Кіріспе

Дедвуд (лакота тілінде: Owáyasuta; "Нәрсені бекіту немесе растау") – Оңтүстік Дакота штатының Лоуренс округінің орталығы болып табылатын қала. Алғашқы қоныс салушылар оны шатқалдағы өлген ағаштардың құрметіне атаған. Қала 1876-1879 жылдар аралығында алтын кендерінің табылуынан кейін өркендеген, бұл Блэк Хиллз алтын асығысына әкелді. Ең гүлденген кезеңінде қала халқы 25 000 адамды құрады, соның ішінде Уайетт Эрп, Каламити Джейн және Уайлд Билл Хикок (осы қалада қаза тапқан) сияқты Батыс жұлдыздары қоныстанды. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 1 156 адамды құрайды. Қаланың барлық аумағы алтын асығы дәуірінің архитектурасының жақсы сақталғандығы үшін Ұлттық тарихи ескерткіштер ауданы деп жарияланды. Дедвудтың Лид қаласына жақын орналасуы осы екі қаланы бірлесіп "Лид-Дедвуд" деп атауға себеп болады.

19 ғасыр

Дедвуд қаласының құрылуы 1870 жылдары Лакота халқына 1868 жылғы Форт-Ларами шартымен берілген жерлерде заңсыз басталды. Шарты бойынша, Блэк-Хиллз аймағы Лакота халқының меншігіне берілді, олар бұл жерді қасиетті санайды. Қоныс аударушылардың жерді иеленуі көптеген жер дауларына әкелді, олардың бірнешеуі АҚШ Жоғарғы Сотына дейін жетті. 1874 жылы Оңтүстік Дакота штатының қазіргі Кастер қаласының жанындағы Френч-Крик өзенінің жанында алтын табылды деп хабарлағаннан кейін, лейтенант-полковник Джордж Армстронг Кастерге Блэк-Хиллзге экспедиция басқаруға бұйрық берілді. Бұл жаңалық Блэк-Хиллз алтын асығыстығының басталуына себеп болды, және кеншілер мен кәсіпкерлер аймаққа ағылып келді. Олар заңсыз Дедвуд қаласын құрды, оның халқы шамамен 5000 адамға тез жетті. 1877 жылға қарай Дедвудта 12000-ға жуық адам қоныстанды, ал басқа дереккөздер 1876 жылы халқы 25000-ға жеткенін айтады. Кеншілер әйелдерге зор сұраныс жасады, сондықтан проституция бизнесі өркендеді. Дора ДюФран ханым Дедвудтағы ең табысты жезөкше үйінің иесі атанды, одан кейін Молли Джонсон ханым келді. Дедвуд заңсыздығымен танымал болды, кісі өлтіру жиі кездесетін, ал сот үкімдері әрдайым әділ болмайтын. 1876 жылдың 2 тамызында атыс шебері Уайлд Билл Хикок қаза тапқаннан кейін қала одан да әйгілі болды. Ол да, Каламити Джейн де Мориа тауындағы зиратқа, сондай-ақ Сет Буллок сияқты танымал тұлғалармен бірге жерленді. Хикокты өлтірген Джек Макколл АҚШ Конституциясының екі рет сотталуға тыйым салатын ережесіне қарамастан екі рет сотталды. Дедвуд Үндістан аумағындағы заңсыз қала болғандықтан, жергілікті емес азаматтық билік Макколлды соттауға құқылы емес еді. Макколлдың ісі Дакота аймағының сотына ауыстырылды, онда ол кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танылып, асылды. 1876 жылдың 12 тамызынан бастап шешек ауруы тарады. Ауруға шалдыққан адамдар сонша көп болды, олар карантинге жабылатын шатырларда орналастырылды. 1876 жылы генерал Джордж Крук Литтл Биг Хорн шайқасынан кейін Сиу үндістерін қуып, экспедицияны Дедвудта қыркүйек айының басында аяқтады, бұл "Ат еті науқаны" деп аталды. Сол айда кәсіпкер Том Миллер "Белла Юнион" салуын ашты. 1877 жылдың 7 сәуірінде Дедвудтың опиум саудасын басқарған Аль Суэренген де салу ашты, ол "Джем Варитет Театры" деп аталды. Салу 1879 жылы өртеніп, қайта салынды. 