Кіріспе

2009 жыл БҰҰ-ның тақырыптық жылы

Халықаралық астрономия жылы (IYA2009) – 2009 жылы Галилео Галилейдің телескоп арқылы жасаған алғашқы астрономиялық байқауларының 400 жылдығы мен Иоганн Кеплердің «Астрономия нова» еңбегінің 17 ғасырда жарияланғанымен сәйкес келетін астрономияны тойлауға арналған бір жылдық шара болды. Бұл жыл Біріккен Ұлттар Ұйымының 62-ші Бас Ассамблеясымен жарияланды. Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) ұсынған жаһандық жоспарға ЮНЕСКО да қолдау көрсетті, ол БҰҰ-ның білім, ғылым және мәдениет мәселелеріне жауапты органы болып табылады. 2009 жылғы Халықаралық астрономия жылын Халықаралық астрономиялық одақ үйлестірді. Бұл бастама Жер тұрғындарына астрономияның барлық адамзат мәдениетін байытудағы рөлін тереңірек түсінуге мүмкіндік берді. Бұдан өзге, бұл шара астрономияның ғылымдағы маңызды рөлін көрсетіп, соңғы астрономиялық жаңалықтармен халықты таныстыру платформасы болды. IYA2009 Celestron және Thales Alenia Space компанияларының қолдауымен жүзеге асырылды.

1609 жылдың мәні

1608 жылғы 25 қыркүйекте Миддельбургтен келген көзәйнек жасаушы Ханс Липперши Нидерландтың сол кездегі астанасы Гаагаға барып, голландиялық үкіметке патент алуға тырысқан жаңа құрылғыны көрсетті: телескоп. Ханс патент алған жоқ, бірақ Галилей бұл оқиға туралы естіп, «голландиялық перспективалы әйнекті» пайдаланып, оны аспанға бағыттауға шешім қабылдады. 1609 жылы Галилео Галилей өзінің телескопының бірін түнгі аспанға бұрып, адамзаттың әлем туралы түсінігін өзгертетін таңғажайып жаңалықтар ашты: Айдағы таулар мен кратерлер, қалың көзге көрінбейтін жұлдыздар және Юпитердің спутниктері. Әлемдегі астрономиялық обсерваториялар планеталар мен жұлдыздардың қалай пайда болатынын, галактикалардың қалай құралып, дамитынын және ғарымымыздың құрылымы мен пішіні қандай екенін анықтауға үміттендірді. Сол жылы Иоганн Кеплер «Астрономия нова» еңбегін жариялады, онда ол планеталардың қозғалыс заңдарын сипаттады. Дегенмен, Галилей Айды телескоп арқылы бақылап, оның суретін салған алғашқы адам емес еді. Томас Харриот Галилейден бірнеше ай бұрын Айды бақылап, толыққанды сипаттаған. «Бәрі жарнамаға байланысты. Галилей адамдарды қызықтыруға және өз білгендерін оларға ой салатын етіп жеткізу үшін шығармашылық жазуды тиімді пайдаланды», – деді Памела Гей 2009 жылы Skepticality журналына берген сұхбатында.

Көрініс

IYA2009-ның мақсаты – адамдарға аспан арқылы ғаламшардағы өз орнын қайта тануға көмектесу, соның арқылы жеке өзінің таңғалысы мен жаңалықтарды сезінуіне мүмкіндік беру еді. IYA2009 шаралары жергілікті, ұлттық, аймақтық және халықаралық деңгейде өтті. 2009 жылға арналған шараларды дайындау үшін әр елде Ұлттық өкілдіктер құрылды. Бұл өкілдіктер кәсіби және әуесқой астрономдар, ғылым орталықтары және ғылымды насихаттаушылар арасында ынтымақтастық орнатты. 100-ден астам ел қатысты, ал соңында 140-тан астам ел қатысты. Осы зор әлемдік бағдарламаны үйлестіруге және қатысушы елдерге маңызды ресурс ретінде көмектесу үшін IAU орталық хатшылықты және IYA2009 веб-сайтын халық, мамандар және БАҚ үшін негізгі ресурс ретінде құрды.

