Кіріспе

Гексахлорбензол немесе перхлорбензол – арил хлориді және молекулалық формуласы C6Cl6 болатын алты хлормен алмастырылған бензол. Бұл бұрынғыда тұқымдық өңдеуге, әсіресе бидайды саңырауқұлақтық қызыл шөптен қорғау үшін қолданылатын фунгицид. Тұрақты органикалық ластаушы заттар жөніндегі Стокгольм конвенциясы бойынша ол әлемдік деңгейде тыйым салынған.

Физикалық және химиялық қасиеттері

Гексахлорбензол — тұрақты, ақ түсті, кристалды хлорланған көмірсутек. Ол бензол, диэтил эфирі және спирт сияқты органикалық еріткіштерде нашар ериді, бірақ суда реакциясыз дерлік еритін емес. Оның тұтану температурасы 468 °F және ол қалыпты температура мен қысымда тұрақты. Ол жанғыш, бірақ оңай тұтанбайды. Гексахлорбензол ыдырағанда, қыздырылғанда, тұз қышқылының, басқа хлорлы қосылыстардың (мысалы, фосген), көміртек монооксиді мен көмірқышқыл газының өте улы буларын бөліп шығарады.

Тарих

Гексахлорбензол алғаш рет "Жулиннің көміртек хлориді" деп аталды, себебі ол Жулиннің азот қышқылы зауытындағы қоспалардың реакциясынан туындаған күтпеген және ерекше өнім ретінде табылды. 1864 жылы Хьюго Мюллер бензол мен антимон пентахлоридінің реакциясы арқылы бұл қосылысты синтездеді, содан кейін оның қосылысы Жулиннің көміртек хлоридімен бірдей екенін ұсынды. Бұрын Мюллер бұл Майкл Фарадейдің "көміртек перхлориді" деген қосылыспен де бірдей деп ойлаған және Ричард Филлипс пен Фарадейге зерттеу үшін Жулиннің көміртек хлоридінің шағын үлгісін жіберген. Гексахлорциклогексан изомерлерінің қоспасын тазартудан қалған қалдықтарды пайдалану арқылы, фунгицид ретінде қолдану үшін ірі көлемде өндіріс дамытылды. Осыдан инсектицид лидан (γ изомері) алынып, қажетсіз α және β изомерлері қалды. Бұл қоспа бензолдың хлормен ультракүлгін сәуле (мысалы, күн сәулесі) әсерінен пайда болады.

Қолданылуы

Гексахлорбензол ауыл шаруашылығында тиллетия кариесі (бидайдың қара буыны) қоздырғышын бақылау үшін қолданылды. Ол тиллетия контроверсиясы, нан буынына да тиімді. Бұл зат 1947 жылы енгізілді, көбінесе тұқымдық өңдегіш ретінде қолданылды, бірақ қазір көптеген елдерде тыйым салынған.

Қауіпсіздік

Гексахлорбензол жануарлар үшін канцерогенді зат және адам үшін де канцерогенді болуы мүмкін деп есептеледі. 1945 жылы егістік тұқымдарын қорғауға арналған фунгицид ретінде қолданыла бастағаннан кейін, бұл улы химиялық заттың барлық тағам түрлерінде кездесетіні анықталды. 1966 жылы АҚШ-та гексахлорбензолдың қолданылуына тыйым салынды. Бұл затты Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі (IARC) 2B тобына – адам үшін канцерогенді болуы мүмкін заттар қатарына енгізді. Гексахлорбензолдың жануарларда канцерогендік әсері туралы мәліметтер бауыр, бүйрек (бүйрек түтікшелерінің ісігі) және қалқанша безінің қатерлі ісіктерінің көбеюіне себеп болатынын көрсетеді. Адамдарда ұзаққа созылған ауыз арқылы ішіну бауыр ауруына (porphyria cutanea tarda), тері зақымдануына, түсінің өзгеруіне, ойық жараларға, күнге сезімталдыққа, қалқанша безіне, сүйектерге әсер етуге және шаштың түсуіне алып келуі мүмкін. Гексахлорбензолға ұшыраған кеміргіштерде неврологиялық өзгерістер тіркелген. Гексахлорбензол эмбриолеталды және тератогенді әсерлерге ие болуы мүмкін. Адамдар мен жануарлар жүргізген зерттеулер гексахлорбензолдың плацента арқылы өтіп, ұрықтың тіндерінде жиналатынын және ана сүтімен берілетінін көрсетті. HCB су ортасындағы организмдер үшін өте улы. Ол су ортасына ұзақ мерзімді зиянды әсер ете алады. Сондықтан, оны суға жіберуден сақтану керек. Бұл зат қоршаған ортада ұзақ сақталады. Экологиялық зерттеулер тағам тізбегінде биомагнификация процесінің жүретінін анықтады. Гексахлорбензолдың топырақта жартылай ыдырау мерзімі 3-тен 6 жылға дейін. Су организмдерінде биоаккумуляция қаупі жоғары.

Бірде-бір рет пайда болған оқиға

Түркияның Анатолия аймағында 1955-1959 жылдар аралығында нан бидайлары жетіспеген кезде, 500 адам HCB-мен өңделген тұқымнан жасалған нан жеп уланып қайтыс болды, ал 4000-нан астам адам ауырды. Бұл тұқым шаруашылыққа қолдануға арналған еді. Науқастардың көпшілігі гемоглобин метаболизмін бұзатын және тері зақымдануларына әкелетін порфирия кутанеа тарда (porphyria cutanea tarda) деп аталатын бауыр ауруына шалдықты. Аналары уланған нан жеген екі жасқа дейінгі балалардың көбі "пенбе йара" немесе "қызғылт жара" деп аталатын жағдайдан қайтыс болды, бұл, ең болмаса, ана сүтіндегі HCB-нің жоғары дозаларымен байланысты. Бір ананың сүтіндегі HCB деңгейі липидте миллионнан 20 бөлікке тең болды, бұл әлем бойынша ана сүтінің сынамаларында табылған орташа ластану деңгейінен шамамен 2000 есе жоғары. Уланудан 20-30 жыл өткен соң жүргізілген зерттеулерде ана сүтіндегі HCB деңгейі сол аймақтағы уланбаған әйелдерге қарағанда әлі де жеті есе жоғары екені анықталды (порфириямен ауырған аналардан алынған 56 ана сүтінің үлгісі, HCB-ге ұшыраған науқастардағы орташа мәні 0,51 ppm, уланбаған бақылау тобындағы 0,07 ppm-ге қарағанда) және сиыр сүтіндегі рұқсат етілген деңгейден 150 есе жоғары. Осы зерттеуде 252 науқастың (162 еркек және 90 әйел, орташа жасы 35,7 жыл) тексеру кезінде, уланғаннан кейін 20-30 жыл өткен соң, көптеген науқастарда дерматологиялық, неврологиялық және ортопедиялық симптомдар мен белгілер байқалды. Көрініс берген клиникалық белгілерге бет пен қолдың (83,7%) жараланған іздері, гиперпигментация (65%), гипертрихоз (44,8%), бет пішінінің өзгеруі (40,1%), ауыртпайтын артрит (70,2%), кішкентай қолдар (66,6%), сенсорлық бұзылыстар (60,6%), миотония (37,9%), тітіркену (41,9%), қалқанша безінің ұлғаюы (34,9%) және бауырдың ұлғаюы (4,8%) жатады. Барлық науқастардың зәр және нәжісіндегі порфирин деңгейі анықталды, соның ішінде 17 науқаста порфириндердің біреуі жоғарылаған. HCB-мен шақырылған порфириясы бар аналардың балалары қалыпты дамуда.