Кіріспе

Ұлыбританиядағы Феллинг кені (Брандлинг Майн деп те аталады) 19 ғасырда төрт апатқа ұшырады, олар 1812, 1813, 1821 және 1847 жылдары орын алды. Ең ауыр апат – 1812 жылғы апат болды, ол 25 мамыр күні 92 адамның өмірін алды. 1812 жылғы апаттағы қаза болғандардың саны Geordie және Davy шамдары сияқты кеншілердің қауіпсіздік шамдарын жасауға түрткі болды.

Кен орындарының сипаттамасы

Феллинг – Англияның Тайн-энд-Уэр графтығындағы аудан. Жоғарғы тілімдерді қазу 18 ғасыр бойы жалғасты. 1758 жылы басталған тесіктердің нәтижесінде 1779 жылы негізгі шахта ашылды. Алғашқы жұмыс істеген тілім – Жоғарғы Майн, ол 1811 жылы өндірісті тоқтатты. Жоғарғы Майн тозығы жеткенге дейін шахта тереңдетіліп, Төменгі Майнге жетті, ол 1811 жылдың мамырында, апаттан бір жыл бұрын өндіріске кірісті. Төменгі Майн жер бетінен төмен орналасқан және 3 фут (1 метр) қалыңдығында. Кейіннен Беншам (немесе Модлин) және Хаттон сияқты екі тілім ашылды. Жақсы желдетуді қамтамасыз ету үшін Джон шахтасы және Уильям шахтасы деп аталатын екі шахта қазылды. Джон шахтасы – негізгі кіреберіс шахтасы және таза ауаның сорылатын жері. 1812 жылы бу машинасы жұмыс істемей қалғанда қолдануға дайын тұрған жылқы шырғасы болды. Уильям шахтасы – ауа шығаратын немесе пеш шахтасы, оның түбінде от жанды. Көтерілетін ыстық ауа төменгі шахтадан ауа тартты. Екі шахтаның үстінде де шкивтер орнатылған, Джон шахтасындағы шкивтердің диаметрі 6 фут (2 метр) болды. Жылқы шырғасының шкивтері кранға орнатылып, қажет болғанда шахта аузынан айналдырылып, жолдан шығарылды. Бұл апаттан кейін тиімді болып шықты. Шахталардың түбінен бірнеше бағыттар салынды. Бағыттардың арасында стентингтер салынды. Қазба жұмыстары жүргізілген аймақтар қабырғалармен бөлінген тақта деп аталды. Шахтада ауа айналымын қамтамасыз ету үшін кейбір тақталар кірпіш немесе ағашпен тосқауылданды. Тосқауылдардағы ашылулар адамдар мен материалдардың өтуіне мүмкіндік берді. Пайдаланылмаған кезде ашылулар тұзақтармен жабылды. Қауіпсіз шамдар ойлап табылғанға дейін жарық көзі тек шам ғана болды. Жарылғыш газ күдікті болған жерде, Спеддинг диірмені қолданылды. Болаттан жасалған цилиндр шайыр тасқа қарсы жоғары жылдамдықпен айналдырылды, нәтижесінде ұшқындар пайда болды. Диірмендер шамдардан қауіпсіз болғанымен, 1785 жылғы Уолсенд кенішіндегі жарылыс олардың жарылысқа себеп болуі мүмкін екенін көрсетті.