1899 жылы қайтадан өртеніп кеткеннен кейін Суэренген қаладан кетіп қалды. Экономика алтынды қазып алудан терең шахталарға ауысқанда, жеке кеншілер басқа жерге кетті немесе басқа салаларда жұмыс істей бастады. Осылайша Дедвуд өзінің қатал және шулы мінезін жоғалтып, өркендеген қалаға айнала бастады. Жақын орналасқан Lead қаласындағы Homestake кеніші 1877 жылдың қазан айында ашылды. Ол бір ғасырдан астам уақыт бойы жұмыс істеді, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеген ең ұзақ алтын кенішіне айналды. Алтын өндіру 2002 жылға дейін тоқтаған жоқ. Кеніш қазір туристерге ашық. 1879 жылдың 26 қыркүйегінде Дедвудтағы өрт 300-ден астам ғимаратты жойып, көптеген тұрғындардың мүлкін жалмап кетті. Жаңадан кедейленгендердің көпшілігі басқа жерде жаңа өмір бастау үшін қаладан кетіп қалды. 1879 жылы Томас Эдисон Нью-Джерсиде алғашқы жарық беретін шамды көрсетті, ал 1883 жылдың 17 қыркүйегінде судья Сквайр П. Романс тәуекел етіп, "Дедвудтың Пилчер электрлік жарық компаниясын" құрды. Ол Эдисонның динамосын, сымдарын және 15 шамды сатып алды. Кейбір кешігулерден кейін, жабдық шамдарсыз келді. Романс жаңа шамдарды көрсету үшін жарнама жасаған және жарықтандыруды жалғастыруға шешім қабылдады, бұл сәтті болды. Оның компаниясы өсті. Дедвудта электр қуаты Эдисон оны коммерциялық түрде пайдаланғаннан кейін төрт жылдан аз уақыт өткен соң, Розельде, Нью-Джерсиде коммерциялық қызмет басталғаннан кейін бір жылдан аз уақыт өткен соң және елдегі көптеген ірі қалаларда осы қызмет құрылғанмен бірдей уақытта пайда болды. 1888 жылы Дж. К. П. Миллер және оның серіктестері кен өндіру мүдделерін қамтамасыз ету үшін тар темір жолды, "Дедвуд орталық темір жолын" құрды. 1893 жылы Чикаго, Берлингтон және Куинси темір жолы осы темір жолды сатып алды. 1902 жылы Дедвуд пен Lead арасындағы темір жолдың бір бөлігі қалааралық жолаушылар жүйесі ретінде жұмыс істеу үшін электрлендірілді, ол 1924 жылға дейін жұмыс істеді. 1930 жылы темір жол, Kirk пен Fantail Junction арасындағы бөлігін қоспағанда, стандартты тетікке ауыстырылды. 1984 жылы Burlington Northern темір жолы қалған бөлігінен бас тартты. Басқа ертедегі қала тұрғындары мен жиі келушілердің арасында Марта Буллок, Аарон Данн, Э. Б. Фарнум, Сэмюэл Филдс, А. В. Меррик, доктор Валентин МакГилликадди, пастор Генри Уэстон Смит, Сол Стар және Чарли мен Стив Уттер болды.

Қытай ауданы

Алтын іздеу қытай иммигранттарын аймаққа тартты; олардың саны 250-ге дейін жетті. Аз бөлігі кен өндірумен айналысты, көпшілігі қызмет көрсету саласында жұмыс істеді. Дакота аймағында шетелдіктердің мүліктік құқығына ешқандай шектеу қойылмағандықтан және шекаралық қалада түрлі халықтарға жоғары деңгейде төзімділік болғандықтан, Негізгі көшеде қытайлар кварталы құрылды. Вонг Фей Ли 1876 жылы Дэдвудқа келді және жетекші саудагер атанды. 1921 жылы қайтыс болғанға дейін ол қытай-американдықтар қауымдастығының басшысы болды. Бұл кварталда афроамерикандықтар мен еуропалық американдықтар да тұрды. 2000 жылдары штат түрлі тұрғындардан құралған осы қауымның тарихын зерттеу мақсатында аймақта археологиялық қазба жұмыстарын ұйымдастырды.

