Кіріспе

RAM технологиясы

Материалдар ғылымында радиацияны сіңіретін материал (RAM) – бұл RF сәулелерін (иондаушы емес сәуле деп те аталады) мүмкіндігінше көп бағыттан тиімдірек сіңіру үшін арнайы жасалған және пішінді материал. RAM неғұрлым тиімді болса, кері шағылысатын RF сәулелену деңгейі соғұрлым төмен болады. Электромагниттік үйлесімділік (ЭМҮ) және антенналық сәулелену үлгілерін өлшеу кезінде сынақ құрылғысынан туындайтын, соның ішінде шағылыстардан пайда болатын, қате сигналдар өлшеу қателіктері мен түсініксіздіктерді болдырмау үшін ескерілмейтіндей болуы керек.

Кіріспе

RAM-нің ең тиімді түрлерінің бірі пирамида пішіндес элементтердің массивтерін қамтиды, олардың әрқайсысы тиісті шығынды материалдардан жасалған. Тиімді жұмыс істеуі үшін эхосыз камераның барлық ішкі беттері RAM-мен толығымен жабылуы керек. ЖЖ-ның бөліктері жабдықты орнату үшін уақытша алынып тасталуы мүмкін, бірақ кез келген сынақтарды жүргізер алдында олар орнына қойылуы тиіс. Жеткілікті шығынды болуы үшін RAM жақсы электр өткізгіші де, жақсы электр оқшаулағышы да бола алмайды, себебі екеуі де энергияны сіңіре алмайды. Әдетте пирамидалық RAM резеңкеленген көбік материалдан тұрады, ол көміртек пен темірдің бақыланатын қоспаларымен сіңдірілген. Пирамида құрылымының негізінен ұшына дейінгі ұзындығы ең төменгі күтілетін жиілікке және қажетті сіңіру деңгейіне байланысты таңдалады. Төмен жиілікті серпімділік үшін бұл қашықтық көбінесе 60 см (24"), ал жоғары жиілікті панельдер 7,5–10 см (3–4") дейін қысқа болады. RAM панельдері әдетте ЭМҚ сынақ камерасының қабырғаларына орнатылады, олардың ұштары камераның ішіне қарай бағытталған. Пирамидалық RAM сигналды екі әсер арқылы әлсіретеді: шашырату және сіңіру. Шашырату, шағылған толқындар фазада болған кезде, бірақ қабылдағыштан алысқа бағытталғанда, немесе толқындар қабылдағышпен ұсталғанда, бірақ фазадан тыс болғандықтан сигналдың күші төмендегенде, когерентті немесе когерентсіз болуы мүмкін. Бұл когерентсіз шашырау көбік құрылымында да болады, көбіктің ішіндегі көміртек бөлшектері деструктивті интерференцияны күшейтеді. Ішкі шашырату 10 дБ-ға дейін әлсіретуге әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, пирамида пішіндері толқынның құрылымда барынша көп секіруін қамтамасыз ететін бұрыштарда кесіледі. Әр секірісте толқын энергиясын көбік материалына жоғалтады, демек, сигналдың күші төмендейді. RAM-нің тағы бір түрі – феррит материалынан жасалған жалпақ плиткалар, камераның барлық ішкі беттеріне бекітілген. Бұл түрі пирамидалық RAM-ге қарағанда тар жиілік диапазонына ие және жақсы өткізгіш беттерге бекітілуге арналған. Оны орнату пирамидалық RAM-ге қарағанда оңай және берік, бірақ жоғары жиіліктерде тиімділігі төмен. Дегенмен, егер сынақтар төменгі жиіліктермен шектелсе, оның өнімділігі жеткілікті болуы мүмкін (феррит плиткалары 30–1000 МГц аралығында тиімділігін арттыратын серпімділік қисығына ие). Сондай-ақ, гибридтік түрі бар – пирамида пішіндес феррит. Екі технологияның да артықшылықтарын біріктіре отырып, жиілік диапазонын ұлғайтуға болады, ал пирамида кішкентай болып қалады (10 см). Физикалық жағдайда жүзеге асырылатын сәулеленуді сіңіретін материалдар үшін қалыңдық пен жолақтық арасындағы компромисс бар: сәулеленуді сіңіретін материалдың жолақтығы мен қалыңдығының оптималдық арақатынасы Розанов шегімен анықталады.