1812 жылғы апат

1812 жылы 25 мамыр, дүйсенбі күні сағат 11:30-да алғашқы жарылыс болды. Шамамен бір шақырым радиуста жер сілкінді, ал шудың дыбысы төрт шақырымға дейін естілді. Уильям Пит және Джон Питтен үлкен шаң бұлттары мен ұсақ көмір кешектері көтерілді. Кішкентай бөлшектермен қатар, көмір себеттері мен ағаш сынықтары ұңғымадан сыртқа лақтырылып, жақын маңайға түсті. Шаң жел бағытында 1,5 шақырымға дейін жаңбыр сияқты жауды. Екі ұңғыманың да шкивтерін ұстап тұрған шахта тіректері (фермалары) бұзылып, өртеніп, шкивтер сынды. Уильям Питтегі желдеткіш шахтадан шығатын ауа арнасы жер бетіндегі көлденең түтінге жалғасқан, ол үймеге дейін жеткен. Осы түтіктің ішінде үш дюйм қалыңдықта көмір шаңы таралып, кейін "жарық күлге" айналды. Джон Питтегі жылқы шкивтері шахтадан алыс орналасқан кранға бекітілген. Сондықтан олар зақымдалмады және шахта тірегінің үстіне иелендірілді. Жер бетіндегі адамдар жылқының орнына өздері жұмыс істеп, кеннен 33 адамды аман қалған күйі және 2 мәйітті шығарды. Аман қалғандардың үшеуі кейіннен қайтыс болды. 87 ер адам мен бала жер астында қалды. Алғашқы жарылыстан кейін 45 минут өткен соң, сағат 12:15-те құтқару тобы шахтаға түсті. Олар жол көрсету үшін Spedding диірмендерін пайдаланды. Ауаның нашарлығынан шыққан ұшқындар "қою қан тамшыларындай" түсетіні байқалды. Екі бағытқа талпынғаннан кейін, тыныс алудағы қиындықтарға байланысты олар шахтаның түбіне қайта шегінді. Топ жоғары көтерілді, бірақ екеуі әлі төменде, ал екеуі шахтада болғанда екінші жарылыс болды. Хасвелл мен Х. Андерсон төменде қалған екеуі еді, жарылыс оларды көтеріп, айналдырған кезде олар шахта тірегіне ілінді. Құтқару тобының барлық мүшелері жер астында қалған адамдардың тірі қалуы мүмкін емес екеніне келісті. Екі жарылыс, қара газ (жергілікті жерде "улы газ" деп аталды), өрт және өлімге әкелетін газ құтқару операциясын мүмкінсіз етті. Өртті сөндіру үшін шахтаның аузын жабу ұсынылды. Алайда, Байкер маңындағы шахтада 40 күн бойы тірі қалған үш адам туралы жергілікті хабарлар "қырғын!" деп шу көтеріп, құтқару жұмысына кедергі келтірді.

Жабылу

Келесі күні Джон Питтің төңірегіне көпшілік жиналды және оларды батырлықсыздықпен айыптады. Біраз уақыттан соң, көпшілік көшбасшылары көндірілді. Шахта иелері құтқару жоспарын іске асыру үшін "ешқандай шығын аялмауы керек" деді, бірақ "ешкімді сөйлеп-көндіру немесе пара беру арқылы өлтіруге қатыспайтындықтарынан" сыйақы ұсынбады. Уильям Пит тақтайшалармен жабылды. Сәрсенбі күні Стрекер мен Уильям Хасвелл (көрнеуші және басқарушы) Джон Питке түсті. Спеддинг фабрикасының ұшқындары қара газбен сөндірілді, ал Хасвелл газдың әсерінен дені қалтырады. Стрекер оған шахтаға көмектесті, онда ауа ағыны болғанмен де тыныс алу қиын болды. Тағы екі адам түсті, бірақ шахтаның төменгі жағынан бірнеше метрден артық жылжымады, ал олардың киімдерінен жаман газдың иісі сезілді. Джон Питтен түтін көтеріліп тұрды, бұл төменде өрт бар екенін анық көрсетеді, сондықтан Джон Питтің төменгі бөлігі саз балшығымен тығыздалды және аузы тақтайшалармен жабылды. Екі күннен кейін Уильям Пит тағы да саз балшығымен жабылды.

Қайта ашу және қалпына келтіру

Қазба 4 шілдеде сақтықпен қайта ашылды. Шығатын газ миықтарға жиналып, сынақтан өтті. Бастапқыда ол шам жалынының жанында жарылып, жарылыс жасады, бірақ 8 шілдеге қарай жарылмайтындай жұмсалды. 7-сі күні шұңқырлар толығымен ашылып, ауа алмасуына мүмкіндік берілді. 8-ші күні таңертең Стрекер, Андерсон, Хасвелл және тағы алты адам Уильям шахтасына түсіп, ауаның салқын және таза екенін анықтады. Содан кейін қаза тапқандарды іздеу және шахтаны қауіпсіздендіру жұмыстары басталды. Барлық жұмыс Spedding фрезерлерінің көмегімен жарықтандырылды. Жұмысшылар шахтада жылжығанда, ауа ағынының толық желдетуін қамтамасыз ету үшін барлық түрлі бөгеттер мен тұзақтар жөнделді. Жарроу және Хьюорттың діни қызметкері – пастор Джон Ходжсон болды. Ол қайғыға батқандарға көңіл күйін көтеріп қана қоймай, оларды бірдей, жылдам жерлеуге көндірді. Дендер өрт сөндірілгенге дейін жеті апта бойы шахтада жатты және қатты шіріп кеткен еді. Доктор Рамзи денелерді үйлеріне қайтарып, дәстүрлі жерлеу рәсімін өткізсе, "жұқпалы аурудың" бүкіл аймаққа таралуы мүмкін деген пікірін білдірді. 8 шілде мен 19 қыркүйек аралығында қаза тапқандарды іздеу және шахтаны жөндеу жұмыстары жалғасты. Ходжсон кейбір мәйіттердің шіріген және иіссізденген күйін сипаттайды. Іздеу тобы мәйіттерді шахтадағы табыттарга салды, олардың ыдырауы мүмкін деген қауіп болды. Сәйкестендіру қиындық тудырды. Аналар мен жесірлер көптеген денелерді тануға шамалары келмеді, "олар тым қатты қирап, күйіп кеткендіктен ешқандай ерекшеліктері қалмаған". Көбінесе киім-кешек, темекі қораптары, аяқ киім және басқа да заттар арқылы сәйкестендірілді. Соңында, жарылыстан кейін 117 күн өткен соң, 20 қыркүйекте шахта шам жарығымен тексерілді. Уильям шахтасының астындағы пеш қайтадан жанып, бүкіл шахта қайтадан жұмыс істеуге кірісті. Бір мәйіт табылмады.

