Кіріспе

Эллен Бидль Шипман, ландшафт сәулетшісі

Эллен Бидль Шипман (5 қараша 1869 – 27 наурыз 1950) – американдық ландшафт сәулетшісі, формальды бақшаларымен және жасыл гүлзарларымен танымал. Беатрикс Фарранд пен Мариан Крюгер Коффинмен бірге, ол сол заманғы стильді анықтады және көбінесе ерлер кәсібі болған ландшафт дизайнына зор ықпал еткен алғашқы буынның өкілі болды. 1938 жылы «The New York Times» газетіне берген сұхбатында ерлер басымдығы туралы айта келіп, ол: «әйелдер бұл мамандыққа белсенді араласқанға дейін ландшафт сәулетшілері, менің айтуымша, зираттарды безендірумен айналысқан» деді. Шипман өзінің гүлзарларды қолдануын суретшінің сурет салуымен теңестірген. Оның жұмыстарының көп бөлігі дизайнының күшті еңбекті қажет етуіне байланысты бүгінгі күнге жетпеді, бірақ сақталған кеңістіктер бар, соның ішінде Дьюк университетінің Сара П. Дьюк бақтары, олар көбінесе АҚШ-тың ең әдемі университет кампустарының бірі деп есептеледі. Ол Нью-Гэмпшир штатының Плейнфилд қаласында, Брук Плейс есімімен белгілі болған үйінің жанында жерленген.

Ерте өмір

Элен Филадельфияда дүниеге келді, балалық шағын Техас және Аризона аймағында өткізді. Оның әкесі, полковник Джеймс Биддл, Батыс шекарасындағы карьералық армия офицері болды. Отбасының қауіпсіздігіне қауіп туғанда, ол оларды Нью-Джерси штатының Элизабет қаласындағы МакГоуэн фермасына көшірді. Ол Балтимор, Мэриленд штатындағы пансионда оқыды, сол жерде өнерге деген қызығушылығы оянды және жиырма жасында бақ жобаларын салуды бастады. Гарвардтың филиалы – Радклиф колледжіне қабылданғанда, ол Гарвардта оқыған драматург Луис Шипманмен танысты. Олар бір жылдан кейін оқуды тастап, үйленді және Максфилд Пэрриш пен Август Сент-Годенс қатысқан Корниш өнер колониясына, Нью-Гэмпшир штатының Плейнфилд қаласына көшіп кетті. Колонияны сәулетшілер емес, көркемдік білімі бар және тыныштықтың эстетикасын түсінген суретшілер абаттандырды, нәтижесінде елдегі ең әдемі бақтардың бірі пайда болды. Шипман геометриялық пішіндер мен колониялық өсімдіктерге баса назар аударатын Корниш стиліне ерекше бейімделді, соның арқасында өзінің ерекше стилін жасады – бұл стиль көзден қашып өтпеді.

Ынтымақтастық

Шипманның әріптесі және Корнуолл өнер колониясының мүшесі Чарльз А. Плат итальян бақтарына қызығушылығымен танымал суретші және сәулетші болды. Плат Шипманның талантын мойындады. Ол бау-бақша шаруашылығы туралы көп білмейтін, бірақ елде "ауылдық үйге үй де, бақ-бақша да жобалай алатын адам" деп құрметпен еске алатын, себебі ол жақында Италияға сапар шегіп, ондағы бақтар туралы кітап жазған еді. 1910 жылы Шипмандар ажырасқан кезде Эллен Шипман бүкіл елде талантты бау-бақша дизайнері ретінде танылуға қадам басқан болатын. Олар Платпен бір-бірінің қажеттіліктерін өтеді: Платқа Элленнің бау-бақша шаруашылығы туралы білімі, ал Элленге Платтың жобалау және дизайн туралы білімі қажет болды. Шипманға Гертруда Джекиллдің шекараларды тамаша пайдалануы, сондай-ақ ата-анасының шаруашылығының естеліктері де зор әсер етті. 1920 жылға қарай ол Платтан тәуелсіз жұмыс істеді, бірақ олар оның тұрғын үй жобалары бойынша ынтымақтастығын жалғастырды.

