Кіріспе
Спирфиш (лакота тілінде: Hočhápȟe) – АҚШ, Оңтүстік Дакота штатының Лоуренс округінде орналасқан қала. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 12 193 адамды құрайды, бұл оны Оңтүстік Дакота штатындағы халық саны бойынша 10-шы қалаға айналдырады. Спирфиш – Лоуренс округінің ең ірі қаласы және Блэк Хиллс мемлекеттік университетінің орналасқан жері.
Тарих
1876 жылғы «Блэк Хиллз алтын асығы» алдында бұл аймақты жергілікті американдықтар (негізінен Сиу тайпалары, бірақ басқа да тайпалар аймақта көшіп-қонып жүрген) пайдаланған. Алтын асығы басталғаннан кейін, қала 1876 жылы Спирфиш Каньонының аузында құрылды және бастапқыда «Квин Сити» деп аталды. Спирфиш, төбедегі кеншілер лагеріне азық-түлікпен жабдықтаушы ретінде өсті. Күні бүгінге дейін, айналасында жүк көліктерімен тасымалданатын және базарлық бақшалар кездеседі. 1887 жылы «Тоен тасы» деп белгілі болған алтынның табылуы, Блэк Хиллзде алтын өндірудің қалыптасқан тарихын күмәндікке түсірді. Луис Тоеннің Lookout тауында тапқан тас, 1833 жылы алты адаммен бірге Блэк Хиллзге кірген Езра Кайндтың соңғы өсиеті деп есептеледі. Олар 1834 жылдың маусымында «көтере алатын барлық алтынды алған», содан кейін «жоғары төбеден тыс жерде үндістердің қолынан қаза тапқан». Езра Кайнд тобының тарихи куәліктері бар. 20-шы ғасырда Спирфиш тарихы кен өндіру және туризммен байланысты болды. 1935 жылы Спирфиш Каньонына сапар шеккен архитектор Фрэнк Ллойд Райт, кейіннен бұл аймақты «біздің еліміздегі бірегей және теңдесі жоқ» деп атады және: «Мен бұл керемет туралы мұңсыз естідім, ал біз Атлант мұхитына қарай, Гранд Каньон туралы соншалықты көп естідік, ал бұл тіпті керемет» деп таң қалды. Homestake Sawmill (бұрын Pope and Talbot компаниясының бөлігі, қазір Neimen Forest Products компаниясына тиесілі) Lead-тегі Homestake кеніне ағаш жабдықтау үшін салынған (2002 жылдың қаңтарында жабылды). 1938 жылы Джозеф Мейер Луэненнің құмарлық ойынын Спирфишке әкеліп, оны Black Hills Passion Play-ге айналдырды, ол жаз айларында жыл сайын мыңдаған туристерді тартады. Мейердің 2007 жылы қайтыс болғаннан кейін, амфитеатр және оның төңірегі сатылымға қойылды.
География
Spearfish 44°29′23″N 103°51′9″W (44.489803, −103.852585) орналасқан. АҚШ Халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 16,35 шаршы миль (42 км2), оның ішінде 16,34 шаршы миль (42 км2) құрлық және 0,01 шаршы миль (0 км2) су. Spearfish Creek – Spearfish Canyon-нан бастау алып, жылдам ағысы бар өзен. Ол жыл бойы қала орталығынан (Каньон көшесіне параллель) оңтүстіктен солтүстікке қарай ағады. Бұл өзен мұздай қатып, бетінен емес, төменнен жоғары қарай мұзданады. Бұл ерекше құбылыс өзеннің өте жылдам ағысына байланысты. Осы жылдамдық өзеннің түбіндегі үйкеліс пен турбуленттік болмаса, мұздың пайда болуына мүмкіндік бермейді, соның арқасында су мұздауға жеткілікті уақыт алады. Өзен осы мұздың үстінен ағуын жалғастыратындықтан, су деңгейі мұз жиналған сайын біртіндеп көтеріледі, кейде каналдың тереңдігі аз болатын қаланың солтүстік жағында су тасқынына себеп болады.
Климат
Блэк Хилздің етегінде және Жоғарғы Жазықтарға жақын орналасқандықтан, Спирфиштің климаты жылдың кез келген уақытында өте өзгермелі, бұл құбылыс әсіресе қыс айларында айқын байқалады. Көппен климат жіктелімі бойынша, Спирфиш ылғалды континенттік климатқа (Dfb) жатады. Қардың қалыңдығы шектеулі: тіпті қыста күндердің жартысында жерде қар болмайды, бірақ орташа алғанда қар жауады.
Әлемдегі ең жоғары температура өзгерісі
Spearfish температураның ең жылдам өзгеруі бойынша әлем рекордын ұстайды. 1943 жылдың 22 қаңтарында таңғы сағат 7:30 шамасында Спарфиштегі температура -4°F (-20°C) болды. Чинук желдің жылдамдығы тез артты, ал екі минуттан кейін (7:32 сағат) температура 45°F (7°C) болды. Екі минут ішіндегі бұл өсім әлі де сақталған әлемдік рекордты орнатты. Таңғы сағат 9-ға қарай температура 54°F (12°C) дейін көтерілді. Кенеттен Чинук жел басылып, температура қайтадан -4°F (-20°C) дейін түсті. Бұл құлауға бар болғаны 27 минут кетті. Ауа температурасының күрт өзгеруі терезелердің жарылуына және жел әйнектерінің бірден мұздануына себеп болды.