Талдау

Бірінші жарылыстың себебі әлі анық белгісіз. Ең ықтимал себеп – газ, себебі ауада көмір шаңының көп мөлшеріне ешқандай дәлел жоқ еді, бұл да маңызды қауіптің бірі болатын. Бірінші жарылыстан кейін, желдетуге қолданылған тұйық есіктер және жер асты кранының жанындағы ішкі қабырғалар құтқарылған адамдар тарапынан жақсы жағдайда екені байқалды. Шындығында, тіпті крандағы шам да әлі жанған күйде болды. Кенді қайта ашқанда, аймақтың зақымдалғаны анықталды: «тоқалдар мен тұйық есіктер жарылып құлаған, төбесі құлаған және кеннің басқа да бөліктеріндегідей үлкен қирау белгілері байқалды». Бұл жер Джон Питке жақын орналасқан, онда таза ауа шахтаға ең жоғары жылдамдықпен кіретін төменгі шахта бар еді. Ходжсон мұның маңызды екенін түсінді және «атмосфералық ағым бірінші жарылыстың таралуын тоқтатты және оның мұндағы газды тұтандыруына кедергі келтірді» деп болжады. Содан кейін Ходжсон жарылыс ошағынан жоғары қарай қысылған «улы газ» (мүмкін қара емес, кейінгі газ) газдың қалтасын көмірдің жанып тұрған жеріне итермелеп, екінші жарылыстың себебін тудырды деп есептеді. Алайда, екі абзац төменде ол көпір жолдарындағы шаңның күйіп кеткенін байқады. Алғашқы жарылыстан көтерілген көмір шаңы келесі жарылыстың себебі болуы мүмкін екені осы кезеңде ғана түсініле бастады.

Салдары

Бұл қайғылы оқиға Ходжсонды кен өндірудің қауіптілігі туралы қоғамдық алаңдаушылықты көтеруге ынталандырды. Ол 1813 жылдың соңында екінші апатқа дейін жазған қысқа (16 беттік) памфлет арқылы халықтың қызығушылығын арттырды. Ходжсон тәжірибелі кеншілер емес, қызығушылық танытқан жұртшылық үшін жазғандықтан, кен өндірудегі терминдер мен процедураларды түсіндіреді. Оның екі жарылысты сипаттауы мен талдауы, мұндай оқиғаларды ғылыми тұрғыдан талдауға тырысқан алғашқы жұмыстардың бірі ретінде тарихи маңызы зор. 1812 жылдың 1 қазанында Сандерленд қоғамы құрылды, оған дін қызметкерлері, дәрігерлер, кен иелері және шахта басшылары кірді. Дәрігерлердің бірі – Уильям Рид Кланни, ол бұрын-ақ бірінші, бірақ практикалық емес қауіпсіздік шамдарын ойлап тапқан еді. Сондай-ақ, сол кезде Киллингворттағы көмір кеніштерінде машина жасаушы болған Джордж Стивенсон да қатысты. Қоғамның мақсаты – апаттар мен олардың себептерін жария етуді ұлғайту, желдетуді ғылыми тұрғыдан зерттеу және қауіпсіздік шамдарын жетілдіру болды. Стивенсон «Георди шам» деп аталатын, тар түтіктер арқылы ауа берілетін қауіпсіздік шамдасын жасады, онда жалын тарала алмайды. Бұл сер Хэмфри Дэвиге «Дэви шам» деп аталатын тағы бір қауіпсіздік шамдасын ойлап табуға әкелді, онда жалын темір тормен қоршалған. Тордың саңылаулары кішкентай болуы керек, жалын өте алмас үшін, бірақ метанды өткізіп, шамның ішінде қауіпсіз күйдіруі керек еді. Жалынның үстіндегі жарқыраған конус биіктігі атмосферадағы метан концентрациясын анықтауға мүмкіндік берді.