Мақсаттары

Астрономия, тарихтағы ең көне ғылым болуы мүмкін, ғасырлар бойы көптеген, тіпті барлық мәдениеттерде маңызды рөл атқарды. Астрономияның халықаралық жылы 2009 (АХЖ2009) астрономияның және оның қоғам мен мәдениетке жасаған үлесінің әлемдік мерекесі болуы тиіс болды, сонымен қатар астрономияға ғана емес, жалпы ғылымға, әсіресе жастардың қызығушылығын арттыру мақсатында ұйымдастырылды. АХЖ2009 Галилейдің астрономиялық байқаулар үшін телескопты алғаш рет қолданғаннан кейін болған үлкен прогреске тосқауыл болды және астрономияны әуесқой және кәсіби астрономдарды біріктіретін, халықаралық және көпмәдениетті отбасы ретінде бейнелейді, олар адамзаттың тарихындағы ең маңызды сұрақтарға жауап табу үшін бірлесіп жұмыс істейді. Жылдың мақсаты – "Көркі әлемнің, өзіңнің тауы" атты орталық тақырыппен астрономия мен ғылымға деген әлемдік қызығушылықты ояту болды. IYA2009 іс-шараларының көп бөлігін (планетарийлер мен қоғамдық обсерваториялардағы "көше астрономиясы" сияқты) бақылау үшін бірнеше комитеттер құрылды, бұл іс-шаралар жергілікті, өңірлік және ұлттық деңгейде жүзеге асырылды. Бұл комитеттер кәсіби және әуесқой астрономдар, ғылыми орталықтар және ғылымды таратушылардың бірлескен жұмысы болды. Әр ел өз бастамаларын іске асырып, сонымен қатар ұлттық қажеттіліктерін бағалады, ал МАО әлемдік деңгейдегі іс-шараның үйлестірушісі және катализаторы ретінде әрекет етті. МАО-ның жоспары әлемде жүргізіліп жатқан барлық насихат және білім беру жұмыстарына, соның ішінде әуесқой астрономдар ұйымдастырғандарға барынша қатысу және көмектесу болды.

Хатшылық

МАБ-тың 2009 жылғы Халықаралық астрономия жылына (IYA2009) қатысты қызметтерінің орталық тірегі – IYA2009 хатшылығы болды. Бұл хатшылық Жылды жоспарлау, іске асыру және бағалау кезеңдеріндегі шараларды үйлестіру мақсатында құрылды. Хатшылықтың кеңсесі Германияның Мюнхен қаласына жақын Гархинг қаласындағы Еуропалық Оңтүстік обсерваториясының штаб-пәтерінде орналасқан. Хатшылықтың міндеті – IYA2009-ның барлық деңгейде дұрыс жүзеге асуын қамтамасыз ету үшін Ұлттық координаторлармен, Таск-топтармен, серіктестермен, ұйымдық байланыстармен, бұқаралық ақпарат құралдарымен және жалпы халықпен үнемі байланыс ұстау болды. Хатшылық және веб-сайт – барлық қатысушы елдер үшін, әсіресе ірі шараларды өткізуге қажетті ұлттық ресурстары жеткіліксіз дамып келе жатқан елдер үшін маңызды үйлестіру және ақпараттық орталықтар еді.

Іргелі жобалар

2009 жылғы Халықаралық астрономия жылы он бір негізгі жобаның қолдауымен жүзеге асырылды. Бұл – белгілі бір тақырыптарға шоғырланған жаһандық іс-шаралар бағдарламалары және IYA2009-дың басты мақсаттарына жетуге көмектескен жобалардың ішіндегілері. Астрономия саласындағы әйелдерді қолдау және дамыту, әлемдегі қараңғы аспан аймақтарын сақтау, не миллиондаған адамға Әлемнің құрылысын оқыту және түсіндіру болсын, осы он бір негізгі жоба IYA2009-дың табысына үлкен үлес қосты.

Астрономияның 100 сағаты

100 сағат астрономия (100HA) – 2009 жылдың 2-5 сәуірінде өткен, және 2009 жылғы Халықаралық астрономия жылының жоспарланған жаһандық шараларының бір бөлігі болған дүниежүзілік астрономиялық іс-шара. 100HA-ның басты мақсаты – Галилей 400 жыл бұрын алғаш рет қарағандай, әлемдегі мүмкіндігі бар көптеген адамдардың телескоп арқылы ғарыш кеңістігін қарауына мүмкіндік беру болды. Іс-шараға арнайы онлайн-трансляциялар, студенттер мен оқытушылардың іс-әрекеттері, ғылым орталықтарында, планетариумдарда және ғылым мұражайларындағы іс-шаралар кестесі, сондай-ақ 24 сағаттық көшедегі астрономия кірді, бұл көптеген адамдарға аспан денелерін қарау мүмкіндігін ұсынды.