20 және 21 ғасырлар

1959 жылғы қыркүйекте тағы бір ірі өрт қаланы тағы да дерлік қиратты. Көптеген үйлер өртеніп, эвакуация туралы бұйрық шығарылды. Өртті тоқтатуға 3600-ге жуық ерікті және кәсіби өрт сөндірушілер, оның ішінде Хоумстейк кенішінің, Эллсворт әуе базасының және Оңтүстік Дакота Ұлттық гвардиясының 109-шы инженерлік батальонының қызметкерлері қатысты. Мүліктік зиян аймақтық экономиканың күрт құлдырауына әкелді. 1961 жылы қаланың барлығы 19-шы ғасырдың соңына тән шекаралық архитектурасының жақсы сақталған жиынтығы үшін Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. Қаланың көптеген ғимараттары 1900 жылға дейін салынған, содан кейін олар аз ғана дамыды. Қала халқының саны 1960 және 1970 жылдары азаюын жалғастырды. 1964 жылы 90-шы тас жол Дедвудты айналып өтіп, саяхатшылар мен бизнестің қозғалысын өзгертіп жіберді. 1980 жылғы 21 мамырда округтік, штаттық және федералдық агенттер қаладағы соңғы үш жынысханаға – "Ақ есік", "Пэмнің күлгін есігі" және "Диксидің жасыл есігіне" шабуыл жасады. Бір тілші айтқандай, бұл "маршал Хикок ешқашан істемейтін нәрсені" жасады, және бұл жынысханалар жабылды. Сол кезде құмар ойындар тек Невада штатында және Атлантик-Ситиде ғана заңды болды. Дедвуд – АҚШ-та жергілікті тарихи мұраны сақтау үшін заңды құмар ойындардан түсетін табыс іздеген алғашқы шағын қала болды. Мұралық туризм Дедвуд пен штат үшін маңызды.

География

АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 3,83 шаршы миль (10 шаршы километр), оның барлығы құрлық.

Демалыс

Жазда жаяу жүруге, атпен саяхаттауға және тау велосипедімен жүруге арналған көптеген жолдар бар. Джордж С. Миккелсон жолының солтүстік бөлігі Дедвуд қаласынан басталып, Блэк Хиллз арқылы оңтүстікке қарай Эджмонтқа дейін созылады. Шеридан көлі сияқты бірнеше жасанды көлдер балық аулау және жүзуге мүмкіндік береді. Солтүстік жағындағы Спирфиш каньонында тауға өрлеуге қолайлы көптеген жерлер бар. Маусым айының басында Микелсон жолы марафоны мен 5 км қашықтыққа жүгіру, сондай-ақ балалар арасындағы жарыстар ұйымдастырылады. Қыс айларында, жақын орналасқан Лид (Оңтүстік Дакота) қаласынан бірнеше шақырым жерде Терри Пик және Дир Маунтин атты екі шаңғы курорты жұмыс істейді. Midnight Star – американдық актер Кевин Костнерге тиесілі болған Дедвуд қаласындағы казино. Казино 1991 жылдың көктемінде ашылды, бұл Костнердің «Оскар» сыйлығын жеңіп алған «Бұлқындармен билеу» (1990) фильмін түсіргеннен кейін болды, аталған фильм көбінесе Оңтүстік Дакотада түсірілген. Midnight Star – Костнердің алғашқы маңызды рөлдерінің бірі болған «Silverado» (1985) фильмінде маңызды орын алған салон. Оның көптеген фильмдерінің халықаралық плакаттары қабырғаларда ілінген. Казино 2017 жылдың тамыз айында жабылды.

