Гексахлорбензол: қасиеттері, зияны және қолданылуы
Hexachlorobenzene
Гексахлорбензол – тұрақты, улы хлорлы көмірсутек. Бұрын астық егісіндегі саңылау ауруларын жою үшін қолданылған, қазір халықаралық конвенция бойынша тыйым салынған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гексахлорбензол немесе перхлорбензол – арил хлориді және молекулалық формуласы C6Cl6 болатын алты хлормен алмастырылған бензол. Бұл бұрынғыда тұқымдық өңдеуге, әсіресе бидайды саңырауқұлақтық қызыл шөптен қорғау үшін қолданылатын фунгицид. Тұрақты органикалық ластаушы заттар жөніндегі Стокгольм конвенциясы бойынша ол әлемдік деңгейде тыйым салынған.
Hexachlorobenzene, or perchlorobenzene, is an aryl chloride and a six substituted chlorobenzene with the molecular formula C6Cl6. It is a fungicide formerly used as a seed treatment, especially on wheat to control the fungal disease bunt. It has been banned globally under the Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants.
Физикалық және химиялық қасиеттері
Гексахлорбензол — тұрақты, ақ түсті, кристалды хлорланған көмірсутек. Ол бензол, диэтил эфирі және спирт сияқты органикалық еріткіштерде нашар ериді, бірақ суда реакциясыз дерлік еритін емес. Оның тұтану температурасы 468 °F және ол қалыпты температура мен қысымда тұрақты. Ол жанғыш, бірақ оңай тұтанбайды. Гексахлорбензол ыдырағанда, қыздырылғанда, тұз қышқылының, басқа хлорлы қосылыстардың (мысалы, фосген), көміртек монооксиді мен көмірқышқыл газының өте улы буларын бөліп шығарады.
Hexachlorobenzene is a stable, white, crystalline chlorinated hydrocarbon. It is sparingly soluble in organic solvents such as benzene, diethyl ether and alcohol, but practically insoluble in water with no reaction. It has a flash point of 468 °F and it is stable under normal temperatures and pressures. It is combustible but it does not ignite readily. When heated to decomposition, hexachlorobenzene emits highly toxic fumes of hydrochloric acid, other chlorinated compounds (such as phosgene), carbon monoxide, and carbon dioxide.
Тарих
Гексахлорбензол алғаш рет "Жулиннің көміртек хлориді" деп аталды, себебі ол Жулиннің азот қышқылы зауытындағы қоспалардың реакциясынан туындаған күтпеген және ерекше өнім ретінде табылды. 1864 жылы Хьюго Мюллер бензол мен антимон пентахлоридінің реакциясы арқылы бұл қосылысты синтездеді, содан кейін оның қосылысы Жулиннің көміртек хлоридімен бірдей екенін ұсынды. Бұрын Мюллер бұл Майкл Фарадейдің "көміртек перхлориді" деген қосылыспен де бірдей деп ойлаған және Ричард Филлипс пен Фарадейге зерттеу үшін Жулиннің көміртек хлоридінің шағын үлгісін жіберген. Гексахлорциклогексан изомерлерінің қоспасын тазартудан қалған қалдықтарды пайдалану арқылы, фунгицид ретінде қолдану үшін ірі көлемде өндіріс дамытылды. Осыдан инсектицид лидан (γ изомері) алынып, қажетсіз α және β изомерлері қалды. Бұл қоспа бензолдың хлормен ультракүлгін сәуле (мысалы, күн сәулесі) әсерінен пайда болады.
Hexachlorobenzene was first known as "Julin's chloride of carbon" as it was discovered as a strange and unexpected product of impurities reacting in Julin's nitric acid factory. In 1864, Hugo Müller synthesised the compound by the reaction of benzene and antimony pentachloride, he then suggested that his compound was the same as Julin's chloride of carbon. Müller previously also believed it was the same compound as Michael Faraday's "perchloride of carbon" and obtained a small sample of Julin's chloride of carbon to send Richard Phillips and Faraday for investigation. Large scale manufacture for use as a fungicide was developed by using the residue remaining after purification of the mixture of isomers of hexachlorocyclohexane, from which the insecticide lindane (the γ isomer) had been removed, leaving the unwanted α and β isomers. This mixture is produced when benzene is reacted with chlorine in the presence of ultraviolet light (e. g. from sunlight).