Галилеоскоп

Галилеоскоп – 2009 жылдың 2-5 сәуірінде өткен дүниежүзілік астрономиялық шара. Оның мақсаты – әлемдегі мүмкіндігінше көп адаммен жеке астрономиялық байқаулар тәжірибесін бөлісу болды. Бұл шара АҚШ-тың IYA2009 ұлттық торабымен бірлесіп, миллиондаған данада таратылатын қарапайым, қолжетімді, құрастыруы оңай және пайдалануы ыңғайлы телескопты жасау үшін жұмыстасты. Теория бойынша, IYA2009 шарасына қатысушылардың әрқайсысы осы кішкентай телескоптардың біреуін алып, Галилейдің телескопына ұқсас құралмен байқаулар жасауға мүмкіндік алатын еді.

Космикалық күнделік

2-5 сәуір аралығында өткен «Космикалық күнделік» дүниежүзілік астрономиялық шарасы астрономия ғылымына емес, астроном болу қызығына арналды. Кәсіби астрономдар өмірі, отбасы, достары, хоббилері мен қызығушылықтары, сондай-ақ жұмысы, соңғы зерттеу нәтижелері және кездесетін қиындықтары туралы мәтін мен суреттер түрінде блог жазуға шақырылды. Блогерлер – әлемнің түкпір-түкпірінен келген, белсенді жұмыс істейтін астрономдардың алуан түрлі өкілдері болды. Олар бес құрлықта әртүрлі тілдерде жазды. Сондай-ақ, өздерінің мамандану салалары туралы мақалалар жазып, оларды веб-сайтта бөлек көрсетті. NASA, ESA және ESO «Космикалық күнделік» жобасының негізгі бөлігі ретінде қосалқы блогтар ашты.

Ғаламға кіретін қақпа

Ғаламға Портал (PTTU) – 2009 жылдың 2-5 сәуірінде өткен дүниежүзілік астрономиялық шара. Оның мақсаты – онлайн астрономиялық контент үшін жаһандық, бірыңғай портал құру, астрономиялық контент провайдерлері, қарапайым адамдар, баспасөз, педагогтар, шешім қабылдаушылар және ғалымдар үшін деректер жинағы, агрегатор және әлеуметтік желі ретінде қызмет ету болды. PTTU жаңалықтар, кескіндер, оқиғалар мен бейнелерді жинақтауды, обсерваториялардың, ғимараттардың, астрономиялық қоғамдардың, әуесқой астрономиялық клубтардың, ғарыш суретшілерінің, ғылымды тарату университеттерінің толық тізілімін ұсынатын еді. Сонымен қатар, Веб 2.0 қолдаушы құралдары, атап айтқанда, астрономиялық мультимедиа қауымдастығының өзара әрекеттесуін жандандыру үшін танымалдылығы бойынша әртүрлі қызметтердің рейтингісі қарастырылған. Бұған қоса, қолда бар "нақты деректерге" қол жеткізу үшін "виджеттер" (шағын қосымшалар) әзірленбек. Заманауи технологиялар мен метадеректердің стандарты осындай ақпаратты ұсынатын барлық тараптарды жартылай автоматты түрде жаңартылатын бірыңғай порталмен байланыстыруға мүмкіндік берді.

Ол - астроном

Гендерлік теңдікті қолдау және әйелдерді күштендіру БҰҰ-ның Мыңжылдық даму мақсаттарының бірі болып табылады. "She Is an Astronomer" – 2009 жылдың 2-5 сәуірінде өткен дүниежүзілік астрономиялық шара. Бұл шара астрономияда (және жалпы ғылымда) гендерлік теңдікті насихаттауға, гендерлік теңдік туралы ақпарат, сілтемелер мен осыған қатысты ресурстар жиналатын веб-платформа ұсыну арқылы әділдіксіздік мәселелерін шешуге бағытталған. Жобаның мақсаты – кәсіби және әуесқой астроном әйелдерге, студенттерге және ғылымдағы гендерлік теңдік мәселесіне қызығушылық танытқандарға бейтарап, ақпаратты және қолжетімді ақпарат беру болды. Осы ақпаратты ұсыну жас қыздардың астрономияны оқып, осы мамандыққа баулуына қызығушылықтарын арттыруға көмектесуді көздеді. Жобаның тағы бір мақсаты – интернетке негізделген, пайдалануға оңай форум мен деректер базасын құру және қолдау болды, онда географиялық орналасуына қарамастан, адамдар тақырып туралы оқи алатын, сұрақтар қойып, жауаптар таба алатын. Астрономия саласына тән мәселелерді, мысалы, байқау уақыты мен отбасылық міндеттерді талқылау мүмкіндігі де қарастырылған.

