконы жоспарларын тоқтатуға және Беларусь тәуелсіздігі мен Путиннің екі елді Одақ мемлекетіне одан әрі интеграциялауға жасаған қысымы арасында тепе-теңдікті сақтауға мәжбүр етті. Ресей мен Беларусь Одақтық мемлекетін құру туралы шарт 1999 жылғы 8 желтоқсанда қол қойылды. Мақсат – ортақ мемлекет басшысы, заң шығарушы орган, ту, герб, әнұран, конституция, әскер, азаматтық және валютасы бар Кеңес Одағы сияқты федерация құру еді. Одақ Ресей Мемлекеттік Думасы 1999 жылғы 22 желтоқсанда және Беларусь Ұлттық Ассамблеясы 2000 жылғы 26 қаңтарда ратификациялады. Осы күні шарт және Одақ күшіне енді. 1994 жылы сол кездегі Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Еуразиялық одақ құруды көздеген ұқсас ұсыныс жасаған еді, бірақ бұл ұсыныс 2014 жылғы 29 мамырда Еуразиялық экономикалық одақ құрылғанға дейін қабылданбады.
Тіл
Одақ мемлекетінің ресми тілдері қатысушы мемлекеттердің мемлекеттік тілдері болып табылады. Орыс тілі Одақ мемлекетінің ортақ органдарында жұмыс тілі ретінде пайдаланылады.
Ортақ валюта
Беларусь президенті Александр Лукашенко 2004 жылдың 1 қаңтарында ортақ валюта енгізілетінін уәде еткен. Бірақ валюта енгізілмеді, және жоспар бір жылға кейінге шегерілді. 2005 жылдың 1 қаңтарында Одақ мемлекеті тағы да ортақ валюта енгізуден бас тартты, оны тағы бір жылға кейінге қалдырды, және 2006 жылы да осы жағдай қайталанды. 2006 жылдың 2 ақпанында Минскіде өткен баспасөз конференциясында Беларусь Ұлттық Банкінің төрағасы Петр Прокопович "ортақ валюта 2007 жылы енгізілуі мүмкін" деп хабарлады. Дегенмен, 2007 жылы бұл орын алмады. Беларусь Республикасының Ұлттық Банкі 2008 жылдан бастап беларусь рублінің Ресей рубліне емес, АҚШ долларына бекітілетінін мәлімдеді.
Азаматтық және көші-қон еркіндігі
Одақ мемлекеті екі мемлекеттің де азаматтарына азаматтық береді, яғни Ресей Федерациясының және Беларусь Республикасының әрбір азаматы бір мезгілде Одақ азаматы болып табылады, екінші тараптың аумағында еркін қозғалу және тұру құқығымен қамтамасыз етіледі. Бұл Беларусь азаматтарына Ресейде еркін саяхаттауға, жұмыс істеу немесе оқу үшін онда тұруға, ал ресейлік азаматтарға Беларусьте осы құқықтарға ие болуға мүмкіндік береді, сондай-ақ екінші мемлекеттің аумағында мүлікті иелену, пайдалану және оны кез келген жолмен билеу құқығын қосады. Одақ мемлекеті Ресей мен Беларусь азаматтарына, шетелдік азаматтар үшін қажетті ресми иммиграция рәсімдерінсіз, екі елде де жұмыс істеу және тұрақты тұру құқығын береді. Олар өздерінің ұлттық паспорттарын және басқа да жеке басын куәландыратын құжаттарын сақтайды.
Әскери
2009 жылдың 10 ақпанында Ресей мен Беларусь елдерінің әскери құрылымдарын интеграциялауға бағытталған бірлескен әскери офицерлерді даярлау бағдарламаларының бірінші кезеңін іске қосты. Бұл әскери бірлестік Беларусь пен Ресейдің өңірлік күштер тобы (РҚТ) деп аталады. Бұл іс-шаралардың мақсаты – елдердің әскери мүдделерін үйлесімді түрде оқыту, жаттығулар өткізу және іске асыру болып табылады. Олар 2009 жылдың ақпан және наурыз айларында өткізілген стратегиялық және тактикалық жаттығуларға бағытталған еді. Сонымен қатар, Ресей Федерациясының әскери доктринасында "Одақ мемлекетіне қатысушы мемлекетке қарулы шабуыл жасау, сондай-ақ оған қарсы әскери күш қолдануға байланысты барлық басқа да әрекеттер" "Одақ мемлекетіне қарсы агрессиялық акт" деп есептеліп, Мәскеуге "қарсы шаралар қолдануға" құқық береді.