Қолданылуы
Гексахлорбензол ауыл шаруашылығында тиллетия кариесі (бидайдың қара буыны) қоздырғышын бақылау үшін қолданылды. Ол тиллетия контроверсиясы, нан буынына да тиімді. Бұл зат 1947 жылы енгізілді, көбінесе тұқымдық өңдегіш ретінде қолданылды, бірақ қазір көптеген елдерде тыйым салынған.
Hexachlorobenzene was used in agriculture to control the fungus tilletia caries (common bunt of wheat). It is also effective on tilletia controversa, dwarf bunt. The compound was introduced in 1947, normally formulated as a seed dressing but is now banned in many countries.
Қауіпсіздік
Гексахлорбензол жануарлар үшін канцерогенді зат және адам үшін де канцерогенді болуы мүмкін деп есептеледі. 1945 жылы егістік тұқымдарын қорғауға арналған фунгицид ретінде қолданыла бастағаннан кейін, бұл улы химиялық заттың барлық тағам түрлерінде кездесетіні анықталды. 1966 жылы АҚШ-та гексахлорбензолдың қолданылуына тыйым салынды. Бұл затты Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі (IARC) 2B тобына – адам үшін канцерогенді болуы мүмкін заттар қатарына енгізді. Гексахлорбензолдың жануарларда канцерогендік әсері туралы мәліметтер бауыр, бүйрек (бүйрек түтікшелерінің ісігі) және қалқанша безінің қатерлі ісіктерінің көбеюіне себеп болатынын көрсетеді. Адамдарда ұзаққа созылған ауыз арқылы ішіну бауыр ауруына (porphyria cutanea tarda), тері зақымдануына, түсінің өзгеруіне, ойық жараларға, күнге сезімталдыққа, қалқанша безіне, сүйектерге әсер етуге және шаштың түсуіне алып келуі мүмкін. Гексахлорбензолға ұшыраған кеміргіштерде неврологиялық өзгерістер тіркелген. Гексахлорбензол эмбриолеталды және тератогенді әсерлерге ие болуы мүмкін. Адамдар мен жануарлар жүргізген зерттеулер гексахлорбензолдың плацента арқылы өтіп, ұрықтың тіндерінде жиналатынын және ана сүтімен берілетінін көрсетті. HCB су ортасындағы организмдер үшін өте улы. Ол су ортасына ұзақ мерзімді зиянды әсер ете алады. Сондықтан, оны суға жіберуден сақтану керек. Бұл зат қоршаған ортада ұзақ сақталады. Экологиялық зерттеулер тағам тізбегінде биомагнификация процесінің жүретінін анықтады. Гексахлорбензолдың топырақта жартылай ыдырау мерзімі 3-тен 6 жылға дейін. Су организмдерінде биоаккумуляция қаупі жоғары.
Hexachlorobenzene is an animal carcinogen and is considered to be a probable human carcinogen. After its introduction as a fungicide in 1945, for crop seeds, this toxic chemical was found in all food types. Hexachlorobenzene was banned from use in the United States in 1966. This material has been classified by the International Agency for Research on Cancer (IARC) as a Group 2B carcinogen (possibly carcinogenic to humans). Animal carcinogenicity data for hexachlorobenzene show increased incidences of liver, kidney (renal tubular tumours) and thyroid cancers. Chronic oral exposure in humans has been shown to give rise to a liver disease (porphyria cutanea tarda), skin lesions with discoloration, ulceration, photosensitivity, thyroid effects, bone effects and loss of hair. Neurological changes have been reported in rodents exposed to hexachlorobenzene. Hexachlorobenzene may cause embryolethality and teratogenic effects. Human and animal studies have demonstrated that hexachlorobenzene crosses the placenta to accumulate in foetal tissues and is transferred in breast milk. HCB is very toxic to aquatic organisms. It may cause long term adverse effects in the aquatic environment. Therefore, release into waterways should be avoided. It is persistent in the environment. Ecological investigations have found that biomagnification up the food chain does occur. Hexachlorobenzene has a half life in the soil of between 3 and 6 years. Risk of bioaccumulation in an aquatic species is high.