Қара аспан туралы хабардар болу

Dark Skies Awareness – 2009 жылдың 2-5 сәуір аралығында өткен дүниежүзілік астрономиялық шара. IAU АҚШ Ұлттық оптикалық астрономия обсерваториясымен (NOAO), Халықаралық қараңғы аспан қауымдастығының (IDA) өкілдерімен, Starlight бастамасымен және қараңғы аспан мен экологиялық білім берудегі басқа да ұлттық және халықаралық серіктестермен бірнеше байланысты тақырыптар бойынша ынтымақтасты. Шараның басты назары үш негізгі азаматтық ғалымдар бағдарламасына аударылды. Бұл бағдарламалар «жұлдыз іздеу» немесе «жұлдыз санау» түрінде өткізіліп, адамдарға түнгі аспанды тікелей бақылау арқылы жарық ластануы туралы хабардар болудың қызықты және тікелей жолын ұсынды. Үш бағдарламаның бірлескен күші 2009 жылғы Халықаралық астрономия жылын қамтыды: «Түндегі әлем» (наурыз айында), «Жұлдыздардың көптігі» (қазан айында) және «Қанша жұлдыз?» (қаңтар, ақпан, сәуір, қыркүйек, қараша және желтоқсан айларында). ЮНЕСКО мен IAU ЮНЕСКО-ның «Астрономия және Әлемдік мұра» тақырыптық бағдарламасы аясында ғылыми-зерттеу және білім беру саласында бірлесіп жұмыс істеді. Басты мақсат – астрономиямен байланысты нысандардың мәдени және ғылыми құндылықтарын мойындауға бағытталған зерттеулер негізінде ғылым мен мәдениет арасындағы байланысты орнату болды. Бұл бағдарлама әлемнің түкпір-түкпірінде орналасқан астрономияға қатысты нысандарды анықтауға, олардың естелігін сақтауға және оларды тоқыраудан қорғауға мүмкіндік береді. Бұл шараны іске асыру үшін халықаралық қауымдастықтың қолдауы қажет, сондай-ақ ғылымдағы маңызды жетістіктерді көрсеткен орындарды ұсыну арқылы астрономиялық білімді мойындауға көмектесу қажет.

Галилео оқытушыларды даярлау бағдарламасы

"Галилео" оқытушыларды даярлау бағдарламасы (ГТТП): 2009 жыл – Халықаралық астрономия жылы – әлемдік білім беру қауымдастығын астрономиялық жаңалықтардың қызығушылығына тартуға және осы арқылы әлемдегі сыныптарда ғылымды оқытуды жақсартуға мүмкіндік берді. Оқытушыларды тиімді астрономиялық коммуникацияға даярлау және IYA2009 жылғы іс-шаралардың мұрасын сақтау мақсатында, IAU – Ұлттық түйіндермен және "Глобалды қолмен зерттеу ғаламы" жобасы, АҚШ Ұлттық оптикалық астрономия обсерваториясы және Тынық мұхиты астрономиялық қоғамы сияқты саланың жетекші ұйымдарымен бірлесіп, оқытушыларды күштендіру үшін бірегей әлемдік бастамаға кірісті, нәтижесінде "Галилео" оқытушыларды даярлау бағдарламасы (ГТТП) әзірленді. ГТТП-нің мақсаты 2012 жылға қарай бүкіл әлем бойынша сертификатталған "Галилео елшілерінің" желісін құру болды. Бұл Елшілер "Галилео шебер мұғалімдерін" астрономиялық білім беру құралдарын және ресурстарын сыныптардағы ғылым оқу бағдарламаларына тиімді пайдалану және тарату бойынша оқытуға міндетті болды. "Галилео" мұғалімдері басқа мұғалімдерді осы әдістемелерге оқыту үшін қажетті білім мен дағдылармен қамтамасыз етілуі керек еді, соның арқасында IYA2009 жылғы бастамалар барлық сыныптарда жалғасын табады. Семинарлар, онлайн оқу құралдары және негізгі білім беру жиынтықтары арқылы осы бағдарламада әзірленген өнімдер мен техникаларды өздерінің ресурстары шектеулі аймақтарға, сондай-ақ роботтық оптикалық және радиотелескоптарға, веб-камераларға, астрономиялық жаттығуларға, пәнаралық ресурстарға, кескіндерді өңдеуге және цифрлық ғаламдарға (веб және десктоп планетарийлері) қол жеткізе алатын компьютерлік желілері бар аймақтарға бейімдеуге болады. ГТТП серіктестерінің арасында "Global Hands On Universe" жобасы жетекші рөл атқарды.