Стелс технологиясында қолдану

Радарды сіңіретін материалдар жасырын технологияда көлік құралын немесе құрылысты радардан жасыру үшін қолданылады. Материалдың белгілі бір радар толқынының жиілігінде сіңіру қабілеті оның құрамына байланысты. RAM кез келген жиілікте радарды толығымен сіңіре алмайды, бірақ әрбір құрастың кейбір жиіліктерде басқаларына қарағанда сіңіру қабілеті жоғары болады; ең бір RAM-ның өзі барлық радар жиіліктерін сіңіруге жарамды емес. Жиі кездесетін жаңылыс түсінік – RAM нысандарды радарға көрінбейтін етеді деген сенім. Радарды сіңіретін материал нысанның радарлық қимасын белгілі бір радар жиіліктерінде айтарлықтай азайта алады, бірақ ол ешқандай жиілікте "көрінбейтін" ете алмайды.

Тарих

Стелс жабынының ең алғашқы түрлері – «Сумпф» және «Шорнштейнфегер» деп аталатын материалдар болатын. Бұл материалды екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс теңіз күштері суасты қайықтарының шнорхельдері (немесе перископтары) үшін қолданды, одақтастар қолданған 20 см радар толқынында олардың шағылысуын азайту мақсатында. Материал қабатты құрылымнан тұрды және графит бөлшектері мен басқа жартылай өткізгіш материалдар резеңке матрицасына енгізілген. Материалдың тиімділігі теңіз суының әсерінен белгілі бір дәрежеде төмендеді. Осыған ұқсас қолданыс Horten Ho 229 ұшағы үшін жоспарланған. Оның қаптамасындағы фанера парақтарын біріктіретін желімге графит бөлшектері қосылды, бұл Ұлыбритания радарында оның көрінуін азайтуға бағытталған.

