Кіріспе

Теміржол қателіктерге қарсы қауіпсіздік жүйесі – адам қатесі жасаған жағдайда қауіпсіз жұмыс істеуін қамтамасыз ететін теміржол техникалық құрылғысы.

Пойыз аялдамалары

Ең алғашқы жүйелер пойыз тоқтату пункттері болды, олар әлі күнге дейін Нью-Йорк метрополитені, Торонто метрополитені, Лондон метрополитені, Мәскеу метрополитені (тек ескі желілерде) және Берлин S-Bahn-да қолданылады. Әрбір сигналдың жанында жылжымалы қол бар. Егер сигнал қызыл болса, өтетін кез келген пойыздың клапандарына жалғанған рычагтар сол қолға тиіп, тежегіш желісін ашады, соның салдарынан шұғыл тежегіш қосылады. Егер сигнал жасыл болса, қол рычагтардан алыстатылады және тігізгіш болмайды. Ұлыбританиядағы Батыс темір жолы 20 ғасырдың басында "автоматты пойыз бақылау" жүйесін енгізді. Әрбір алыс сигналдың алдында рельстер арасында пандус орналастырылған. Егер сигнал жасыл болса, пандус төмен вольтты тоқпен қуаттандырылады, ол пандусқа аяқ киім тигенде локомотивке жіберіледі. Локомотив кабинасындағы қоңырау сигналдың ашық екенін растайды, ал электр тогы тежегіштің қосылуына кедергі келтіреді. Егер сигнал сары болса (яғни келесі сигнал қызыл болады), пандус тоқтандырылмайды және кабинада дабыл естіледі. Егер дабыл дыбысы жойылмаса, тежегіштер автоматты түрде қосылады. 1948 жылы Ұлыбританиядағы темір жол мемлекеттік меншікке алынғаннан кейін, бұл жүйе кейіннен магниттік индукцияға негізделген "автоматты ескерту жүйесімен" алмастырылды.

Индуктивті жүйелер

Индуктивті жүйеде деректер рельстер мен локомотив арасында рельстердің жанында және локомотивте орналасқан магниттер арқылы магниттік жолмен беріледі. Integra Signum жүйесінде пойыздарға тек белгілі бір жерлерде ғана әсер етеді, мысалы, егер пойыз қызыл сигналды қабылдамаса, шұғыл тежегіштер іске қосылады және локомотивтің қозғалтқыштары тоқтатылады. Сонымен қатар, олар көбінесе жүргізушіден алысқа орналасқан сигналдарды (мысалы, CAWS) растауын сұрайды, олар тоқтау немесе сақтық туралы хабарлайды – егер растамаса, пойыз тоқтап қалады. Күрделірек жүйелер (мысалы, PZB және ZUB) пойыздың келесі қызыл сигналға дейін тоқтап қалуы мүмкін емесе, тоқтау қисығын есептейді және қажет болса, пойызды тежейді. Олар поезд жүргізушісінен салмағы мен тежегіштердің түрін борттық компьютерге енгізуді талап етеді. Мұндай жүйенің бір кемшілігі – егер сигнал жасылға ауысса, пойыз сигналға дейін жылдамдығын арттыра алмайды, себебі борттық компьютердегі ақпарат тек келесі магнитте жаңартылады. Бұл мәселені шешу үшін кейбір жүйелер алыс және бас сигналдар арасына қосымша магниттер орналастыруға немесе сигнал беру жүйесінен борттық компьютерге деректерді үздіксіз жіберуге мүмкіндік береді (мысалы, LZB).

Радиоға негізделген

Еуропада стандартты пойыз қауіпсіздігі жүйесі жасалғанға дейін, бірнеше үйлесімсіз жүйелер қолданыста болды. Елдердің шекарасын кесіп өтетін локомотивтерге бірнеше жүйе орнатылуы тиіс еді. Егер мұндай мүмкіндік болмаса немесе іс жүзінде орындалуы қиын болса, локомотивтер ауыстырылуы керек болды. Осы мәселелерді шешу үшін Еуропалық пойызды басқару жүйесі стандарты әзірленді. Ол қарапайымнан күрделіге дейінгі әртүрлі функционалдық деңгейлерді ұсынады. Бұл модель қабылдаушыларға ең кішкентайынан ең ірісіне дейінгі әртүрлі шешімдердің құны мен тиімділік талаптарын қанағаттандыруға мүмкіндік береді. Еуропалық жүйе 2002 жылдан бері қолданылып келеді және үзіліссіз байланыспен GSM цифрлық радиосын пайдаланады.

Кабельдің сигнализациясы

Жаңа жүйелер кабиналық сигнализацияны пайдаланады, онда пойыздар басқа пойыздарға қатысты өз орналасуы туралы ақпаратты үнемі алады. Компьютер жүргізушіге сыртқы сигналдарға сене берудің орнына, қанша жылдамдықпен жүруге болатынын көрсетеді. Мұндай жүйелер Франция, Германия және Жапонияда кеңінен қолданылады, онда пойыздардың жоғары жылдамдығы жүргізушіге сыртқы сигналдарды оқуға мүмкіндік бермейді, ал алыс және кіріктіру сигналдары арасындағы қашықтық пойызда тежеуге жеткіліксіз болады. Бұл жүйелер әдетте автоматты пойыз қауіпсіздігі жүйелерінен гөрі көп нәрсені қамтиды; олар ғана емес, апаттарды болдырмайды, сонымен қатар жүргізушіге белсенді көмек көрсетеді және пойыздардың маңындағы көзге көрінбейтін аймақтарды анықтайды. Кейбір жүйелер пойыздарды дерлік автоматты түрде басқара алады.