Ғаламның санасы

Ғаламды тану (UNAWE) – 2009 жылдың 2-5 сәуірінде өткен дүниежүзілік астрономиялық шара. Бұл халықаралық бағдарламаның мақсаты, мүмкіндігі шектеулі ортада өмір сүретін өте кішкентай балаларды ғаламның кеңдігімен және әсемдігімен таныстыру болды. Ғаламды тану қазіргі астрономияның көпмәдениетті тамырларын көрсету арқылы балалардың көзқарасын кеңейтуге, ғылымға деген қызығушылығын оятуға, сондай-ақ жаһандық азаматтыққа және төзімділікке үндеу жасады. Аспан мен балалардың оған табиғи қызығушылығын ортақ платформа ретінде пайдаланып, UNAWE балалардың ғаламдағы және Жердегі өз орнын түсінуіне көмектесуді мақсат етті.

Жерден ғаламға

Cornerstone жобасы «Жерден ғаламға дейін» (FETTU) – 2008 жылдың маусым айында басталып, 2011 жылға дейін жалғасқан әлемдік қоғамдық ғылыми шара. Бұл жоба астрономиялық кескіндер мен оларға байланысты ғылымды дәстүрлі емес, бейресми білім беру орталарында кең көлемде таратуға бағытталған. Астрономиялық көрмелерді қоғамдық саябақтарда, метро станцияларында, өнер орталықтарында, ауруханаларда, сауда орталықтарында және басқа да қолжетімді жерлерге орналастыру арқылы, әдетте астрономияға немесе жалпы ғылымға қызығушылық танытпайтын, тіпті жақтырмайтын адамдардың да ынталандыруға үміттенілді.

Астрономияны дүниежүзілік деңгейде дамыту

Әлемдік астрономияны дамыту – 2009 жылдың 2-5 сәуірінде өткен, астрономияның үш маңызды саласында – кәсіби (университеттер мен зерттеулер), қоғамдық (коммуникация, бұқаралық ақпарат құралдары және әуесқойлар тобы) және білім беру (мектептер мен формалды емес білім беру жүйелері) дамуы қажеттігін мойындау мақсатындағы маңызды жоба. Басты назар астрономиялық қоғамдары жетілмеген аймақтарға аударылды. Іске асыру осы үш саланың әрқайсысында оқыту, дамыту және байланыс желісін құруға бағытталды. Бұл жоба 2009 жылғы Халықаралық астрономия жылының (IYA2009) серпілісін пайдаланып, әлем бойынша астрономияны дамытуға жұмыстайтын аймақтық құрылымдар мен желілерді құруға және нығайтуға көмектесті. Бұл желілер Халықаралық астрономиялық одақтың (IAU) және басқа да бағдарламалардың ағымдағы және болашақ даму жұмыстарын қолдауға, сондай-ақ дамушы аймақтардың 2009 жылғы Халықаралық астрономия жылының және басқа да маңызды жобалардың нәтижелерінен пайда алуына мүмкіндік беруді көздеді. Сондай-ақ, астрономияның дамуға қосқан үлесі мәселесі де қарастырылды.

Галилея түндері

Галилейлік түндер – бүкіл әлемді қамтыған астрономиялық шара, ол 2009 жылдың 2-5 сәуірінде әлемнің кез келген жеріндегі әуесқой және кәсіби астрономдарды қатыстыру мақсатындағы жоба ретінде өткізілді. Астрономдар телескоптарын көшеге шығарып, Галилей 400 жыл бұрын жасағандай, оларды аспан денелеріне бағыттады. Назардың ортасында Юпитер және оның серіктері, Күн, Ай және көптеген басқа да аспан кереметтері болды. Шара 2009 жылдың 22-24 қазанында өтуі жоспарланған. Астрономдар ғарышқа деген құштарлығы мен білімдерін бөлісіп, барынша көп адамды телескоп арқылы планеталарға қарауға шақыруға тиіс болды.