Кіріспе

Microsoft Windows операциялық жүйесі үшін графикалық пайдаланушы интерфейсі

Windows қабығы – Microsoft Windows операциялық жүйесінің графикалық пайдаланушы интерфейсі. Оның оңай анықталатын элементтері жұмыс үстелі, тапсырмалар панелі, Бастау мәзірі, тапсырмалар ауыстырғышы және Автоматты ойнату функциясы болып табылады. Windows-тың кейбір нұсқаларында Flip 3D және шармдар да бар. Windows 10-да Windows Shell Experience Host интерфейсі Бастау мәзірі, Іс-қимыл орталығы, Тапсырмалар панелі және Тапсырмалар көрінісі/Уақыт сызығы сияқты графикалық элементтерді басқарады. Дегенмен, Windows қабығы Windows-та іске қосылатын компьютерлік бағдарламаларға қабық объектілерінің иерархиясы арқылы компьютердің ресурстарына қол жеткізуге мүмкіндік беретін қабық атау кеңістігін де іске асырады. "Жұмыс үстелі" – иерархияның жоғарғы деңгейдегі объектісі; оның астында дискіде сақталған көптеген файлдар мен папкалар, сондай-ақ мазмұны виртуалды немесе динамикалық түрде жасалатын арнайы папкалар орналасқан. Қайта өңдеу бумасы, Кітапханалар, Басқару панелі, Бұл компьютер және Желі – мұндай қабықша объектілерінің мысалдары. Қазіргі таңда белгілі Windows қабығы 1995 жылы шыққан Windows 95-тен бастау алған эволюция. Ол бүкіл қабық атау кеңістігін қарап шыға алатын Windows компоненті File Explorerмен тығыз байланысты.

Үстел

Windows Desktop – барлық басқа терезелердің артында бейнеленетін толық экранды терезе. Ол пайдаланушының тұсқағазын және мыналарды көрсететін компьютерлік белгішелер жиынтығын қамтиды: Файлдар мен папкалар: Пайдаланушылар мен бағдарламалық жасақтама Windows жұмыс үстелінде компьютерлік файлдар мен папкаларды сақтай алады. Әрине, жаңа орнатылған Windows нұсқасында мұндай элементтер болмайды. Бағдарламалық жасақтама орнатушылары көбінесе жұмыс үстеліне «қысқа жол» деп аталатын файлдарды орналастырады, бұл пайдаланушыларға орнатылған бағдарламалық жасақтаманы іске қосуға мүмкіндік береді. Пайдаланушылар жеке құжаттарды жұмыс үстеліне сақтай алады. Арнайы папкалар: Кәдімгі файлдар мен папкалардан басқа, жұмыс үстелінде арнайы папкалар (сонымен қатар «қабық папкалары» деп те аталады) пайда болуы мүмкін. Қалыпты папкалардан айырмашылығы, арнайы папкалар қатты дискідегі нақты мекенжайға сілтеме жасамайды. Керісінше, олар компьютерден компьютерге орналасуы әр түрлі болатын папканы (мысалы, «Құжаттар»), дискідегі бірнеше папканың жиынтығынан құралған виртуалды папканы (мысалы, «Қайта өңдеу бумасы» немесе «Кітапханалар») немесе мазмұны файлдар емес, пайдаланушы интерфейсінің элементтері түрінде белгішелермен көрсетілген папка терезесін ашуы мүмкін. Олар тіпті папкаға ұқсамайтын терезелерді де (мысалы, «Басқару тақтасы») ашуы мүмкін. Windows Vista және Windows 7 (және Windows Server-дің сәйкес нұсқалары) Windows Desktop виджеттерін жұмыс үстелінде пайда болуына мүмкіндік берді.

