Кіріспе

Марта Кароли (мажар тілінде: Márta Károlyi; 1942 жылғы 29 тамызда туған) – американдық венгр гимнастика жаттықтырушысы және АҚШ гимнастикасының бұрынғы ұлттық құрама координаторы. Ол күйеуі Беламен бірге Румынияның Трансильвания аймағынан шыққан венгр этникалық тобының өкілі. Бела мен Марта Кароли 9 Олимпиада чемпионы, 15 әлем чемпионы, 16 Еуропа медаль иегері және көптеген АҚШ ұлттық чемпиондарын, соның ішінде Мэри Лу Реттон, Бетти Окино, Керри Струг, Теодора Унгуреану, Фиби Миллс, Надя Команечи, Ким Змескал және Доминик Моцеануды жаттықтырды.

Румыния

Румынияның танымал орталықтандырылған дайындық бағдарламасы 1950-ші жылдарда бастау алды; Каролилер бұл бағдарламаны 1960-шы жылдардың соңы мен 1970-ші жылдардың басында одан әрі дамытуға көмектесті. Олар Онестиде спортқа қабілетті қыздарды арнайы іріктеп оқытатын мектеп-интернат ашты. Каролилердің мектебіндегі алғашқы оқушылардың бірі алты жасар Надя Команечи болды, ол Онестиге жақын жерде тұрып, күнделікті үйден қатысып келді. Бела румын гимнастикасында белгілі бір тұлғаға айналғанда, команданы ірі жарыстарға сүйемелдеп, спорт шенеуніктерімен жиі келіспеушіліктер тудырды, ал Марта көлеңкеде қалып, команданың гимнасттарының кейбіреулеріне жаттықтырушы және хореограф болып жұмыс істеді. 1981 жылы Каролилер, сондай-ақ венгр румындық командасының хореографы Геза Позсар, АҚШ-тағы гимнастикалық тур кезінде елден қашып өтті. Оларға саяси баспана беріліп, Оклахома штатында қоныстанды. Кейіннен олардың қызы Андреа да оларға қосылды.

1980 және 1990 жылдар

Карлолилер өздерінің елден кетуінен кейін Хьюстон, Техас қаласында спорт залын ашты. Беланың «Надяның жаттықтырушысы» ретіндегі мәртебесі гимнасттарды клубқа жеңіл тартты, ал 1980-жылдардың соңында Карлоли спорт залы АҚШ-тағы басты жаттығу орталығына айналды. 1990 жылға қарай Карлоли гимнасттары АҚШ-тың ұлттық жарыстарында соншалықты күшті болды, журналистер осы спортшылардың ең үздік тобын «Карлолидің алтылық тобы» деп атады. 1991 жылғы Әлем чемпионатына американдық құраманың барлық гимнасткасы Карлолидің шәкірті немесе бұрынғы Карлоли клубының жаттықтырушысымен жаттығудан өткен. Марта Карлоли күйеуіне тағылған зорлық-зомбылық және қатыгездік айыптауларынан көп бөлігін болдырмады, тыныш, аса қатал емес тәсілді ұстанды. Карлоли жаттықтырушылар тобында Бела көбінесе «мотиватор» деп танылса, Марта «техник» болды, гимнастикадағы біліктілігін спортшыларына техникасын, механикасын және формасын үйренуге және жетілдіруге жәрдемдесу үшін пайдаланды. Бела гимнасттарды жарыстарға сүйреп апарды және гимнастика қауымы мен бұқаралық ақпарат құралдары үшін жақсы көрінді; Марта көлеңкеде қалды. 1996 жылы Марта 1996 жылғы Олимпиадаға АҚШ әйелдер құрамасының бас жаттықтырушысы болып тағайындалды.