Ұсынылған символдар
1997 жылы Одақ мемлекеті құрылғаннан бері Беларусь пен Ресей Одақ мемлекеті үшін әліге дейін ешқандай символ немесе тіпті ту орната алмады. Дегенмен, тулар мен елтаңбаларға қатысты бірнеше ұсыныс жасалған. Одақтың туына екі ұсыныс енгізілді. Барлық жағдайда олар Совет Одағының туына енгізілген өзгерістер, бірақ мемлекетті (коммунизмді емес) көрсетеді. Екі жағдайда да қызыл тудың сол жақ төбесіне екі алтын жұлдыз орналастырылған (Одақтың екі мемлекетін білдіреді). "Халықтардың егеменді одағы" (Державный союз народов Derzhavny soyuz narodov, Dzyarzhauny sayuz narodau) атты ән Одақтың ресми емес әнұраны ретінде ұсынылды. Совет Одағының мемлекеттік әнұранынан өңделген бұл ән екі ұлттың кең ауқымды одағына сілтеме жасайды.
Қосылған құн салығы туралы дау
Беларусь және Ресей одақтық мемлекетті қаржыландыруға арналған қосылған құн салығын (ҚҚС) тауарды шығарған елде жинап келді, бірақ 2005 жылдың 1 қаңтарынан бастап ҚҚС тауарды жеткізген елде жиналады, бұл әлемнің көптеген басқа да тәуелсіз елдерінде қабылданған тәртіп. Бұл өзгеріс елеулі шатасуға алып келді және Беларусь пен Ресей арасындағы көптеген сауда операцияларын тоқтатты. 2005 жылдың 10 ақпанында Беларусьтегі жеке кәсіпкерлер екі ел арасындағы жаңа ҚҚС схемасына және Лукашенконың экономикалық саясатына қарсылық білдіріп, бір күндік ескерту шарасына қатысты.
Қалыптастырылған кеңейту
Қазіргі уақытта екеуі де парламент сессияларында бақылаушы мәртебесіне ие. : Конституциялық құқықтар одағы, Ұлттық бірлік және Ресейге қарай партиясы сияқты бірнеше саяси партиялар елдің Одаққа қосылу ниетін білдірді. Ресей мен Беларусьпен 2010 жылға дейін жеке кедендік одақ құруға қызығушылық танытқан. Бұл кедендік одақ 2010 жылдың басында жоспарланғандай құрылды. Қазақстан біраз уақыттан кейін Одақ мемлекетіне қосылу мүмкіндігін айтты. Алайда, 2023 жылдың мамыр айының соңында президент Қасым-Жомарт Тоқаев президент Александр Лукашенконың Одаққа қосылу туралы ұсынысын "әдемі әзіл" деп атап, қабылдамады. : 2007 жылдың маусым айында Қырғызстандағы саяси тұрақсыздық жағдайында оппозиция Ресей мен Беларусь Одағына қосылу туралы жалпыхалықтық референдум өткізуді бастады. : 2001 жылы Молдова президенті Владимир Воронин сайлаудан кейін Молдованың Ресей мен Беларусь Одағына қосылу жоспарларын жариялады. 2009 жылғы Молдова сайлауында Еуропалық интеграция альянсының билікке келуінен кейін Молдованың қызығушылығы Еуропалық Одаққа қарай бұрылды. : 2006 жылғы Трансднестр референдумында үкімет халықтың 97,2 пайызының Ресейге Трансднестрдің интеграциясы үшін дауыс бергенін мәлімдеді, бұл сарапшылардың пікірінше, Одақ құрылғаннан кейін Трансднестр бір жақты түрде Одаққа қосылу туралы өтініш беруі мүмкін екенін көрсетеді. Бұған дейін, 1998 жылдың көктемінде Трансднестр сайлаушыларының 66,5 пайызы Ресей мен Беларусь Одағына қосылуды қолдаған, бірақ екі мүше мемлекеттің де мойындамауына байланысты жақын арада оның іске асуы күмәнді. : Украинаның Одаққа қосылуы мүмкіндігі туралы пікірлерге жауап ретінде Украинаның сол кездегі президенті Виктор Янукович Украина тәуелсіз және егемен мемлекет екенін, және үкіметте ешкім бұл мәселені күмәнданбауы керектігін мәлімдеді. Бұл мәселе Еуромайдан қозғалысының дамуы және Еуропалық Одаққа интеграцияға бағытталған Лайықтылық революциясының жаңа жағдайында қайта қарастырылуы керек. Украинаның бесінші президенті Петр Порошенконың өкілеттік мерзімінде 2019 жылы Украина Конституциясына 2014 жылғы Лайықтылық революциясынан кейін Украинаның Еуропалық Одақ пен НАТО-ға қосылу бағытының өзгермейтіндігін бекіту үшін түзетулер енгізілді. 