2010 жылғы санақ
2010 жылғы санақ бойынша қалада 10 494 адам, 4644 үй шаруашылығы және 2350 отбасы тұрды. Халық тығыздығы көрсетілген жоқ. 5045 тұрғын үй бірлігі бар еді, орташа тығыздығы көрсетілген жоқ. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 93,5% ақ нәсілді, 0,4% афроамерикалық, 2,0% американдық үндістер, 1,1% азиялық, 0,6% басқа нәсілдерден және 2,3% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілдегі испан немесе латын американдықтары халықтың 2,7% құрады. 4644 үй шаруашылығының 23,1% 18 жасқа дейінгі балаларымен бірге тұрды, 38,5% - бірге тұратын жұбайлар, 8,9% - күйеуі жоқ әйелдер, 3,3% - күйеуі жоқ ерлер, ал 49,4% - отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 39,3% жеке адамдардан тұрды, ал 16,9% 65 жасқа толған немесе одан асқан жалғыз адамдар тұрды. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,09 адам, ал отбасының орташа мөлшері 2,79 адам. Қаладағы орташа жас 33,2 жас. Тұрғындардың 18,6% 18 жасқа дейін, 20,2% 18 мен 24 жас аралығында, 22,3% 25 пен 44 жас аралығында, 21,2% 45 пен 64 жас аралығында және 17,7% 65 жасқа толған немесе одан асқандарды құрады. Қаланың жыныстық құрамы: 47,1% ер адам және 52,9% әйел адам.
2000 жылғы халық санағы
2000 жылғы санақ бойынша қалада 8606 адам, 3638 үй шаруашылығы және 1931 отбасы тұрды. Халық тығыздығы – 3904 тұрғын үй, орташа тығыздығы көрсетілген. Қала халқының этникалық құрамы: 95,33% ақ нәсілді, 0,35% афроамерикандық, 2,31% американдық үндістер, 0,36% азиялық, 0,02% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 0,33% басқа нәсілдер және 1,30% екі немесе одан көп нәсілге жататын азаматтар. Кез келген нәсілге жататын халықтың 1,73% -ы испаниялық немесе латын американдықтарды құрады. 2000 жылғы санақ мәліметтері бойынша, 37,5% неміс, 13,5% норвегиялық, 9,6% ағылшын және 8,2% ирландтық тегінен шыққан. 3638 үй шаруашылығының ішінде 25,2% -ында 18 жасқа дейінгі балалар бар, 41,4% -ы бірге тұратын жұбайлар, 9,2% -ы күйеуі жоқ әйелдер басқарады, ал 46,9% -ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 37,0% жеке тұлғалардан тұрады, ал 15,5% -ы 65 жасқа толған жалғыз адамдардан құралған. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,15 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 2,85 адамды құрайды. Қала халқы жас бойынша келесідей таралуға ие: 20,3% -ы 18 жасқа дейінгілер, 21,5% -ы 18-24 жас аралығындағылар, 23,3% -ы 25-44 жас аралығындағылар, 17,9% -ы 45-64 жас аралығындағылар және 17,1% -ы 65 жастан асқандар. Орташа жас 32 жасқа тең. Әр 100 әйелге 87,1 еркек, ал 18 жастан асқан әйелдердің әр 100-іне 83,3 еркек шалысады. 2000 жылғы мәліметтер бойынша, қаладағы үй шаруашылығының орташа табысы 26 887 доллар, ал отбасының орташа табысы 40 257 долларды құрады. Ер адамдардың орташа табысы 30 242 доллар, ал әйелдердің 20 431 долларға тең. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 16 565 долларды құрайды. Отбасылардың 9,8% және халықтың 17,4% кедейлік шегінен төмен жатыр, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 16,1% және 65 жастан асқандардың 9,4% кедейлікте өмір сүрді.
Білім
Спирфиш – Оңтүстік Дакота жүйесіндегі төрт жылдық мемлекеттік Блэк Хиллз мемлекеттік университетінің орналасқан жері. 1883 жылы Спирфиш мұғалімдер даярлау мектебі ретінде құрылған, ол әлі де көбінесе мұғалімдерді даярлау мекемесі болып табылады, алайда оның миссиясы интегративтік геномика және бизнес-администрирование салаларындағы магистратура бағдарламаларын қамту үшін одан әрі кеңейді. Бұған қоса, ол жазғы өнер институтын өткізеді, ал Спирфиш қаласында туған және халықаралық опера жұлдызы Йоханна Мейер (Блэк Хиллз Пашн Плейдің негізін қалаушы Джозеф Мейердің қызы) көркемдік директор қызметін атқарады.
Көлік
Спирфиш – «Дакота Трейлвейс» және «Прери Хиллс Транзит» екі автобус және автобус тасымалдау қызметтерінің бас кеңсесі орналасқан қала және олардың туған жері. Қалаға қалааралық автобус қызметін «Джефферсон Лайнс» компаниясы ұсынады.