Бірде-бір рет пайда болған оқиға
Түркияның Анатолия аймағында 1955-1959 жылдар аралығында нан бидайлары жетіспеген кезде, 500 адам HCB-мен өңделген тұқымнан жасалған нан жеп уланып қайтыс болды, ал 4000-нан астам адам ауырды. Бұл тұқым шаруашылыққа қолдануға арналған еді. Науқастардың көпшілігі гемоглобин метаболизмін бұзатын және тері зақымдануларына әкелетін порфирия кутанеа тарда (porphyria cutanea tarda) деп аталатын бауыр ауруына шалдықты. Аналары уланған нан жеген екі жасқа дейінгі балалардың көбі "пенбе йара" немесе "қызғылт жара" деп аталатын жағдайдан қайтыс болды, бұл, ең болмаса, ана сүтіндегі HCB-нің жоғары дозаларымен байланысты. Бір ананың сүтіндегі HCB деңгейі липидте миллионнан 20 бөлікке тең болды, бұл әлем бойынша ана сүтінің сынамаларында табылған орташа ластану деңгейінен шамамен 2000 есе жоғары. Уланудан 20-30 жыл өткен соң жүргізілген зерттеулерде ана сүтіндегі HCB деңгейі сол аймақтағы уланбаған әйелдерге қарағанда әлі де жеті есе жоғары екені анықталды (порфириямен ауырған аналардан алынған 56 ана сүтінің үлгісі, HCB-ге ұшыраған науқастардағы орташа мәні 0,51 ppm, уланбаған бақылау тобындағы 0,07 ppm-ге қарағанда) және сиыр сүтіндегі рұқсат етілген деңгейден 150 есе жоғары. Осы зерттеуде 252 науқастың (162 еркек және 90 әйел, орташа жасы 35,7 жыл) тексеру кезінде, уланғаннан кейін 20-30 жыл өткен соң, көптеген науқастарда дерматологиялық, неврологиялық және ортопедиялық симптомдар мен белгілер байқалды. Көрініс берген клиникалық белгілерге бет пен қолдың (83,7%) жараланған іздері, гиперпигментация (65%), гипертрихоз (44,8%), бет пішінінің өзгеруі (40,1%), ауыртпайтын артрит (70,2%), кішкентай қолдар (66,6%), сенсорлық бұзылыстар (60,6%), миотония (37,9%), тітіркену (41,9%), қалқанша безінің ұлғаюы (34,9%) және бауырдың ұлғаюы (4,8%) жатады. Барлық науқастардың зәр және нәжісіндегі порфирин деңгейі анықталды, соның ішінде 17 науқаста порфириндердің біреуі жоғарылаған. HCB-мен шақырылған порфириясы бар аналардың балалары қалыпты дамуда.
In Anatolia, Turkey between 1955 and 1959, during a period when bread wheat was unavailable, 500 people were fatally poisoned and more than 4,000 people fell ill by eating bread made with HCB treated seed that was intended for agriculture use. Most of the sick were affected with a liver condition called porphyria cutanea tarda, which disturbs the metabolism of hemoglobin and results in skin lesions. Almost all breastfeeding children under the age of two, whose mothers had eaten tainted bread, died from a condition called "pembe yara" or "pink sore", most likely from high doses of HCB in the breast milk. In one mother's breast milk the HCB level was found to be 20 parts per million in lipid, approximately 2,000 times the average levels of contamination found in breast milk samples around the world. Follow up studies 20 to 30 years after the poisoning found average HCB levels in breast milk were still more than seven times the average for unexposed women in that part of the world (56 specimens of human milk obtained from mothers with porphyria, average value was 0.51 ppm in HCB exposed patients compared to 0.07 ppm in unexposed controls), and 150 times the level allowed in cow's milk. In the same follow up study of 252 patients (162 males and 90 females, avg. current age of 35.7 years), 20–30 years' postexposure, many subjects had dermatologic, neurologic, and orthopedic symptoms and signs. The observed clinical findings include scarring of the face and hands (83.7%), hyperpigmentation (65%), hypertrichosis (44.8%), pinched faces (40.1%), painless arthritis (70.2%), small hands (66.6%), sensory shading (60.6%), myotonia (37.9%), cogwheeling (41.9%), enlarged thyroid (34.9%), and enlarged liver (4.8%). Urine and stool porphyrin levels were determined in all patients, and 17 have at least one of the porphyrins elevated. Offspring of mothers with three decades of HCB induced porphyria appear normal.