Кіріспе
Арттония – Proteaceae тұқымдасының монотиптік туысы. Сипатталған жалғыз түрі – Athertonia diversifolia, көбінесе Атертон емені, атертония, кремалы жібек емені немесе ақ емені деп аталады. Бұл өсімдік Австралияның Квинсленд штатындағы ылғалды тропикалық аймақтың шағын бөлігінде ғана өседі. Макадамия туысына жақын, бау-бақша шаруашылығы және табиғи азық өнеркәсібінде пайдалануға мүмкіндігі бар.
Athertonia is a monotypic genus of plants in the family Proteaceae. The sole described species is Athertonia diversifolia, commonly known as Atherton oak, athertonia, creamy silky oak or white oak. It is endemic to a small part of the Wet Tropics of Queensland, Australia. A relative of the macadamia, it has potential in horticulture and the bushfood industry.
Сипаттама
Athertonia diversifolia биіктігіне дейін өсетін ағаш, діңі жоңқаланып немесе тамырлық тіреуіштермен бекітілуі мүмкін. Жаңа өскіндер мен жас бұтақтары қызыл-қоңыр түсті ұсақ түктермен тығыз жабылады. Жапырақ морфологиясы өте өзгергіш – қарапайым эллипс пішіннен терең тілімделгенге дейін, ал шеттері ұсақ тісті немесе тіссіз болуы мүмкін. Жапырақтардың жалпы мөлшері де айтарлықтай өзгереді, ұзындығы - бастап 5 см-ден 5 см-ге дейін. Гүлшоғыры – жапырақ қойнауларында және бұтақтарда аяқталып шығатын, иілген рацема, ұзындығына дейін. Гүлдері хош иісті, 4 құлпынайлы, кремінен жасылға дейін, ұзындығы 6 мм-ге дейін. Жемісі дамығанда жасыл, ал піскенде көк (немесе кейде қызғылт) линза пішіндес дәнек, ұзындығы, ені және қалыңдығы шамамен екі еседей болады. Қатты, шұңғыл эндокарп бір тұқымды қамтиды.
Фенологиясы
Гүлдеу ақпаннан маусымға дейін болады, ал жемістер тамыздан қаңтарға дейін пісіп жетіледі.
Таксономия
Атертония диверсифолия алғаш рет 1918 жылы Квинсленд үкіметінің ботанигі Сирил Тенисон Уайт "Ботэни Булетин" журналында жарияланған "Квинсленд флорасына үлес" атты мақаласында Helicia diversifolia деп сипаттады. Он жылдар өткен соң, 1955 жылы голланд ботанигі Герман Отто Слюмер оны Hicksbeachia туысына жатқызды, ол 1975 жылға дейін сол туыста болды. Содан кейін Лори Джонсон мен Барбара Бриггс сипаттаманы жаңартып, осы өсімдік үшін Athertonia деген жаңа род құрды.
Этимология
Тұқым атауы типтік нұсқасы жиналған Атертон таулы аймағына сілтеме жасайды. Түрлік эпитеті латын тіліндегі diverto (айыру, ерекшелену) және folia (жапырақ) сөздерінен туындаған, және оның әртүрлі жапырақ морфологиясын көрсетеді.
Жергілікті атаулар
Бұл түрге "Атертон емені", "жібек емені" және "ақ емені" деген жалпы атаулар берілген, себебі оның жапырақтары туыс емес ағылшын еменіне (Quercus robur) ұқсас.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Athertonia diversifolia Солтүстік Квинслендте Кейп Трибуляция аймағынан оңтүстікке қарай, Бартл Фрере тауының батысындағы Атертон таулы алқаптарына дейін таралған. Ол әдетте жанартаулық топырақтан пайда болған терең топырақты жаңбырлы ормандарда өседі. Биіктік диапазоны көбінесе шамамен , бірақ расталған байқаулар Cow Bay аймағында теңіз деңгейінен небары жоғары жатқан жазық орманда да жасалды.
Экология
Бұл түрдің қатты эндокарпындағы ядро адамдарға жеуге жарамды, сонымен қатар жергілікті егеуқұйрықтар оны іздеп жейді, олар қатты қабықты шағып, ядроны әлі ағашқа ілініп тұрғанда жеп қояды. Гүлдері түрлі нектармен қоректенетін құстарды тартады.
Қорғау
Атертон еменінің бастапқы қоныс орындарының көп бөлігі жойылған, ал қалғандары өте шашыраңқы. Осыған қарамастан, Квинсленд штатының Қоршаған орта және ғылым департаменті (DES) және Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) бұл түрді «алаңдауға лайық емес» деп санайды. DES өзінің процедурасы мен біліктілік талаптарын жарияламайды, бірақ IUCN бағалауынша, бұл түрдің популяциясы «жергілікті жерде көптеп таралған және тұрақты», ал оның қоныс орындарының «ауданы, көлемі және/немесе сапасы» төмендемейді.
Қолданылуы
Атертон емені тартымды, жылтыр, тілімделген жапырақтары және күтімнің қарапайымдығы себепті кеңінен таратылды.