АҚШ Ұлттық құрамасының үйлестірушісі

1996 жылғы Олимпиададан кейін Каролилер жаттықтырушылықтан зейнеткерлікке шықты. Бірақ үш жыл өткен соң Бела АҚШ әйелдер гимнастика құрамасының бас үйлестірушісі болып тағайындалғанда қайтадан көзге түсті. Оның әдісіне ұлттық құраманың гимнасттары мен жаттықтырушылары қарсылық көрсетті. 2000 жылғы Олимпиадаға дейін олар мұндай жағдайға қатты ренжіп, ашуланып, мәселе туралы ашық айта бастады. 2001 жылы АҚШ ұлттық құрамасының жаттықтырушыларының ұсынысымен лауазым Мартаға берілді. Ол Беланың бағдарламасының кейбір элементтерін сақтап қалғанмен, оның тәсілі ерекше болды және гимнасттар мен жаттықтырушылар үшін көбінесе қабылдауға оңай болды. Бұл жарыста да керемет нәтижелерге әкелді: 2001 мен 2008 жылдар аралығында американдық әйелдер әлем чемпионаттары мен Олимпиадаларда барлығы 44 медаль жеңіп алды. Марта әйелдер құрамасының барлық қызметін үйлестірді. Оның міндеттеріне жарыстарға спортшыларды іріктеу, жарыс кезінде құралдарды орналастыру және дағдылар мен жаттығулар туралы ұсынымдар беру кірді. Каролилердің қызы Андреа команданың диетологы болды. 2012 жылғы Олимпиадада Али Райсман тепе-теңдік бағасында 14.966 ұпай алып, Румыниялық Каталин Понордан оннан бір ұпайға қалып қойғаннан кейін Кароли видеоны қайта қарауды сұрады. Қайта қарау нәтижесінде Райсманға қиындық деңгейі үшін қосымша ондық ұпай берілді, осылайша ол тең түскен жағдайда қола медальді жеңіп алды. 2016 жылы, АҚШ әйелдер гимнастика командасы тоғыз медаль (төрт алтын, төрт күміс, бір қола) жеңіп алған Олимпиададан кейін ол жаттықтырушылықтан зейнеткерлікке шықты. Оның соңғы гимнасттар тобы өздерін «Соңғы Бес» деп атады, себебі бұл Мартаның соңғы Олимпиадасы болды. 2016 жылдың 16 қыркүйегінде Валери Люкин оның орнына тағайындалды. 2021 жылы Кароли ранчосы ағаш өңдеу компаниясына сатылды. АҚШ гимнастикасындағы сексуалдық зорлық-зомбылыққа байланысты дау-дамайдан кейін Каролилер жұртшылықтан жасырынды және олардың қазіргі орны белгісіз, кейбіреулер олар Румынияға оралған деп болжайды.

Дау

2008 жылдың қарашасында Каролидің жаттықтырушылық дәуірінде Румыния ұлттық құрамасының мүшесі Эмилия Эберле Калифорния штатының Сакраменто қаласындағы KCRA телеарнасына сұхбат беріп, Бела мен Марта командада болған кезде, оларды және оның командаластарын жаттығуларда немесе жарыстарда жасаған қателіктері үшін үнемі ұрып-соққанын мәлімдеді. "Бір сөзбен айтқанда, бұл қызыл түстің өзі болды" деді ол KCRA-ға. Румыниялық команданың басқа мүшелері, соның ішінде Екатерина Сабо және Родика Дунка, сондай-ақ Геза Позсар, румыниялық команданың хореографы, Каролилермен бірге елден шығып кеткен, осыған ұқсас физикалық зорлық-зомбылық туралы айыптаулар жасады. 2008 жылы Бела Каролиден бұл мәлімдемелерге қатысты пікір білдіруін сұрағанда, ол былай деді: "Мен оған назар аудармаймын. Мен тіпті пікір де айтпаймын. Бұл адамдар шынымен де ешнәрсе емес". 2016 жылдың 28 қазанында бұрынғы гимнастка АҚШ гимнастика федерациясына, соның ішінде Каролилерге қарсы, команда дәрігері Ларри Нассардың зорлық-зомбылық әрекеттеріне көз жұмғандары туралы сотқа шағым түсірді. Бұрынғы гимнастка Насардың 2006-2011 жылдар аралығында ұлттық құрамада болғанда оған бірнеше рет сексуалдық зорлық көрсеткенін айтады. 2018 жылдың қаңтар айында АҚШ гимнастика федерациясы Нассардың ісінің сотталу кезеңінде Каролиге тиесілі гимнастика оқу орталығы – Кароли ранчосының жалға алу шартын тоқтатты. Нассар көптеген жас гимнасткаларға қатысты сексуалдық шабуыл жасады деген айып тағылып, оның көп бөлігі осы нысанда болған, онда ата-аналардың болуына рұқсат берілмеген. 2016 жылы Каролилерге қарсы сотқа шағым түсіріліп, олар сексуалдық зорлық-зомбылық туралы білгенін және "көз жұмғандарын" мәлімдеді. 2018 жылдың 25 қаңтарында Ранчо өзінің веб-сайтында нысанның толығымен жабылуын жариялады. Каролилер мен олардың ранчосы 2020 жылы түсірілген "Атлет А" атты құжаттық фильмде орталық тұлғалар болып табылады. 2018 жылдың 30 қаңтарында Техас рейнджерлері ранчоның қылмыстық тергеуін өз қолына алды.