Темір шар бояуды сіңіретін

RAM-нің ең көп таралған түрлерінің бірі – темір шар бояуы. Оның құрамында карбонил темір немесе ферритпен қапталған ұсақ шарлар бар. Радар толқындары бұл бояудағы ауыспалы магнит өрісінен молекулалық тербелістерді тудырады, бұл радар энергиясының жылуға айналуына әкеледі. Содан соң жылу ұшаққа жеткізіліп, таратылады. Бояудағы темір бөлшектері темір пентакарбонилінің ыдырауымен алынады және құрамында көміртек, оттегі және азот іздері болуы мүмкін. F 117A Nighthawk және басқа да осындай жасырын ұшақтарда қолданылатын әдістердің бірі – екі бөлік эпоксид бояуында ілінетін, белгілі бір өлшемдегі электрлік оқшауланған карбонилді темір шарларды пайдалану. Бұл микроскоптық сфералардың әрқайсысы жеке меншік процеспен силикон диоксидімен оқшаулағыш ретінде қапталған. Содан кейін, панельді жасау процесінде, бояу әлі сұйық болған кезде, сұйық бояу ферротірістігінде карбонил темір шарларында магнит өрісі үлгілерін құру үшін белгілі бір Гаусс беріктігі бар және белгілі бір қашықтықта магнит өрісі қолданылады. Кейін бояу магнит өрісімен қаттыланып, бөлшектерді магнит үлгісінде ұстайды. Кейбір тәжірибелер солтүстік-оңтүстік магнит өрістерін боялған панельдердің қарама-қарсы жақтарына қолдану арқылы жүргізілді, бұл карбонил темір бөлшектерінің тіке тұруына әкеледі (олар магнит өрісіне үш өлшемді параллель). Карбонил темір шар бояуы шарлар біркелкі шашыраған, электрлік оқшауланған және кіріс радиолокациялық толқындарға қарқынды түрде жоғары тығыздықтың градиентін көрсеткенде ең тиімді. RAM-нің ұқсас түрі – полимерлік матрицаға енген феррит түйіршіктері немесе өткізгіш көміртекті қара бөлшектер (құрамында 0,30% -ға жуық кристалды графит бар) бар неопрен полимерлік табақтардан тұрады. F 117A Nighthawk-тың алғашқы нұсқаларында плиткалар қолданылған, бірақ соңғы модельдерде боялған RAM қолданылады. F 117 бояуды өндірістік роботтар жасайды, сондықтан бояуды белгілі бір қабат қалыңдығы мен тығыздығында тұрақты түрде қолдануға болады. Ұшақ фюзеляжға "жапсырылған" плиткалармен жабылған, ал қалған саңылаулар темір шар "жапсырмамен" толтырылған. АҚШ Әуе күштері ферросутекті және магниттік емес заттардан жасалған радарларды сіңіретін бояуды енгізді. Электромагниттік толқындардың шағылысуын азайту арқылы бұл материал РАМ боялған ұшақтардың радардағы көрінуін азайтуға көмектеседі. Израильдік Nanoflight фирмасы да нанобөлшектерді пайдалана отырып, радарларды сіңіретін бояу жасады. Қытай Республикасы (Тайвань) әскерлері сонымен қатар Тайваньның жасырын әскери кемелерінде және Тайваньда жасалған жасырын реактивті ұшақта қолданылып жүрген, қазіргі уақытта олардың бәсекелесінің, Қытай Халық Республикасының жасырын технологиясын дамытуға жауап ретінде әзірленіп жатқан, жасырын әскери кемелері мен ұшақтарын көпшілікке көрсеткенін білетін.

