7 ғсырда Византия мен Арабтардың шайқасы: Египеттің бағындырылуы

Кіріспе

640 жылы Византия империясы мен Рашид халифаты арасындағы шайқас. Византиялықтар мен арабтар арасындағы шайқас 7 ғасырда өтті.

Гелиополис шайқасы немесе Айн Шамс – Египетті бақылау үшін араб мұсылман әскерлері мен Византия күштері арасындағы шешуші шайқас болды. Бұл шайқастан кейін бірнеше ірі ұрыстар болғанымен, ол Мысырдағы Византия билігінің тағдырын іс жүзінде шешті және мұсылмандардың Африкалық Византия экзархатын жаулап алуына есік ашты.

Исламның жаулап алуының тарихы

632 жылы 8 маусымда Мұхаммед қайтыс болған кезде Ислам бүкіл Арабия түбегін тиімді түрде біріктірген еді. Келесі он екі жыл ішінде, алғашқы екі халифаның басқаруымен, Сасанидтер империясының барлық жерлерін және Византия империясының көптеген шығыс провинцияларын бағындырған мұсылман империясы құрылды. Мұсылман халифаты 8-ші ғасырдың басына қарай Атлант мұхитынан батысқа, Орталық Азияға дейін шығысқа қарай кеңейді. Бірінші халифа Әбу Бәкірдің тұсында, жаңа ислам мемлекетінің құлауына әкелуі мүмкін болған тәртіпсіздік пен көтерілістің алдын алу үшін күш қолданылды және Сасанидтер империясының аумағына алғашқы шабуылдар жасалды. Алайда, көршілес империяларға толыққанды шабуыл екінші халифа Омар билікке келгеннен кейін басталды. Жаңа халифа 634 жылы билік құрған кезде, Таяу Шығыстағы халықаралық жағдай жаңа және амбициялы күшке одан да ыңғайлы болуы мүмкін емес еді: аймақтың дәстүрлі екі күші, Византия және Сасанидтер империялары, 20 жылдан астам созылған қақтығыста бір-бірін шаршатып таусылған еді. 630-жылдарға қарай Сасанидтер Персиясы азамат соғысына ұшырады, ал Византия, қартайған император Гераклийдің басшылығымен, ескі қарсыласымен күресте адам күші мен ресурстарын жоғалтып, жаңадан бағындырылған шығыс провинцияларында билігін қайта орнатуға тырысты. Осылайша, екі мемлекет те ішкі дағдарысқа ұшырады және мұсылмандық кеңеюді тоқтатуға немесе оның алғашқы соққыларынан қалпына келуге шамалары келмеді. Омар бастапқыда Сасанидтер мен Византия империяларын жаулап алуды жоспарлаған ба, әлде жай ғана шабуылдарға рұқсат беріп, олардың әлсіздігін байқағаннан кейін толыққанды басқыншылыққа көшкені белгісіз.

Арабтардың Мысырды жаулап алуы

Арабтар 634-638 жылдары Сирияны жаулап алғаннан кейін, назарын Мысырға бұрды. Африкаға жасалған шабуыл Византиялықтарды ойсырата қуантты. Гераклийдің қолбасшылары оған мұсылмандардың Персияны толыққанды игеруіне бір буын уақыт қажет екенін айтқан. Денсаулығы нашарлаған император өз генералдарына сенуге мәжбүр болды, нәтижесінде толыққанды апатқа ұшырады. 639 жылы Сасанидтер империясы толық құлағаннан кейін бір жыл өтпей, Омардың бұйрығымен Амр ибн әл-Аас басқарған шамамен 4000 сарбаз Мысыр епархиясына шабуыл бастады. Бұл салыстырмалы түрде шағын күш Сириядан Эль-Ариш арқылы өтіп, Фараманы оңай басып алды, содан кейін Билбеиске бет алды, онда бір айға тоқтап қалды. Бірақ Билбейсті басып алғаннан кейін, арабтар тағы да жолға шықты, бұл Гераклийдің Сасанидтерге қарсы он жыл бұрынғы сәтті жорысын еске түсірді. Каризматикалық және тактикалық шеберлікке ие қолбасшы басқарған шағын күш жау тылына еніп, олардың санына қарағанда әлдеқайда үлкен шатақ тудырды. Олар қазіргі Каир маңындағы Вавилон бекінісін қоршады, ол Амрдың қоршауына жеті ай бойы қарсы тұрды. Осы уақытта Амр және оның әскері Нил өзені бойындағы Үмм Дүнейн деген жерге аттанды. Бұл қаланы қоршау Амр мен оның атты әскеріне қиындық туғызды, себебі олардың қару-жарағы жеткіліксіз болды және үлкен күш-қуаты болмады. Үмм Дүнейнді басып алғаннан кейін Амр Нилден өтіп Файюмға жетті. 640 жылдың 6 маусымында Омар жіберген екінші әскер Хелиополиске (қазіргі Айн Шамс) келді және оны қоршауға кірісті. Амр Нил өзенін кесіп өтіп, екінші армиямен бірікті. Олар Александрияға қарай жолға дайындала бастады, бірақ барлаушылар Византия армиясының жақындап келе жатқанын хабарлады.