1813 жылғы апат

1813 жылы 24 желтоқсанда сағат 01:30-да кен орнында тағы да жарылыс болды, бұл жолы 9 адам, 13 бала және 12 жылқы қаза тапты. Қаза тапқандардың барлығы Уильям Пит (көктетілген шахта) маңындағы қазбаларда болды. Уильям Питтен алыс жердегілер аман қалды. "Ньюкасл куранты" газдың "оңтүстік қазбадағы кран шамдарынан тұтанғаны" туралы болжам жазды. Томсон да осы туралы хабарлайды, бірақ тым ерте қорытынды жасауға қарсы ескертеді, тоқтаудың бұзылуы немесе пешті дұрыс басқармау сияқты басқа мүмкіндіктерді де атап көрсетеді. Оңтүстік тақтайшалар бірнеше жарықтармен (дикалармен) кесілген, олардан "үскір" деп аталатын тесіктер арқылы газдың үнемі шығуы байқалды. "Үскірлер" газды шығарғанда, едендегі көмірлер "күшті бұлақтағы қиыр тас сияқты олардың тесіктерінің айналасында билеп жүрді". Газ шығуы күшті ауа ағынымен бақыланды, ол шамдарды сөндіруге жеткілікті болды. Кен орнының ешбір бөлігі өрттен зақымдалмаған, сондықтан мәйіттерді алып шыққаннан және кен орнын тексергеннен кейін ол қайта ашылды. 30 желтоқсанда жұмысшылар қалдықтардың бір бөлігінде өрт тапты, соның салдарынан шахталардың аузы біраз уақытқа жабылды.

1847 жылғы апат

1847 жылғы 22 маусымда сағат 21:00-ден кейін шахтада тағы бір жарылыс болды. Алты шахтер қаза тапты, төртеуі сол жерде, ал екеуі кейінгі екі күнде алған жарақатынан көз жұмды. Шахта иелері жалдаған дәрігер жараланғандарды емдеуге тырысты, бірақ сәтті болмады. Екеуі шахта төбесінен құлаған тасқа шалынып, қалған екеуі газдың зиянды әсерінен көз жұмды. Адам өмірінен басқа, жарылыстан немесе газдың зиянды әсерінен он сегіз жылқы да қаза тапты. Тірі қалғандардың бірі Питер Гиббон қауіпсіздік шамдары арқылы ауа сапасының өзгергенін байқады. Ол бірге жұмыс істейтін Джордж Чэпманға: «Ауа ағынының қаншалықты күшті болғанын есіңе аласың ба?» деді. Чэпман ештеңе байқамады, бірақ ол сол кезде шахтаға жауапты болғандықтан тексеруге кетті. Кейін Чэпман құтқарылды, бірақ келесі күні қайтыс болды. Бір сағаттан кейін Гиббон қашуға тырысты, бірақ шамдары сынды, ал қараңғыда шахта төбесі құлап, жолын кесті; ол ақырында құтқарылды. Газеттерде жазылғандай, кейбір шахтерлер елеулі зақымдарға қарамастан, ешқандай соққыны сезінбеді немесе естімеді. Томас Фостер «Ньюкасл Гардиан» газетіне «Дэви» шамдары шахтаның барлық бөлігінде қолданылғанын және барлық шахтерлерге оларды пайдалану жөнінде жазбаша нұсқаулар берілгенін мәлімдеді. Шахтаның ескі бөлімдері көп мөлшерде зиянды газ шығарды, бірақ «Тайнде одан жақсы желдетілетін шахта жоқ» еді. Фостердің хабарлауынша, минутына шахтаға ауа сорылды, бұл факт сотта расталды. Шахта бастығы Джон Гриннер сотқа жарылыстан кейін шахтаға түсіп, «бөлу қабырғаларының құлағанын және аңдардың өртенгенін» айтты. Ол газдың әсерінен ауаның ластануына ұшырап, үйіне қайтуға мәжбүр болды. Бейсенбі күні кешке, екі күннен кейін сот отырысы ашылды және толық тексеру жүргізілгенге дейін кейінге шегерілді. Сот отырысы келесі сәрсенбіде қайта басталды. Фостер басты куәгер болды және ол бұрын хабарланған көптеген мәліметтерді растады; шахта жақсы желдетіліп, «Дэви» шамдары қолданылып жатты. Фостер жарылыстың ошағын жер астындағы көмірді шахтаға жеткізуге арналған двигательде тапты. Себебі, двигательші өртке жаңа көмір қосып, сағат 16:00-де жұмыстан шығар алдында дымқылды жапқан. Дымқыл оттан шыққан газдың шахтадан шығуына мүмкіндік беру үшін сәл ашық болуы керек еді. Дымқыл толығымен жабылып, ішінара жанған, нәтижесінде қала газы пайда болған («ретрта сияқты әрекет еткен») деп болжам жасалды. Газ шығып, жарылыс қазандық пен түтінге үлкен зақым келтірді. Басқа шахталардан келген төрт куәгер Фостердің қорытындысын растады. Двигательші Джордж Хоуп шамамен 3½ пектің кішкентай көмірін салып, «дымқылды шамамен бір дюйм және үш ширек дюймдай ашық қалдырдым. Мен отты әрқашан осылай қалдырамын» деді. Сот шешімімен «көз жұмған» деп айыпталды. Сот төрешілері дымқылға кірпіш орнатуды ұсынды, осылайша оның жабылуын тоқтатуға болады.

