Кіріспе
Америкалық ботаник (1822–1900)
Уильям Сондерс (7 желтоқсан 1822 – 11 қыркүйек 1900) – бау-бақша өсіруші, ландшафт дизайнері және балабақша иесі. Ұзақ қызмет жолында Сондерс Геттисбургтегі әскерлердің ұлттық зиратын жобалап, Вашингтон қаласының саябақтар жүйесін жоспарлап, дамытты, бау-бақша шаруашылығы туралы жүздеген мақала жазды және көптеген өсімдік түрлерін АҚШ-қа енгізіп, елдің ауыл шаруашылығы экономикасына маңызды үлес қосты. Ол федералдық үкіметте жұмыс істеген алғашқы ландшафт архитекторларының бірі болды және АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінде отыз сегіз жыл қызмет етті. Сонымен қатар, ол Ұлттық Гранж, немесе Жер иелерінің қауымдастырығының негіс қалаушыларының бірі болды.
Ерте өмір
Уильям Сондерс 1822 жылдың 7 желтоқсанында Шотландияның Сент-Эндрюс қаласында дүниеге келген. 1834 жылы ол Сент-Эндрюс қаласындағы Мадрас колледжінде оқуға түсіп, Шотландия шіркеуінің пасторы болуға дайындалған, бірақ бау-бақша және ландшафтты безендіруге қызығушылық танытқан. Ол Эдинбург университетінде бау-бақша шаруашылығын оқыды, содан кейін Кью бағында практикалық тәжірибе алды. Ол Лондонның бірнеше ірі үйлерінде бағбан шәкірті болып жұмыс істеді. Сондерс 1848 жылы Марта Милдуотерске үйленді және Америка Құрама Штаттарына эмиграциялады. 1857 жылы ол АҚШ азаматы атанды. Сондерс алғаш Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласында Уильям Боствиктің меншігінде бағбан болып жұмыс істеді. 1850 жылдары ол Мэриленд штатының Балтимор қаласына көшіп, Джонс Хопкинстің елімінде жұмысқа орналасты. Хопкинстің 400 акрлық меншігі Америкадағы ең ірі шаруашылық жерлердің бірі болды. Шаруашылықты басқарумен қатар, Сондерс ландшафтты безендіру элементтерін жобалады, оның ішінде үлкен көлдер мен әртүрлі гүл бақшалары бар еді. Осы кезеңде Сондерс бау-бақша тақырыбында мақалалар жаза бастады, олар «The Horticulturalist», «Hovey's Magazine of Horticulture», «The Farmer and Gardener» және «The Philadelphia Florist» сияқты жетекші бау-бақша журналдарында жарияланды. Оның көптеген еңбектерінде жеміс ағаштары мен жүзімді көбейту туралы практикалық кеңестер берілген. 1854 жылы Сондерс Кью бағында бірге жұмыс істеген кезде танысқан көрнекті бағбан Томас Миханмен серіктестік құрды. Балабақша ашумен қатар, Сондерс пен Михан бірнеше қоғамдық саябақ жобаларында, зираттарда және тұрғын үйлердің жоспарларын жасауда бірлесіп жұмыс істеді. Сондерстің зират жобаларына Чикагодағы Роуз-Хилл зираты және Спрингфилдтегі Ок-Ридж зираты кірді. Ол сонымен қатар Нью-Джерси штатының Перт-Амбой және Рауэй қалаларында, сондай-ақ Пенсильвания штатының Бейтлехем қаласында зираттар салу жоспарларын әзірледі.
Ауыл шаруашылығы департаменті
1862 жылы Сондерс жаңа құрылған Ауыл шаруашылығы департаментінің тәжірибелік бақтарының басшысы болып жұмысқа алынды және өмірінің соңына дейін сол жерде жұмыс істеді. Ол кезде бұл ұйым Ауыл шаруашылығы бюросы деп аталатын, ал 1889 жылға дейін министрлік деңгейіне жетпеді. Өзінің отыз сегіз жылдық еңбек жолында Сондерс ландшафт дизайны және егіншілік салаларында маңызды үлес қосты.