Тапсырманы ауыстыру

Task switcher – Windows 3.0 және Windows-тың барлық келесі нұсқаларында бар мүмкіндік. Ол пайдаланушыға белсенді бағдарламалық терезелерді бір түйме басып тұрып, екінші түймемен тікелей ауыстыруға мүмкіндік береді. Windows 95-тен бастап, түйме басылып тұрғанда белсенді терезелердің тізімі көрсетіледі, соның арқасында пайдаланушы тізімді түймемен тікелей ауыстыра алады. Мұндай ауысудың басқа жолы – тышқанмен белсенді емес терезенің көрінетін бөлігін басу. Дегенмен, толық экранды терезені жабу үшін де қолданылуы мүмкін. Бұл әсіресе бейне ойындарда тышқанның әрекеттерін шектеу, өзгерту немесе тоқтату қажет болғанда тиімді. Windows Vista-дан бастап, Windows Desktop та тізімге қосылып, осы арқылы қосылуы мүмкін. Windows 7 Aero Flip (Windows 8-де Windows Flip деп аталды) енгізді. Пайдаланушы түйме басып тұрғанда, Aero Flip таңдалған терезенің мазмұнын ғана көрсетеді, ал қалған терезелер мөлдір шыны тәрізді беттермен ауыстырылып, белсенді емес терезенің орналасқан жерін көрсетеді. Windows 8 Metro стиліндегі қосымшаларды енгізді, олар түйме басылғанда пайда болмады. (Оларды өздерінің жеке тапсырмалар ауыстырғышы арқылы, комбинация басу арқылы ауыстыру қажет болды.) Windows 8.1 Metro стиліндегі қосымшаларды басқаруға мүмкіндік берді. Windows 10 және 11 бірыңғай тапсырмалар ауыстырғышын – Task View ұсынады, ол бағдарламалық терезелерді ғана емес, сонымен қатар виртуалды жұмыс үстелдерін де басқарады.

Аэро Флип 3D

Flip 3D – қосымша тапсырма ауыстырғыш. Ол Windows Vista жүйесімен бірге енгізіліп, Windows 8 жүйесінде алынып тасталды. Оны шақыру үшін белгілі бір пернені ұстап тұрып, тағы бір пернені басу керек. Перне ұсталып тұрғанда, Windows барлық қолданба терезелерін, соның ішінде жұмыс үстелін, экранның жоғарғы сол жақ бұрышынан төменгі оң жақ бұрышына дейін диагональды изометриялық көріністе көрсетеді. Перне басылған кезде белсенді терезе басқа терезелердің алдына шығады. Бұл көрініс перне ұсталып тұрған кезде сақталады, ал басқа пернелерді басу арқылы ашық терезелер арасында көшіп өтуге болады, соның арқасында пайдаланушы оларды алдын ала қарап біледі. Перне босатылғанда Flip 3D көрінісі жойылады және таңдалған терезе алдыңғы планға шығып, фокусқа келеді.

Қалқыма

Windows 8 экранның жоғарғы немесе төменгі оң жақ бұрышына тышқан курсорын жылжыту арқылы немесе үйлесімді сенсорлық панель немесе сенсорлық экранның оң жиегінен сырғу арқылы шақырылатын, "шармдар" деп аталатын бес шақыру белгісінен тұратын панельді қосты. Бұл мүмкіндік 8.1 нұсқасында да сақталды. Windows 10 шармдарды жойды және олармен байланысты командаларды әрбір бағдарламаның жүйелік мәзіріне көшірді. Сенсорлық экраны бар пайдаланушылар үшін экранның оң жағынан сырғу енді Action Center-ді ашады.

Бастау мәзірінің функциялары өшірілді

Windows 95-тен бастап Windows-тың барлық нұсқаларында, әдетте осы атаумен, «Бастау» мәзірінің бір түрі бар. Windows нұсқасына байланысты, мәзірде келесі мүмкіндіктер болады:
Қолданбаларды іске қосу: Мәзірдің негізгі функциясы – орнатылған бағдарламалық жасақтамаларға арналған сілтемелер тізімін ұсынып, пайдаланушыларға оларды іске қосуға мүмкіндік беру. Windows 8 және 10 «Бастау» мәзірінде тақташаларды пайдаланады, бұл пайдаланушыға әртүрлі өлшемдегі белгішелерді көрсетуге және белгішелерді қалауынша орналастыруға мүмкіндік береді. Microsoft Store Metro стиліндегі қолданбалар тірі тақташаларды пайдалана алады, олар визуальды эффектілерді қосу үшін және, мысалы, Windows Mail үшін электрондық пошта хабарламалары сияқты, белгілі бір қолданба үшін хабарламалар беру үшін қолданылады. Арнайы папкаларды шақыру: Windows 8-ге дейін «Бастау» мәзірі «Компьютер», «Желі», «Басқару панелі» және т.б. сияқты арнайы папкаларды шақыру құралы болды. Windows 8 және Windows Server 2012 жүйесінде «Бастау» экранынан шақырылатын жалғыз арнайы папка – жұмыс үстелі. Windows 10 бұл мүмкіндікті қалпына келтірді. Іздеу: Windows Vista-дан бастап орнатылған бағдарламалық жасақтамаларды, файлдар мен папкаларды іздеу «Бастау» мәзірінің функциясы болды. Windows 10 бұл дәстүрді іздеуді тапсырмалар жолағына көшіру арқылы тоқтатты. Қуат күйін басқару: Жүйеден шығу және өшіру әрқашан «Бастау» мәзірінің функциясы болды. Windows 8-де өшіру функциясы «Бастау» экранынан алынып тасталды, бірақ 2014 жылдың сәуіріндегі Windows 8.1 жаңартуында (жеткілікті жоғары экрандық ажыратымдылықта) қайта қосылды. Компьютердің қуат күйлерін жұмыс үстеліне фокус берген кезде Alt+F4 пернесін басып немесе Ctrl+Alt+Del пернелерін басып басқаруға болады.