Шайқас

Сол кезде біріккен араб әскері рим әскерімен кездесті, оны Амр, жалпы қолбасшылықты қабылдағаннан кейін, Гелиополис шайқасында жеңді. Сирияда византиялық генералдардың сәтсіздігіне ұшырағандай, Мысырда да осылай болды, және Анатолиядан кейін империяның экономикалық тұрғыдан ең құнды провинциясы жоғалды. Бұл шайқас 640 жылдың шілде айының басында, ежелгі Гелиополис қаласының жанында болды. Араб күштерінің саны Амр ибн әл-Аас басшылығымен шамамен 15 000 адамды құрады, ал византиялық күштердің саны 20 000-нан асты, оларды Мысырдағы барлық византиялық күштердің қолбасшысы Теодор басқарды. Византия әскері ертерек жауап бере алатын еді, бірақ себептері әлі белгілі емес, жауап бермеді. Тарихшылар, мысалы, Батлер, Мысыр экзархатының жылдам құлауына копт христиандарының опасыздығын және византиялық генералдардың сәтсіздіктерін жабалайды, бірақ Гиббон ешкімді кінәламай, Амрдың Гелиополистегі жеңісі үшін оның мінез-құлқы мен генийін жоғары бағалайды. Гиббон былай дейді: «Мысырдың жаулануын жеңіске жеткен сарациннің мінезімен түсіндіруге болады, ол өз ұлтының алғашқыларының бірі болды». Византиялық генералдардың, оның ішінде Теодордың ақымақтығы осы оқиғаға ықпал еткен болса, Амр Гелиополисте керемет шайқас жүргізді. Византия әскері жақындағанда, Амр өз әскерін үш бөлімге бөлді, бірін сенімді қолбасшы Харижа басқарды. Бұл бөлім жақын төбелерге қарай жылдам шығысқа қарай жол тартты, онда олар жасырынды. Римдіктер шайқасты бастағанша олар сол жерде күтіп отыруға тиіс болды, содан кейін римдіктердің ең осал жеріне – қанатына немесе артқы жағына шабуыл жасауға тиіс болды. Екінші бөлімге Амр оңтүстікке қарай бағыт беруге бұйрық берді, егер шайқас нашар өркендесе, римдіктер сол бағытта қашуы мүмкін еді. Византия әскерлері Амр әскерімен байланыс орнатып, шабуыл бастағаннан кейін, Харижаның бөлімі күтпеген жерден византиялықтардың артқы жағына шабуыл жасады. Теодор барлаушыларды жібермеген, немесе жіберсе, жақындап келе жатқан араб аттылары туралы ескертулерін елемеген. Артқы жақтан жасалған шабуыл византиялық қатарларда тотальный хаос тудырды. Теодордың әскерлері оңтүстікке қашуға тырысқанда, үшінші бөлім шабуыл жасады, ол осы мақсат үшін орналастырылған еді. Бұл византиялық әскердің толық жеңілісін аяқтады, олар барлық бағытта қашып кетті. Теодор аман қалды, бірақ оның әскерінің аз бөлігі ғана болды, ал қалғаны өлтірілді немесе тұтқынға алынды. Шайқастан кейін Амр әскерлері Оңтүстік және Орталық Мысырдың көп бөлігін басып алды. Гелиополистегі жеңіліс маңызды болды, өйткені ол исламдық басқыншылар мен Мысырдың жүрегінің арасында тұрған соңғы рим күшін жойды. Алайда, Гелиополис шайқасы Мысырды қорғанышсыз қалдырғаннан басқа, Монофизит христиандарының көпшілігі Константинопольдің қуғын-сүргінінен зардап шеккен тумаларды римдік басқыншыларға қарсы көтерілуге ынталандырды. Византия империясы, әрине, Рим империясының мұрагері болғанымен, оның дәстүрлері, тілі және билеуші элитасы осы уақытқа қарай гректерге айналды. Мысырлық гректердің саны жергілікті халықтың оннан бір бөлігіне жетпеді, олар Рим империясына бағынудан бас тартқан жергілікті тұрғындардың жалпы қарсылығына тап болды. Бьюри «Аркадийден Иренге дейінгі Кейінгі Рим империясының тарихы» еңбегінде былай деп жазды: «Гректер бұрыннан жек көрініп келді, енді олар қорқынышты емес: судья өз трибуналынан, епископ өз құрбандық тақтасынан қашты; ал алыстағы гарнизондар айналасындағы көпшілікпен таң қалды немесе аштықтан өлді». Никиу епископы Иоанн былай деді: «Содан кейін мұсылмандар Накиусқа кірді және оны иеленді, және қарсы тұруға сарбаз таппай, көшеде және шіркеулерде тапқандардың бәрін, еркектерді, әйелдерді және балаларды қырды, ешкімге мейірім көрсетпеді. Олар (бұл) қаланы басып алғаннан кейін, басқа қалаларға шабуыл жасап, оларды тонады және тапқандарын қырды. Олар Са қаласына келді, онда Эсктаус пен оның халқы жүзімдікте болды, мұсылмандар оларды ұстап алып, қырды. Амрдың Египеттегі билігі аяқталғаннан кейін халық салықтардың үнемі артып жатқанын байқады. Шындығында, Омейяд халифаты кезінде Мысырдың копт христиандары салықтарының византиялық гректер ешқашан салғаннан жоғары екенін анықтады».