Ландшафт дизайны
1863 жылы Сондерс Одақ штаттарының губернаторларынан құралған комиссия тарапынан Геттисбургтегі әскерлердің ұлттық зиратын жобалау үшін таңдалып алынды. Сондерс зиратты радиалды жоспар бойынша салған, оның орталық нүктесінде ескерткіш орналасқан, ал Одақ әскерлері штаттары бойынша топтастырылған. Қабірлер қарапайым, тіктөртбұрышты сұр гранит тақталармен белгіленген, олардың үстіне әр әскердің аты, шені және ротасы жазылған. Ол осы «өзіндік сәйкес, қарапайым заттардың» қайталануы «салтанаттылық» сезімін тудыру үшін жасалғанын түсіндірді. Зираттың айналасында Сондерс көптеген түрлі ағаштар мен бұталарды отырғызып, оның ішінде Америкаға өзі әкелген сирек кездесетін түрлерін де пайдаланған. Қарапайымдық пен кең жасыл желектердің үйлесімі – бұл зираттарды жобалауға жаңа көзқарас болатын, бұрын Еуропа мен Америка Құрама Штаттарында мұндай жобалар кездеспеген. Линкольн Геттисбургке танымал сөзін сөйлеуге кетер алдында зират жобасын қарастыру үшін Сондерспен кездесті. Сондерс кейін «Ол [Линкольн] қабірлердің орналасуына өте риза болды, бұл қалыпты зираттан өзгеше екенін айтты, мен себептерін түсіндіргеннен кейін, бұл керемет және лайықты жоба деп бағалады» деп жазды. 1865 жылы Линкольн қаза болғаннан кейін Сондерске Оукридж зиратында Линкольн ескерткішінің ландшафтын жобалау тапсырылды. Оның жобасында үлкен ашық алаңдар мен магнолия, туя және жеміс ағашы сияқты жергілікті емес ағаштардың ретсіз топтары болды. Сондерс Капитолийдің батыс фасады мен федералды астананың басқа да маңызды нысандарының ландшафтын да жобалаған. Ол Вашингтон парктері комиссиясының президенті болды, онда қалалық саябақтарды дамытып, көшелерге ағаштар отырғызудың ауқымды бағдарламасын іске асырды. Ол 80 мың ағаш отырғызылуын қадағалап, қаланың «Ағаштар қаласы» деген атағын қалыптастырды.
Бау-бақша шаруашылығы
1862 жылы Сондерс жаңа құрылған USDA эксперименталды бақтарының басшысы болып тағайындалды және 1900 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қалды. Ол ұйымның миссиясын анықтады және өзінің "АҚШ көбейту бағынан таратуға арналған өсімдіктер, түйірлер, тамырлар және т.б. каталогы, бақтың мақсаттары мен міндеттері туралы есеппен" (1862) құжатында жұмыс істеу ережелерін белгіледі. Бұл USDA-ның алғашқы жарияланымы болды. Оның нұсқауларында USDA ел үшін жаңа және жақсы өсімдіктерді сатып алу, «эксперимент арқылы әртүрлі өндіріс әдістерінің әсерін анықтау» және «өсімдіктердің түрлі аурулары мен зиянкестерін және оларды жоятын жәндіктерді жан-жақты зерттеу» талап етілді. Олардың өнімділігінің мысалы ретінде, 1865 жылдан 1867 жылға дейінгі екі жыл ішінде USDA эксперименталды бағы 120-дан астам бидай, 167 қарабидай, 230 қызанақ сорты, 70 бұршақ, шөптік өндіріс үшін 50 шөп түрі және 500-ден астам көкөніс, жүзім, алма және алмұрт түрлерін бағалады. Осы жұмыстың нәтижелері жарияланып, шаруаларға қолжетімді болды. Осы тәжірибелік тәсілді пайдалана отырып, Сондерс жүздеген экономикалық маңызды өсімдіктерді енгізді, оның ішінде жапон хурмасы, эвкалипт глобулус ағашы, жапондық кедр (Cryptomeria japonica), кампфор ағашы, Вашингтондағы алғашқы магнолия ағаштарының бірі және тағы да көптеген түрлерді енгізді. Ресейден қысқа төзімді 300-ге жуық алма сорттары бағаланып, АҚШ-қа әкелінді, нәтижесінде Солтүстік-Шығыстағы алма өндірісі айтарлықтай жақсарды. 1866 жылы бағалау бағдарламасында Тапаханнок бидайы жоғары өнімділігі, ерте пісіп жетілуі, ауруға төзімділігі және ұн сапасы үшін ерекшеленетін жоғары сортты бидай ретінде анықталды. 1873 жылғы 26 сәуірде «Нью-Йорк Таймс» газетінде 1862 жылғы «бидай» өнімі үшін... гектарынан орташа өнім 12,1 бушельді құрады. Тапаханнок бидайымен департамент таратып берген бидайдың гектарынан орташа өнім жиырма бес бушельді құрады деп жазылған.
