Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Prasophyllum, көбінесе пиязша орхидеясы деп аталады, орхидеялар тұқымдасы Orchidaceae-ге жататын, шамамен 140 түрден тұратын гүлді өсімдіктер туысы. Олар Австралия мен Жаңа Зеландияда таралған. Австралиялық түрлер барлық штаттарда кездеседі, бірақ Солтүстік территорияда тіркелмеген. Олардың қуыс, пияз немесе саудақ тәрізді жапырақтары болғандықтан осылай аталады. Кейбір түрлер жазғы өрттен кейін ғана гүлдейді және гүлдері бір уақытта гүлдейтін Xanthorrhoea-ға ұқсас, бұл олардың бірдей тозаңдаушы жәндіктерді пайдаланатынын көрсетеді. Пиязша орхидеялары Genoplesium туысына ұқсас, бірақ жапырақтың бос бөлігі цилиндрлі (ал Genoplesium-да жалпақ) және лабеллум бағанаға берік (икемді емес) байланысқан. Олардың мөлшері кішкентай күлдірген пиязша орхидеясынан (P. gracile) басталып, патша пиязша орхидеясына (P. regium) дейін, шамамен биіктікке жетеді.

Сипаттама

Prasophyllum туысына жататын орхидеялар – жер бетінде өсетін, көп жылдық, жапырақты, симподиалды шөптесін өсімдіктер. Олар әдетте, бірнеше көзге көрінбейтін, жіңішке тамырларымен және жартылай талшықты қабықпен жабылған, шар тәрізді түбіршектердің жұбымен сипатталады. Жаңа түбіршектер тамырдың қысқа түбірінің ұшындағы stolon тәрізді өскіндерде пайда болады. Шарап орхидеялары көбінесе "қызыл түбіршектер" арқылы көбеймейді, көбею үшін гүлдеріне сенеді. Өсімдіктің тамыр жақын жерінде пияз немесе пияз тәрізді бір жапырақ дамиды, осыдан топтың аты шыққан. Жапырақ ұзын, тар, қуыс, цилиндр пішіндес және терісіз болады. Гүлшоғыры – тікенек немесе масақша тәрізді, жапырақтан шығатын, резупинацияланбаған бірнеше немесе көптеген гүлдерден тұрады. Дорсальды сепал екі бүйірлік сепалдан кеңірек, олар көбінесе бірігіп кетеді. Гүлшолпақтары көбінесе иілген, сепалдардан қысқарақ және тарырақ болады. Орхидеялардағыдай, бір гүлшолпақ орталық лабел ретінде өте өзгерген, қалған гүлшолпақтары мен сепалдардан ерекшеленеді. Лабел бағананың үстінде орналасып, оның тамырына тығыз бекітіледі. Оның жиектері көбінесе толқынды және кері иілген. Лабелде каллус болады, ол әдетте арналы, көтеріңкі, ет тәрізді тақтадан тұрады, ал тамыры төңкерілген ине пішіндес болады. Гүлдің жыныс мүшелері қысқа, қанатты бағанаға бірігіп кеткен, көбінесе алдыңғы жағында кішкентай тілімшесі болады. Шарап орхидеялары, әдетте, түрлеріне қарай, қыс соңы мен жаз басында гүлдейді, ал гүлденгеннен кейін пайда болатын жеміс – 500-ге дейін тұқымы бар, етсіз, ашылатын қапшық болып табылады. Браун он екі түрді сипаттаған, бірақ типтік түрін белгілемеген. Алайда, 1989 жылы Марк Клементс P. australe-ді лектотип ретінде таңдады. "Phyllon" сөзі "жапырақ" дегенді білдіреді. Жаңа Зеландияда екі негізгі аралда, сондай-ақ Стюарт және Чатем аралдарында шамамен 6 түрі кездеседі. Тек Батыс Австралияда ғана олар тұзды көлдердің жағалауларынан бастап, батпақтар мен тығыз Карри (Eucalyptus diversicolor) ормандарына дейін өседі. Батыс Австралияның көптеген түрлері жазғы өрттен кейін ғана гүлдейді, ал басқа жылдары тек жапырақтарын шығарады. Көптеген гүлдері күшті хош иіскеді, нектар бөліп шығарады және жәндіктермен тозаңданады, бірақ кейбіреулері, егер оларға жәндіктер келмесе, өздігінен тозаңдана алады. Олардың гүлдері көбінесе Xanthorrhoea туысына жататын шөп ағаштарының гүлдеріне ұқсас, олар ұқсас жағдайларда гүлдейді және оларға ұқсас жәндіктер келеді, бұл олардың шөп ағаштарының гүлдерін еліктейтінін көрсетеді.