Қуақ жұтатын құрылғы

Қуаныш сіңіретін аспап электромагниттік сәулеленуді өлшеу үшін эхокамералардың қабырғасы ретінде қолданылады. Бұл материал әдетте отқа төзімді уретан көбігінен тұрады, ол өткізгіш көміртекті қара [карбонил темірдің шар тәрізді бөлшектері және/немесе кристалды графит бөлшектері] қоспасында 0,05% және 0,1% аралығында (дайын өнімдегі салмағы бойынша) және қызығушылық тудыратын толқын ұзындығына сәйкес өлшемдері белгіленген шаршы пирамидаларға кесіледі. Оқитын бөлшектерді тығыздық градиентімен қабаттағанда, одан әрі жақсартуға болады, сондықтан пирамиданың ұшында бөлшектердің ең төменгі пайызы, ал негізінде бөлшектердің ең жоғары тығыздығы болады. Бұл кіріс радиолокациялық толқындарға "жұмсақ" импеданс өзгерісін ұсынады және кері қайтарылуын (эхо) одан әрі азайтады. Пирамида құрылымының түбінен ұшына дейінгі ұзындығы мен негізінің ені кең жолақты сіңіруші іздеген кезде ең төменгі күтілетін жиілікке негізделеді. Әскери мақсаттарда төменгі жиілікті тұншықтыратын құрылғылар үшін бұл қашықтық көбінесе 60 см (24"), ал жоғары жиілікті панельдер 7,5–10 см (3–4") дейін қысқа болады. Жоғары жиілікті қолданудың мысалы полиция радары (жылдамдық өлшеу радары K және Ka жолағы) болады, пирамидалардың ұзындығы 10 см (4") және 5x5 см (2"x2") негізі болады. Бұл пирамиданың биіктігі 2,5 см, ал пирамида мен оның негізінің жалпы биіктігі 12,5 см шамасында болады. Пирамиданың төрт жиегі жұмсақ қисықтар болып, пирамидаға сәл "дөңгелек" көрініс береді. Бұл қисықтар қосымша шашырауды қамтамасыз етеді және кез келген өткір жиектің үйлесімді шағылысуын болдырмайды. RAM панельдері пирамидалардың ұштары радиолокациялық көзға қарсы бағытталған етіп орнатылады. Бұл пирамидалар аэродинамикалық талаптар болған жағдайда, сыртқы, радар сәулесінен өткізгіш қабықтың артында да жасырылуы мүмкін. Пирамидалық RAM сигналды шашырату және сіңіру арқылы әлсіретеді. Шашырау бір-бірімен үйлесімді түрде, шағылған толқындар фазада болған кезде, бірақ қабылдағыштан алысқа бағытталуы мүмкін, немесе бір-бірімен үйлесімсіз түрде, бұл толқындар қабылдағыштан кері шағылуы мүмкін, бірақ фазадан тыс және сондықтан сигналдың күші төмен болады. Когерентті шағылыстың жақсы мысалы - F 117A стелс ұшағының көп қырлы пішіні, ол радиолокациялық көзға бұрыштармен келеді, сондықтан когерентті толқындар шығу нүктесінен (әдетте анықтау көзі) кері қайтарылады. Ығыспалы шашырау көбік құрылымында да пайда болады, онда өткізгіш бөлшектер бұзылатын кедергілерді тудырады. Ішкі шашырау 10 дБ-ға дейін әлсіретуді туғыза алады. Осы уақытта пирамида пішіндері толқынның құрылыста қанша рет секіруін барынша арттыратын бұрыштарда кесіледі. Әр қайту кезінде толқын көбік материалға энергиясын жоғалтады, сондықтан сигналдың күші төмендейді. Басқа көбік сіңіретін құралдар әр түрлі қабаттардағы көміртек жүктемелерінің өсу градиенті қолданылған жалпақ табақтарда қол жетімді. Көбік материалда сіңіру, өткізгіш бөлшектегі радиолокациялық энергия жылуға айналғанда жүзеге асады. Сондықтан, жоғары радиолокациялық энергияны қажет ететін жағдайларда, салқындатқыш желдеткіштер өндірілген жылуды шығаруға қолданылады.

Жауманның сорғышы

Жауманн сіңіргіші немесе Жауманн қабаты – радар сәулесін сіңіретін материал. 1943 жылы тұңғыш рет қолданылғанда, Жауманн қабаты тең аралықта орналасқан екі шағылыстыратын бет және өткізгіш жер жазықтығынан тұрды. Оны көп қабатты, жалпыланған Солсбери экраны деп қарастыруға болады, себебі принциптері ұқсас. Бұл сіңіргіш резонанстық принципте жұмыс істейді (яғни, шағылған толқынды жою үшін толқындардың бір-біріне кедергісін пайдаланады), сондықтан Жауманн қабатының тиімділігі бірінші шағылыстыратын бет пен жер жазықтығы арасындағы, сондай-ақ екі шағылыстыратын бет арасындағы λ/4 арақашықтығына байланысты (барлығы λ/4 + λ/4). Толқын екі жиілікте резонансқа түсе алатындықтан, Жауманн қабаты толқын ұзындығының белгілі бір диапазонында екі сіңіру максимумын тудырады (екі қабатты конфигурация қолданылған жағдайда). Мұндай сіңіргіштердің барлық қабаттары бір-біріне және олар жасыратын жер жазықтығына параллель болуы тиіс. Жауманн сіңіргіштің күрделі түрлері өткізгіш қабаттарды бөліп тұратын диэлектрлік беттердің тізбегін қолданады. Бұл қабаттардың өткізгіштігі жер жазықтығына жақындаған сайын артады.