As as example of their productivity, in two years from 1865 to 1867, the USDA Experimental Garden evaluated more than 120 wheats, 167 ryes, 230 melon varieties, 70 peas, 50 grass species for hay production, and more than 500 strawberries, grapes, apples, and pears. The results of all this work was published and made available to farmers. Using this experimental approach, Saunders introduced hundreds of economically important plants, including Japanese persimmon; Eucalyptus globulus tree; Japanese cedar (Cryptomeria japonica); camphor tree; one of the first magnolia trees in Washington D. C.; and many more. About 300 varieties of winter hardy apples from Russia were evaluated and introduced into the US, resulting in a significant improvement of the Northeast’s apple production. In 1866, Tappahannock wheat was identified in the evaluation program as a superior wheat variety, noted for its high yields, early maturity, disease resistance, and flour quality. The New York Times wrote on April 26, 1873, that for the “wheat crop in 1862. . average yield per acre was 12.1 bushels. With Tappahannock, wheat distributed by the department showed an average yield per acre of twenty five bushels.”
The navel orange was Saunder's most acclaimed plant introduction. In 1871 he received a dozen young orange trees from Bahia, Brazil. The fruit was described as large, sweet and seedless. Saunders presented two of the trees to an old friend, Eliza Tibbets, who left Washington, D. C., to join her husband in the new community of Riverside, California. The trees thrived in the California climate and orchards of this new citrus variety became widespread in southern California. According to the 1937 “USDA Yearbook of Agriculture,” the introduction of what became known as the Washington navel orange was considered “one of the outstanding events in the economic and social development of California.”
Сандерстің ең танымал өсімдік енгізуі – навел апельсін болды. 1871 жылы ол Бразилияның Баия штатынан оншама жас апельсин ағаштарын алды. Жемісінің ірі, тәтті және тұқымсыз екені айтылды. Сандерс ағаштардың екеуін өзінің ескі досы Элиза Тиббетске сыйлады, ол Вашингтон қаласынан күйеуінің жаңа қаласы Риверсайдке, Калифорнияға кетіп қалды. Ағаштар Калифорния климатында жақсы өсті және осы жаңа цитрус түрінің бақтары Оңтүстік Калифорнияда кеңінен таралды. 1937 жылғы «USDA Ауылшаруашылық жылнамасы» бойынша «Вашингтон навел апельсіні» енгізу Калифорнияның экономикалық және әлеуметтік дамуындағы ең маңызды оқиғалардың бірі деп есептелді.
As as example of their productivity, in two years from 1865 to 1867, the USDA Experimental Garden evaluated more than 120 wheats, 167 ryes, 230 melon varieties, 70 peas, 50 grass species for hay production, and more than 500 strawberries, grapes, apples, and pears. The results of all this work was published and made available to farmers. Using this experimental approach, Saunders introduced hundreds of economically important plants, including Japanese persimmon; Eucalyptus globulus tree; Japanese cedar (Cryptomeria japonica); camphor tree; one of the first magnolia trees in Washington D. C.; and many more. About 300 varieties of winter hardy apples from Russia were evaluated and introduced into the US, resulting in a significant improvement of the Northeast’s apple production. In 1866, Tappahannock wheat was identified in the evaluation program as a superior wheat variety, noted for its high yields, early maturity, disease resistance, and flour quality. The New York Times wrote on April 26, 1873, that for the “wheat crop in 1862. . average yield per acre was 12.1 bushels. With Tappahannock, wheat distributed by the department showed an average yield per acre of twenty five bushels.”