Үлгілер

Шипманның Платпен алғашқы ынтымақтастығының бірі – 1913 жылы Куперстаун, Нью-Йорк штатындағы Купер отбасына тиесілі Финмер иелігі болды. Бұл жоба Уильям Купердің ұрпақтары үшін Шипманға айтарлықтай танымал есім беруге мүмкіндік берді. Тас үй 1979 жылы бұзылса да, ландшафттық жұмыстардың бір бөлігі сақталған. Шипман сондай-ақ Хиткот атты Купер отбасының көршілес иелігін жобалады, ол бүгінде жеке меншікте. Ықпалдас тапсырма Кливлендтегі Гвинн иелігінде де орындалды, онда Платтан оған және Уоррен Х. Мэннингке бақша жобаларын жасауда көмектесуді сұрады. Бұл жоба 1912 жылы аяқталды, ол оның алғашқы жұмыстарының бірі болды және оның жұмысы көбінесе гүлдермен Платтың жобаларын толықтыруға бағытталған. Манхэттендегі Астор Корт ғимаратының аула бақшалары Платт пен Шипманның тағы бір бірлескен жобасы болды. Плат пен Шипманның 1915 жылғы Вашингтон, округ Колумбиядағы Пармели иелігі, «Каузвей» үшін жасаған жобасында сарайды және ресми бақшаларды қоршап тұрған жабайы бақша болды. Онда есейген ағаштар, рододендрон сияқты өсімдіктердің ірі топтары, жаяу және атпен жүруге арналған жолдар, тас көпірлер мен көлдер бар. Бұл және Лонг Вью үйі мен бақшасындағы бір акрлық жабайы бақша Шипманның жабайы бақшаларының сақталған жалғыз мысалдары болып табылады. «Каузвей» қазір «Трегарон» иелігі деп аталады және ол көпшілікке ашық. Шипман көп жағдайда Платтың шәкірті ретінде қарастырылды, сондықтан одан оның бақшаларының бірін қайта жасауды бірнеше рет сұрады, соның ішінде Платтың алғашқы маңызды тапсырмасы – Жоғарғы сот. Нью-Гэмпшир штатының Корниш қаласында Платтың үйінен қарсы бетте орналасқан Ансон Гудъир Шипманды өсімдіктерді жаңарту және бақша қабырғаларын қайта құру үшін жалдады. Оның басқа маңызды бақшаларына Байо Бенд бақшалары, Жаңа Орлеандағы Лонг Вью бақшалары, Стэн Хайуэт бақшалары, Грейклифф иелігі (қазір қайта жаңартылуда), Странахан иелігі (сондай-ақ қайта құрылуда), Миддлтон үйі және Роберт М. Ханс үйі Уинстон-Салем, Солтүстік Каролина және Дьюк университетінің Сара П. Дьюк бақшалары кіреді, ол оның ең жақсы жұмыстарының бірі деп жиі аталады. Шипман көптеген сәулетшілермен бірлесіп, АҚШ-тың барлық аймақтарындағы жеке тұрғын бақшаларын жасады. Оның егіс жоспарлары геометриялық архитектураның «сүйектерін» өзіндік сөзді айтуға жеткілікті күшті егіс жобаларымен жұмсартты. Ол бірде былай деді: «Есте сақтаңыз, сіздің үйіңіздің дизайны – бұл сіздің суретіңізді кейінірек жасауға арналған қаңқа. Бұл қаңқаны мүмкіндігінше қарапайым етіп сақтаңыз».

Қоғамдық танылу және жеке жұмыс

Шипманның бақтары жиі журналдарда, оның ішінде House Beautiful журналында жарияланды. 1933 жылы House & Garden журналы оны "Әйелдер ландшафт сәулетшілерінің деканы" деп атады. Ол көптеген лекциялар оқыды және 400-ден астам жобаны аяқтады. Оның мұрағаты Корнелл университетінде сақталады. Көптеген жұмыстары еңбек талап ететін гүлзарлар мен жиектерді қамтитындықтан, олардың көп бөлігі бүгінгі күнге жетпеді. Дегенмен, осы жиектердің арқасында ол әйел клиенттерімен байланыс орната алды. Оның ниеті – жеке кеңістік пен айналамен әрекеттесуге арналған орын жасау болатын. Әйелдер бұл бақтарды таныс және жайлы деп тапты. Шипман 40 жыл бойы ландшафт сәулетшісі ретінде жұмыс істеген кезеңде, тек Lowthorpe School of Landscape Architecture, Gardening and Horticulture for Women мектебінің түлектерін ғана жұмысқа алған деседі. Оның мұндай жұмысқа алу себебі толыққанды түсініксіз болғанымен, сол кезде әйелдерге ерлер кеңселерде шәкірттік беруге мүмкіндік болмағаны кеңінен қабылданады.