Автоматты орындау

Автоматты ойнату – Windows XP жүйесінде пайда болған, жаңа қосылған сыртқы құрылғыларды мазмұнына қарай тексеріп, осы құрылғының түрі мен мазмұнына сәйкес таңдаулар ұсынатын терезешін көрсететін мүмкіндік. Мүмкіндіктер орнатылған бағдарламалар арқылы ұсынылады, сондықтан оны да байланысты AutoRun мүмкіндігімен шатастырмау керек, себебі AutoRun құрылғының өзіндегі файл арқылы конфигурацияланады, бірақ егер екеуі де қосылған болса, AutoRun Автоматты ойнату опциясы ретінде таңдалуы мүмкін.

Файл шолушымен байланыс

Файл Explorer – Windows жүйесінің құрамындағы, қабықтың атау кеңістігін шолуға мүмкіндік беретін компонент. Яғни, ол дискілерді, файлдарды және папкаларды файлдық басқарушы сияқты қарап шыға алады, сонымен қатар Басқару тақтасына, қосылу желілік объектілеріне және жоғарыда аталған басқа да элементтерге қол жеткізе алады. Сонымен қатар, File Explorer-ді іске қосуға жауапты explorer.exe атқарылатын файлы, тапсырмалар панелін, «Пуск» мәзірін және жұмыс үстелінің бір бөлігін іске қосуға да жауапты. Дегенмен, тапсырмаларды ауыстыру, «Шармдар» немесе «Автоойнату» explorer.exe процесінің барлық даналары жабылып болған кезде де жұмыс істей береді, ал басқа компьютерлік бағдарламалар осы процеске тәуелсіз қабықтың атау кеңістігіне қол жеткізе алады. Бастапқыда Windows Explorer деп аталған, Windows 8 нұсқасынан бастап оның атауы File Explorer деп өзгертілді, бірақ бағдарламаның атауы explorer.exe болып қала береді.

MS-DOS Executive бағдарламасы

Windows-тың 1983 жылы көпшілыққа алғашқы көрсетілімінде, экранның төменгі жағында тұрақты түрде көрінетін мәзір қызметін атқаратын Session Control Layer деп аталатын қарапайым қабықша болды. "Іске қосу" түймешігін басу арқылы іске қосылатын бағдарламалардың тізімі, ал "Сессияны басқару" түймешігін басу арқылы қазірде іске қосылған бағдарламалардың тізімі пайда болатын, осы арқылы олардың арасында ауысуға болатын. 1985 жылдың қараша айында шыққан Windows 1.0, файлдар мен папкаларды қалың шрифтпен ажырататын MS DOS Executive атты қарапайым файлдық басқарушыны ұсынды. Онда белгішелерді қолдау болмады, бірақ бұл бағдарламаны Windows 3.0-мен бірге келген файлдық басқарушыдан айтарлықтай жылдам етті. Бағдарламаларды екі рет шерту арқылы іске қосуға болады. Файлдарды орындалатын түріне немесе пайдаланушы таңдаған жол белгісіне (wildcard) сәйкес сүзуге болады, ал дисплей режимін толық және қысқаша сипаттамалар арасында ауыстыруға болады. Файл күнінің бағанасы Y2K стандартына сәйкес келмеді. Windows 2.0 MS DOS Executive-ке ешқандай маңызды өзгеріс енгізбеді.