The navel orange was Saunder's most acclaimed plant introduction. In 1871 he received a dozen young orange trees from Bahia, Brazil. The fruit was described as large, sweet and seedless. Saunders presented two of the trees to an old friend, Eliza Tibbets, who left Washington, D. C., to join her husband in the new community of Riverside, California. The trees thrived in the California climate and orchards of this new citrus variety became widespread in southern California. According to the 1937 “USDA Yearbook of Agriculture,” the introduction of what became known as the Washington navel orange was considered “one of the outstanding events in the economic and social development of California.”
Гранж
Сондерс американдық фермерлердің мүдделерін және экономикалық әл-ауқатын қолдады. 1867 жылы ол алты әріптесімен бірге Ұлттық Гранж ұйымын құрды, ол ауыл шаруашылығы және ауылдық қауымның экономикалық және саяси тұрақтылығын арттыруға арналған. Сондерс Гранж конституциясын жазды және алғашқы Басшысы болып сайланды, бұл лауазымды ол келесі алты жыл бойы атқарды. Өкіметтік қызметінің барысында Сондерс ұйымда әйелдердің қатысуын және өкілдігін ынталандырды.
Шығармалары
Саундерс өмір бойы бау-бақша шаруашылығы, ауыл шаруашылығы және ландшафт дизайны туралы жүздеген мақала жариялады. Оның кейбір еңбектері:
Журнал, 1898. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі кітапханасы, Вашингтон, округ Колумбия. Бұл Саундерстің жазылған қолжазба журналы, ол Саундерстің Вашингтондағы Ауыл шаруашылығы департаментіндегі қызметі, Солдаттар ұлттық зиратының тарихы және Вашингтон, округ Колумбия үшін оның ландшафт дизайны идеялары туралы ең толық негізгі дереккөз болып табылады. "Ландшафттық бағбандық". Ауыл шаруашылығы комиссиясының 1869 жылғы есебі. Вашингтон, округ Колумбия: АҚШ Үкіметтік баспа кеңсесі. Бұл ландшафттық бағбандықтың тарихы мен мәнін түсінуде Саундерстің көзқарасын көрсететін маңызды материал. "Ландшафттық сәндік және экономикалық бағбандық". Сэмюэл Слоанның "Қалалық үйлер, ауылдық үйлер және шіркеу архитектурасы" немесе "Американдық құрылысшылар журналы" еңбегінде. Филадельфия, ПА: Claxton, Remsen және Haffelfinger; 1871. Бұл серияда Саундерс "Ландшафттық бағбандық" еңбегінде айтылған көптеген идеяларды қайтадан растайды және оларды одан әрі дамытады. "Пенсильвания штатының Геттисбург қаласындағы Солдаттар ұлттық зиратының жобасына қатысты ескертулер". Пенсильвания заң шығарушы органына ұсынылған, Геттисбургтегі Солдаттар ұлттық зираты туралы түзетілген есеп. Гаррисбург, ПА: Singerly және Myers, Мемлекеттік баспахана. Бұл Саундерстің ең маңызды зират жобасының негізгі тұжырымдамасы.
"Landscape Gardening." The Report of the commission of Agriculture for the Year 1869. Washington, DC: U. S. Government Printing Office. An important source concerning Saunders' understanding of the history and nature of landscape gardening. "Landscape Decorative and Economic Gardening." in City Homes, country Houses and Church Architecture or the American Builders' Journal, by Samuel Sloan. Philadelphia, PA: Claxton, Remsen, and Haffelfinger; 1871. In this series Saunders reaffirms many of the ideas expressed in "Landscape Gardening" and develops some of them further. "Remarks on the Design for the Soldiers' National cemetery, Gettysburg, Pennsylvania." Revised Report Made to the Legislature of Pennsylvania Relative to the Soldiers National Cemetery at Gettysburg. Harrisburg, PA: Singerly and Myers, State Printers. This is the definitive statement of Saunders' design concept for his most important cemetery commission.