Климат

Дедвудтың климаты штаттың қалған бөлігінен және айналасындағы аймақтардан едәуір өзгеше. Штаттың көп бөлігінде жылдық жауын-шашын мөлшері аз болса, Lead—Deadwood аймағындағы жылдық жауын-шашын шамамен жетеді. Орташа жылдық қар жауын мөлшері болғанымен, жылы чинук желдері жиі соғып, қаңтар айында да қардың орташа қалыңдығы нөлге жуық болады, бірақ үлкен қар құрылысынан кейін суық күндері қар қалыңдығы айтарлықтай болуы мүмкін. 2008 жылдың 6 қарашасында, дауылдан кейін қар жауды, оның су эквиваленті болса, жерде қардың қалыңдығы шамамен жетті. Көктем қысқа, оған үлкен ылғалды қар дауылы мен жаңбыр кезеңдері тән. 2006 жылдың сәуір айында, ұзақ мерзімді орташа көрсеткіштен ыстық болғанымен, су эквивалентімен үлкен дауыл болды және 19-ында қардың рекордтық тереңдігіне жетті. Әдетте, алғашқы температура сәуірдің басында, алғашқы температура мамырдың басында, ал алғашқы температура маусымның ортасында тіркеледі. Күннің ыстық түскі уақыттары кейде ерте басталатын болғанымен, жыл сайын 192,4 таңертеңгі температура нөлге дейін немесе одан төмен түседі, тіпті мамыр айында 8,8 таңертеңгі температура осы деңгейге жетеді. Жыл бойы, 12,9 таңертең және 39,1 түстен кейін температура нөлден аспайды. Көктемгі маусымда қар мен жаңбыр көп жауады, 1986 жылдың сәуірінде қар жауды, ал 1982 жылдың мамыр айында рекордтық жауын-шашын мөлшері тіркелді. Жаз маусымы өте жылы, бірақ түндері салқын болады: бар болғаны 14,7 түстен кейін температура немесе одан жоғары болады. Жазда жауын-шашын азаяды: 2000 жылдың тамызы 1971 жылдан 2000 жылға дейінгі 30 жылдық кезеңде жауын-шашынның тіпті бір тамшысы да жаумайтын сирек айлардың бірі болды. Күз әдетте күн ашық және құрғақ болады, температура өзгеріп отырады.

2000 жылғы халық санағы

2000 жылғы санақ бойынша 2010 жылы қалада 1270 адам, 661 үй шаруашылығы және 302 отбасы тұрды. Халық тығыздығы 803 тұрғын үй бірлігін құрады, орташа тығыздық – ... (мәлімет жоқ). Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 94,9% ақ нәсілді, 0,2% афроамерикалық, 1,8% американдық үндістер, 0,5% азиялық, 0,6% басқа нәсілдерден және 2,0% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілге жататын испан немесе латын американдықтары халықтың 3,4% құрады. 661 үй шаруашылығының 17,2% -ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 33,4% -ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 7,4% -ы күйеуі жоқ әйелдер, 4,8% -ы әйелі жоқ ерлер, ал 54,3% -ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 44,6% жеке адамдардан тұрды, ал 12,7% -ында 65 жасқа толған немесе одан асқан жалғыз адамдар тұрды. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 1,88 адам, ал отбасының орташа мөлшері 2,60 адамды құрады. Қаладағы орташа жас 48 жасқа тең. Тұрғындардың 15% -ы 18 жасқа дейін, 5,9% -ы 18 мен 24 жас аралығында, 23,3% -ы 25 пен 44 жас аралығында, 37,9% -ы 45 пен 64 жас аралығында, ал 17,8% -ы 65 жасқа толған немесе одан асқан. Қала тұрғындарының жыныстық құрамы: 52,5% ер адам және 47,5% әйел адам.

Танымал мәдениетте

Дорис Дей бас рольде ойнаған "Warner Bros" киностудиясының "Calamity Jane" (1953) музыкалық фильмі "Дэдвуд" қаласындағы оқиғалар негізінде түсірілді. 2006 жылы HBO телеарнасында осы аттас телесериал жарық көрді. Сериалда Тимоти Олифант Буллок, ал Иан МакШейн Суэренген рөлін сомдады. 2019 жылы осы сериалдың жалғасы – "Deadwood: The Movie" фильмі шықты.