Бөлінетін сақиналы резонаторлы сорғышы

Әр түрлі сынақ конфигурацияларындағы бөлінген сақиналы резонаторлар (SRR) радар сіңіргіштері ретінде өте тиімді екені көрсетілді. SRR технологиясы жоғарыда аталған технологиялармен бірге қолданылып, күмулятивтік сіңіру эффектін қамтамасыз ете алады. SRR технологиясы, әсіресе, радиолокациялық көзден тікелей кері шағылыс тудырмайтын, жақсы жазық беттері бар көп қырлы пішіндерде (мысалы, F 117A) қолданылғанда тиімді. Бұл технология фотохимиялық процесті пайдаланып, диэлектрлік негізде (жұқа тізбек тақтасы материалы) орналасқан жұқа (шамамен 0,1778 мм немесе 0,007 дюйм) мыс фольгасында кедергі қабатын жасайды, одан кейін резонаторлардың әрқайсысы "С" пішінде (немесе басқа пішінде – мысалы, шаршы) өрнектелген резонаторлар тізіміне айналады. Әрбір SRR электрлік тұрғыдан оқшауланған, ал барлық өлшемдер нақты радар толқын ұзындығында сіңіруді оңтайландыру үшін мұқият анықталады. "O" пішіндес жабық контур болмағандықтан, "C" пішіндегі ашылу конденсатор ретінде жұмыс істейтін белгілі бір өлшемдегі саңылау құрайды. 35 ГГц жиілігінде "С" пішінінің диаметрі шамамен 5 мм-ге жуық. Резонаторды нақты толқын ұзындығына реттеуге болады, ал бірнеше SRR-ды олардың арасында белгілі бір қалыңдықтағы оқшаулағыш қабаттармен тігіп қою арқылы радар энергиясын кең спектрде сіңіруге болады. Тігілген кезде, кіші SRR (жоғары жиілік) радар көзіне қарай беткейімен орналасады (радар көзінен алшақ сарқылаған сайын біртіндеп үлкейетін пончиктер қатары сияқты). Үш қабаттан тұратын тізбектер кең спектрде әлсіретуді қамтамасыз етуде тиімді екені көрсетілді. SRR технологиясы антирефлекстік жабындардың оптикалық толқын ұзындығында жұмыс істеуіне ұқсас принциппен әрекет етеді. SRR технологиясы бұрын белгілі болған кез келген технологиядан радарлық әлсіретудің ең тиімді деңгейін қамтамасыз етеді және толық көрінбейтін болуға (толық жасырындық, "күлкілеу") бір қадам жақындатады. Визуалды және инфрақызыл толқын ұзындығында (LIDAR сіңіретін материалдар) да жұмыстар жүргізілуде.

Көміртек нанотұрығы

Радарлар микротолқынды жиілік диапазонында жұмыс істейді, оларды көп қабырғалы нанотүтіктер (КҚНТ) сіңіре алады. Ұшаққа КҚНТ қолдану радар сәулесінің сіңірілуіне және осылайша радарлық көріну қимасының азаюына себеп болады. Мұндай қолданымдардың бірі – нанотүтіктерді ұшаққа бояу. Жақында Мичиган университетінде көміртек нанотүтіктердің ұшақтардағы жасырын технология ретіндегі тиімділігі зерттелді. Зерттеулер көрсеткендей, радар сәулесін сіңіру қасиеттерімен қатар, нанотүтіктер көзге көрінетін жарықты шағылыстырмайды және таратылмайды, бұл оларды түнде көрінбейтін етеді – бұл қазіргі жасырын ұшақтарды қара түске бояуға ұқсас, бірақ әлдеқайда тиімді. Дегенмен, қазіргі өндіріс шектеулері нанотүтіктермен қапталған ұшақтарды жасауға мүмкіндік бермейді. Аталған шектеулерді еңсерудің бір жолы – кішкентай бөлшектерді нанотүтіктермен жабу және осы нанотүтіктермен жабылған бөлшектерді бояу сияқты ортаға араластырып, содан кейін оны жасырын ұшақтар сияқты бетке қолдану.