Бағдарлама менеджері

Windows 3.0, 1990 жылдың мамыр айында ұсынылып, Program Manager деп аталатын жаңа қабықшамен бірге келді. Microsoft-тың OS/2 Desktop Manager-мен жасаған жұмысына негізделген Program Manager бағдарламаларға арналған сілтемелерді топтарға жіктеді. Desktop Manager-ден ерекшелігі, бұл топтар Microsoft-тың жаңа Көп құжатты интерфейсін көрсету мақсатында бір терезеде орналастырылды. Windows 3.1-дегі Program Manager орамды белгі атауларын және жаңа «Іске қосу» тобын енгізді, Program Manager іске қосылғанда осы топты тексеріп, ішіндегі бағдарламаларды автоматты түрде іске қосатын болды. Program Manager Windows NT 3.1 жүйесіне де көшірілді және Windows NT 3.51 жүйесіне дейін қолданылды.

Бастау мәзірі

Windows 95 жаңа қабықты енгізді. Жұмыс үстелі файлдарды (файлдардың қысқа жолдары қоса алғанда), папкаларды және Менің компьютерім, Желілік аймақ және Қайта өңдеу бумасы сияқты арнайы папкаларды қамтитын интерактивті аймаққа айналды. Файлдарды басқарушыны алмастырған Windows Explorer әдеттегі және арнайы папкаларды ашты. Ашық терезелерді көрсететін түймелер, сандық сағат, фонондық процестер мен олардың хабарламалары үшін хабарландырулар аймағы және Бастау мәзірін шақыратын Бастау түймесі бар тапсырмалар жолағы енгізілді. Бастау мәзірі параметрлерге, соңғы пайдаланылған файлдарға сілтемелерді және оның алдағысы Бағдарламалар басқарушысы сияқты, қысқа жолдар мен бағдарламалар топтарын қамтиды. Егер пайдаланушы жаңа интерфейске көнбесе, Windows 95 Бағдарламалар басқарушысын кері үйлесімділік үшін қосты. Бұл Windows XP Service Pack 1-ге дейінгі Windows-тың барлық нұсқаларында болды. SP2 және SP3-де PROGMAN.EXE тек белгішелер кітапханасы болды және ол 2006 жылы Windows Vista-дан толығымен алынып тасталды. Жаңа қабық сондай-ақ Windows NT-ге де көшірілді, бастапқыда Windows NT 3.51 үшін NewShell жаңартуы ретінде шығарылды, содан кейін Windows NT 4.0-қа толық интеграцияланды.

Windows үстелінің жаңартуы

1996 жылдың басында Netscape өзінің браузерінің келесі нұсқасы, "Constellation" кодолық атымен, Windows жүйесімен толық интеграцияланатынын және "HomePort" кодолық атымен жаңа қабықшаны қосатынын хабарлады. Бұл қабықша пайдаланушының қай машинаға кіргеніне қарамастан бірдей файлдар мен түймелерді ұсынатын еді. Microsoft "Nashville" кодолық атымен Internet Explorer-дің ұқсас нұсқасын жасау жұмысын бастады. Internet Explorer 4.0 қайта жобаланып, екі өнімге айналды: жеке Internet Explorer 4 және Windows Desktop Update. Windows Desktop Update қабықшаны Active Desktop, Active Channels, Web-папкалар, тез іске қосу панелі сияқты құралдар панелі, тапсырмалар панеліндегі түймелерді басу арқылы терезелерді кішірейту мүмкіндігі, HTML негізіндегі папкаларды жекелендіру, бір рет тінту арқылы іске қосу, кескіндердің миниатюралары, папка туралы ақпарат, папкаларда веб-көрініс, "Артқа" және "Алға" навигация түймелері, мәтіндік жазбалары бар үлкен құралдар панелі түймелері, сүйіктілер, Деректер көрінісіндегі файл атрибуттары және Windows Explorer-дегі мекенжай жолағы сияқты мүмкіндіктермен жаңартты. Сондай-ақ, "My Documents" қабықшасы енгізілді. Windows 95C (OSR 2.5) және Windows 98 сияқты болашақ Windows нұсқаларында Internet Explorer 4 және Windows Desktop Update мүмкіндіктері алдын ала орнатылған күйіде келді. Windows 2000 және Windows ME жүйелерінде жекелендірілген мәзірлер, мәзір элементтерін сүйреп әкелу және сұрыптау мүмкіндігі, мәзірлерде атау бойынша сұрыптау, каскадтық бастау мәзірінің арнайы папкалары, Explorer үшін баптауға болатын құралдар панелі, Windows Explorer мекенжай жолағында және "Іске қосу" терезесінде автоматты толықтыру, файлдардың түймелеріндегі түсіндірмелерді құралдар ретінде көрсету, кеңейтілген файл түрлерін байланыстыру мүмкіндіктері, Деректер көрінісіндегі кеңейтілетін бағандар (IColumnProvider интерфейсі), белгішелердің жамылғылары, жалпы диалогтардағы орын панелі, жоғары түсті хабарламалар аймағындағы белгішелер және Explorer-дегі іздеу панелі сияқты жақсартулар енгізілді.