2021 жылы Украинаның алтыншы президенті Владимир Зеленский Беларусь пен Ресей арасындағы "нағыз одақтық мемлекеттің" құрылуы Украина үшін нақты қауіп екенін мәлімдеді. 2022 жылдың ақпанында Ресей Украинаға басып кірді, бұл бүгінге дейін жалғасып келе жатқан орыс-украин соғысының шиеленісуіне әкеп соқты. : 2014 жылғы Украинаға Ресейдің әскери араласуы кезінде Ресейге қосылған Қырым Республикасының вице-премьері Рустам Темірғалиев Украинаның оңтүстік-шығысы "Украина Федерациясын" құрып, Одақ мемлекетіне қосылуы мүмкін деген үмітін білдірді. Алайда, Украинадан тек Донецк Халық Республикасы мен Луганск Халық Республикасы ғана бөлініп шықты, ал конфедеративтік Новороссия саяси жобасы 2015 жылдың басында тоқтатылды. /: 1999 жылдың 12 сәуірінде Югославия Федеративтік Республикасының Федеративтік Ассамблеясы Ресей мен Беларусь Одақтық мемлекетіне FRY-ның қосылуы туралы шешім қабылдады. Осы шешімнің құқықтық мұрагері Сербия Республикасы болып табылады. 2007 жылы Парламент спикері Томислав Николич сөйлеген сөзінде Сербияның Еуропалық Одаққа қосылудың орнына Одақ мемлекетімен байланысын нығайтып, соңында оған қосылуын қалайтынын айтты, бірақ ол бір аптадан кейін қызметінен кетті. Николич 2012-2017 жылдар аралығында Сербия президенті болып қызмет еткенімен, Сербия 2009 жылы ЕО-ға мүшелікке түсу үшін өтініш берді және 2012 жылдың наурызында, оның өкілеттік мерзімі аяқталар алдында, толыққанды кандидат мәртебесін алды.
Жаңа қызығушылық
2006 жылдың 15 желтоқсанында одақ мемлекеті туралы келіссөздер қызып кетті. 2007 жылдың қаңтарына қарай келіссөздер тоқтап қалғандай болды, себебі Беларусь президенті Александр Лукашенко: «Ресей басшылығы біздің Ресей Федерациясына қосылуымызды талап етеді – бұл Ресей басшылығының ойы. Мен [Беларусь] егемендігі мен тәуелсіздігін құрдымға жібергім келмейді» деді. Ол былай деп қосты: «Барлық консультациялар мен талқылаулардан білгенім, бізде одақтық мемлекет құруға қатысты әртүрлі көзқарастар мен түсініктер бар» және «Ресейге [Белоруссияны] қосып алу мүмкіндігіне» қарсылық білдірді. Алайда 2007 жылдың 19 қазанында Ресей премьер-министрі Виктор Зубков Одақ мемлекетінің бюджеті «келесі жылы он пайыздан кем емес өседі және бұл өсім біздің ортақ жобаларымызды лайықты қаржыландыруды қамтамасыз етеді» деп мәлімдеді. Бұл Ресей үкіметі бұл идеяға қайта қызығушылық танытқан деген болжамға әкелді. 2007 жылғы 13-14 желтоқсанда Минск қаласында Беларусь Республикасының Президенті Лукашенко, Ресейдің Президенті Владимир Путин және Одақтың Мемлекеттік хатшысы Павел Бородиннің кездесуі өтті. Бұл кездесу БАҚ-тың көп назарын аударды және екі үкіметтің жаңа бастамасы болуы мүмкін деген болжамдарға орын берді. Басты мәселе – Одақ Парламентінің қайта талқылануы (жоспарланған, бірақ іс жүзінде іске аспаған) және Одақ мемлекетінің Конституциялық актісі, ол Одақтың өкілеттіктерін күшейтуге бағытталған құрал. Мемлекеттік хатшы Бородиннің сөзіне сүйенсек, кездесуде осы актінің бес нұсқасы талқыланды, олардың әрқайсысы Одақтың дамуында 7 жылдан 10 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. Сонымен қатар сауда және энергетика мәселелері де талқыланды. 