1812 жылды еске алу

91 құрбанның есіміне арналған ескерткіш Сент-Мария шіркеуінің қоймасында орнатылды, онда олардың көпшілігінің табындары бір ортақ қабірге қойылды. Ескерткіштің негізі шаршы, ал үстінде шаршы пішіндес пирамида орналасқан. Төрт жағында құрбандардың аттары мен жастарын тізімдейтін мыс тақталар бар:

Фелнинг шахтасында 25 мамыр 1812 жылы қаза болған 91 адамның есімінде:

Аты Жылы Аты Жылы
Филип Аллан 17 Уилл Хантер 35
Джейкоб Аллан 14 Джон Хантер 21
Эндрю Аллан 11 Мич Хантер 18
Джос. Андерсон 23 Роб Хатчинсон 11
Томас Бэйнбридж 53 Уилл Жак 23
Мэтт Бэйнбридж 19 Джон Жак 14
Томас Бэйнбридж 17 Джеймс Кей 18
Джордж Бэйнбридж 10 Джордж Кей 16
Томас Беарс 48 Джон Нокс 11
Джордж Белл 14 Джордж Лоутон 14
Эдвард Белл 12 Роб Си Лек 16
Джон Бутланд 46 Крис Мейсон 34
Уилл Бутланд 19 Джордж Митчесон 18
Мэтт Браун 28 Джон Пирсон 64
Джон Бернитт 21 Джон Пирсон 38
Джеймс Комби 28 Джордж Пирсон 26
Джеймс Крейгс 13 Эдвард Пирсон 14
Томас Крэгс 36 Роб Пирсон 10
Томас Крэгс 9 Мэтт Прингл 18
Крис Кулли 20 Джос. Прингл 16
Джордж Кулли 14 Джордж Рей 9
Уильям Диксон 35 Эдвард Ричардсон 39
Уильям Диксон 10 Уилл Ричардсон 19
Джон А. Добсон 13 Томас Ричардсон 17
Роберт Добсон 13 Томас Ридли 13
Добсон Джордж Ридли 11
Пол Флетчер 22 Томас Робсон 18
Уилл Галли 22 Джордж Робсон 15
Грег Галли 10 Уилл Сандерсон 43
Мич Гарднер 45 Мэтт Сандерсон 33
Уилл Гарднер 10 Джон Суртис 12
Роберт Гордон 40 Джон Томпсон 36
Джозеф Гордон 10 Бенджамин Томпсон 17
Томас Гордон 8 Джерри. Тернбулл 43
Исаак Гринер 65 Джон Тернбулл 27
Исаак Гринер 24 Ник Урвин 58
Джон Гринер 21 Джон Уилкинсон 35
Ральф Холл 18 Джон Уилсон 52
Роберт Холл 15 Джон Уилсон 30
Ральф Харрисон 39 Джос. Уилсон 23
Роб Харрисон 14 Чар Уилсон 20
Джон Харрисон 12 Жозеф Вуд 39
Роб Хасвелл 42 Джон Вуд 27
Джон Хасвелл 22 Жозеф Янг 30
Эдвард Хасвелл 20 Томас Янг 34
Бен Хасвелл 18