At that point the united Arab army was confronted by a Roman army, which Amr, who had taken overall command, defeated at the Battle of Heliopolis. Just as Byzantine generals had failed in Syria, they did in Egypt, and the Empire's economically most valuable province after Anatolia was lost. The battle took place sometime in early to mid July 640, near the ancient city of Heliopolis, with Arab forces totaling approximately 15,000 under the command of Amr ibn al A'as, and the Byzantine forces estimated at well over 20,000 under Theodore, commander of all Byzantine forces in Egypt. The Byzantine army could have responded sooner, but had not, for reasons that will never be known. Though historians such as Butler blame the treachery of the Coptic Christians as well as the failure of the Byzantine generals for the swift fall of the Exarchate of Egypt, Gibbon does not blame anyone as much as he praises the character and genius of Amr for the victory at Heliopolis. Gibbon says "the conquest of Egypt may be explained by the character of the victorious Saracen, one of the first of his nation." Whether through the foolishness of the Byzantine generals, including Theodore, contributed to what then occurred, certainly Amr fought a brilliant battle at Heliopolis. When the Byzantine army began approaching, Amr divided his army into three separate units, with one detachment under the command of a trusted commander, Kharija. This unit marched abruptly east to nearby hills, where they effectively hid. This unit was to remain there until the Romans had begun the battle, at which point they were to fall on the Roman flank or rear, whichever was more vulnerable. The second detachment Amr ordered to the south, which would be the direction the Romans would flee if the battle went badly. Once the Byzantine forces initiated contact with Amr's forces and commenced an attack, the detachment of Kharija attacked the Byzantine rear, which was completely unexpected by the Romans. Theodore had not kept scouts out, or, if he had, he ignored their warning of the approaching Arab horsemen. This attack from the rear created utter chaos among the Byzantine ranks. As Theodore's troops attempted to flee to the south, they were attacked by the third detachment, which had been placed there for just such a purpose. This completed the final break down and defeat of the Byzantine army, which fled in all directions. Theodore survived, but with only a tiny fragment of his army, while the remainder was killed or captured. In the battle's aftermath, most of southern and central Egypt fell to Amr's forces. The defeat at Heliopolis was crucial, as it removed the last Roman force standing between the Islamic invaders and the heart of Egypt. However, not only did the Battle of Heliopolis leave Egypt practically defenceless, it also encouraged the disaffected natives, most of whom were Monophysite Christians and had suffered on and off persecution at the hands of Constantinople, to rise up against their Roman oppressors. Although the Byzantine Empire was certainly by lineage the Roman Empire, its traditions, language, and ruling elite, by this time, were Greek. The Greeks of Egypt, whose numbers could scarcely equal a tenth of the native population, were overwhelmed by the universal defection of those same natives from obedience to the Roman Empire. As Bury wrote in the History of the Later Roman Empire from Arcadius to Irene:

”The Greeks had ever been hated, they were no longer feared: the magistrate fled from his tribunal, the bishop from his altar; and the distant garrisons were surprised or starved by the surrounding multitudes". Bishop John of Nikiu said, "And thereupon the Moslem made their entry into Nakius, and took possession, and finding no soldiers (to offer resistance), they proceeded to put to the sword all whom they found in the streets and in the churches, men, women, and infants, and they showed mercy to none. And after they had captured (this) city, they marched against other localities and sacked them and put all they found to the sword. And they came also to the city of Sa, and there they found Esqutaws and his people in a vineyard, and the Moslem seized them and put them to the sword. It is notable that after the end of Amr's rule in Egypt, the population found their taxes ever increasing. Indeed, under the Umayyad Caliphate the Coptic Christians of Egypt found their taxes higher than the Byzantine Greeks had ever made them.

Салдары

Келесі бір жарым жыл 641 жылдың 4 қарашасында Александрия астанасының ресми түрде тапсырылуына дейін маневрлерге, ұсақ шайқастарға және қамалдарға жұмсалды. Бірақ сэр Уолтер Скотт "Византиялық Африканың тағдыры Гелиополис шайқасында шешілді" деп тұжырымдайды. Византия империясы үшін Мысырды жоғалту – орны толтырылмайтын азық-түлік және қаржы көзінен айырылуды білдірді. Мысыр мен Сирияның жоғалуы, одан кейін Африка экзархатының жаулануы Жерорта теңізін, бұрынғы "Рим көлі" болған теңізді, енді екі күш арасындағы талас нысанына айналдырды: Мұсылман халифаты және Византия. Нәтижесінде, Византия империясы ауыр сынаққа ұшырағанымен, Анатолияны сақтап қалуға мүкіндік алды, ал Константинопольдің мықты қабырғалары оны екі ірі араб қоршауынан Персия империясының басына келген жағдайдан сақтап қалды.