2008 жылдың 27 мамырында Президент Лукашенко Жоғарғы Мемлекеттік Кеңестің төрағасы ретінде әрекет етіп, сол кездегі Ресей премьер-министрі және қазіргі Президент Путинге Министрлер Кеңесінің төрағасы лауазымын берді. Бұл қадам Одақтың маңызды саяси өзгерістерге ұшырауы мүмкін деген болжамдарға себеп болды. Алайда, Одақтағы ең көрнекті және маңызды лауазымды адам – Одақ мемлекетінің күнделікті жұмысын басқаратын Мемлекеттік хатшы. Сол кездесуде Мемлекеттік хатшы Бородин 2009 жылғы Одақ мемлекетінің бюджеті 6-7 миллиард рубльді құрайтынын, бұл 2008 жылғы көрсеткіштен 2 миллиард рубльге артық екенін мәлімдеді. 2011 жылдың 1 тамызында Путин Ресей, Беларусь және мүмкін Оңтүстік Осетияның одағын қолдайтынын айтты. Беларусь Сыртқы істер министрінің өкілі Андрей Савиних бұл идеяны қабылдамады, сондай-ақ Оңтүстік Осетияның Мәскеудегі елшісі Дмитрий Медоев та қарсы болды. Ол: «Біздің халқымыз 2006 жылы референдумда тәуелсіздік үшін дауыс берді және олар Ресей Федерациясының құрамына ену идеясын қабылдамайды» деді. 2021 жылдың қарашасында Ресей мен Беларусь салық салу, банк, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және энергетика саласындағы ортақ саясатты жүзеге асыру туралы келісімге қол қойды.
2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі
2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруінен кейін, оның бір бөлігі Беларусь аумағынан ұйымдастырылды, Ресей мен Беларусь санкциялар мен бойкоттарға ұшырады. 3 наурызда Беларусь президенті Александр Лукашенко Ресей президенті Владимир Путиннің Украинадағы әрекеттерін Белоруссияның Ресеймен одақ мемлекетіне деген ұзақ жылғы міндеттемелерінің бір бөлігі ретінде толық қолдайтынын айтты. 14 наурызда Ресей Премьер-Министрі Михаил Мишустин Мәскеуде Беларусь Премьер-Министрі Роман Головченкомен кездесіп, журналистерге "біз экономикалық қауіпсіздігімізді және Ресей мен Беларусьтің технологиялық тәуелсіздігін қорғау шараларын үйлестіреміз" және "одақ мемлекеті аясында интеграцияны күшейту қажет деп санаймыз" деді. 18 наурызда Ресей үкіметі Ресей мен Беларусь арасындағы азаматтардың қозғалысына қатысты барлық шектеулер алынып тасталатынын мәлімдеді. 2022 жылғы 1 шілдеде Ресей президенті Владимир Путин санкциялардың экономикалық салдарынан құтылу үшін "біріктіру" процесінің үдетілгенін мәлімдеді. 2022 жылдың қазан айында Ресейдегі резервтегілердің 2022 жылдың қыркүйегіндегі жұмылдырылуынан кейін шамамен 9 000 ресейлік әскерден тұратын контингент Беларуське келді. Беларусь қорғаныс министрлігінің мәліметінше, бұл әскерлердің мақсаты – Одақ мемлекетінің "аумақтық әскери тобын" құру. Сол айда Ресей әуе күштері Беларусьтің Одақ мемлекетінің шекарасын күзетіп жүргені хабарланды.
2023 жылғы ядролық эскалация
2023 жылдың мамыр айының соңында Ресейдің мемлекеттік теледидарында көрсетілген сұхбатында Лукашенко Одақ мемлекетіне қосылуға ниет білдірген елдерге ядролық қару берілетінін мәлімдеді: "Егер біреу алаңдаса, бұл өте оңай: Беларусь пен Ресейдің Одақ мемлекетіне қосылыңыз. Сонда ядролық қарудың барлығына қолжетімді болуына болады". Бұл оның Ресейдің бір бөлігі тактикалық ядролық қаруларын Беларуське тасымалдау басталғанын растағаннан кейінгі бірнеше күн ішінде болды, сондай-ақ Ресей қорғаныс министрі Беларусьте тактикалық ядролық қаруды сақтау процедурасы туралы құжаттарға қол қоятынын айтқаннан кейін болды. Бұл жоспарды алғаш рет Путин наурыз айында жариялаған болатын.