Бастау мәзіріндегі және тапсырмалар панеліне өзгерістер

Windows XP жаңа Бастау мәзірін ұсынды, оң жағында қабықшаға қатынау жолдарына қысқаша сілтемелер, сол жағында ең көп қолданылатын бағдарламалар тізімі болды. Егер тапсырмалар панелі тым толып кетсе, бір бағдарламаның тапсырмалар панелі түймелері біріктіріліп, ұзақ уақыт қолданылмаған хабарлама белгішелері жасырылды. Windows XP алғаш рет жұмыс үстелінен көптеген қапшықтарды жасырып, тек Қоқыс шелегін қалдырды (қажет болса пайдаланушы оларды қайта қоюға болатын). Windows XP сонымен қатар көптеген басқа қабықша жақсартуларын енгізді. Longhorn жобасының бастапқы кезеңдерінде, қабықшаға тапсырмалар панелі плагиндеріне ұқсас плагиндері мен хабарламалар тарихы бар эксперименталды бүйірлік панель енгізілді. Бірақ Longhorn қайта орнатылғанда, интеграцияланған бүйірлік панель бөлек орындалатын файл – sidebar.exe пайдасына тоқтатылды, ол веб-қосымшаларымен жұмыс істейтін гаджеттерді ұсынды, осылайша Active Desktop-тың орнын басты. Windows Vista іздеу мүмкіндігі бар Бастау мәзірін және тірі алдын ала қараулары бар тапсырмалар панелін Windows қабықшасына енгізді. Сондай-ақ, тірі алдын ала қараулары бар жаңа Alt Tab ауыстырғышы және Flip 3D пайда болды, ол қолданушы Win Tab пернелер комбинациясын басқанда Rolodex сияқты қолданба терезелерін айналдыратын қосымша ауыстырғыш еді. Windows 7 тапсырмалар панеліне «бекітілген» сілтемелер мен «тез тізімдерді» қосты және бағдарлама терезелерін автоматты түрде бір белгішеге біріктірді (мұны өшіруге де болады). Windows Server 2008 қабықшасыз Windows орнату мүмкіндігін ұсынды, бұл процестердің азаюына және тиімді жұмыс істеуіне әкелді. Windows 8 Flip 3D-ді алып тастады, оның орнына Win Tab-ді қолданба ауыстырғыш жақтағы жолақты көрсету үшін қайта пайдаланды, сенсорлық экраны жоқ пайдаланушылар үшін Windows Store-дағы белсенді бағдарламалардың тірі алдын ала қарауларын көрсетті. Windows 10 белсенді бағдарлама терезелерін өздерінің жеке виртуалды жұмыс үстеліне топтастыруға мүмкіндік беретін Task View деп аталатын бірнеше виртуалды жұмыс үстелін қосты. Бұл жұмыс үстелдерде Ctrl+Win+Жебе солға немесе оңға түймелерін басу арқылы немесе тапсырмалар панеліндегі белгішеге басу арқылы жүзуге болады, ал оларды Ctrl+Win+D түймелерін басу арқылы жасауға болады. Win Tab барлық белсенді терезелер мен виртуалды жұмыс үстелдерінің шолуын ашу үшін қайта бапталады. Windows 10 сонымен қатар дауыстық командалар арқылы қабықшамен өзара әрекеттесуді қамтамасыз ету үшін Cortana-ны Бастау мәзіріне қосты. Windows 10-ның жаңа нұсқаларында Alt Tab мәзірінде соңғы Microsoft Edge қойындылары бар, оларды тек ашық бағдарламаларды көрсету үшін өшіруге болады, бұл операциялық жүйенің бұрынғы нұсқаларындағыдай.

Қабықшаларды ауыстыру

Windows Windows қабығын басқа бағдарламамен алмастыру мүмкіндігін қолдайды. Стандартты Windows қабығының орнына пайдалануға болатын көптеген үшінші тараптан келген қабықтар бар.