Кіріспе

P2P желілік технологияны пайдалану арқылы деректерді тарату. Пир-пир файлдарды ортақтастыру – пир-пир (P2P) желілік технологияны пайдалану арқылы цифрлық медианы тарату және ортақтастыру. P2P файлдарды ортақтастыру пайдаланушыларға кітаптар, музыка, фильмдер және ойындар сияқты медиа файлдарға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Олар P2P желісіндегі басқа қосылған компьютерлерді іздейтін P2P бағдарламалық қамтамасы арқылы қажетті мазмұнды табады. Мұндай желілердің түйіндері (пирлері) – соңғы пайдаланушылардың компьютерлері және тарату серверлері (қажет емес). Файлдарды ортақтастырудың алғашқы күндері веб-беттер, FTP және IRC арқылы клиент-серверлік жүктеулермен жүзеге асырылды. Кейін Napster Windows қолданбасын танымал етті, ол пайдаланушыларға фримиум үлгісінде жүктеу және тарату мүмкіндігін берді. Жазушылар мен әртістер оны тоқтатуды талап етті, ал одан кейін ФБР рейдтер жүргізді. Napster өте танымал болды, 80-ші жылдардағы микстейптерден кейін пайда болған жаппай қозғалысты тудырды және оның ізбасарлары үшін музыканың қолжетімділігінде үлкен олқылықты қалдырды. Форумдар мен чат-бөлмелерде талқылаудан кейін Napster орталықтандырылған серверлерге және олардың физикалық орналасуына байланысты осал екендігі анықталды. Сондықтан, бәсекелес топтар орталықтандырылмаған пир-пир жүйесін құруға асықты. Пир-пир файлдарды ортақтастыру технологиясы Gnutella сияқты алғашқы желілерден бірнеше даму кезеңдерінен өтті. Ол Kazaa, Limewire және WinMX сияқты әртүрлі интерфейстермен бірнеше рет жаңартылды, содан кейін Edonkey және BitTorrent протоколы сияқты жаңа модельдер пайда болды. Microsoft оны Windows 10-ның жаңартуларын тарату үшін пайдаланады, ал онлайн видео ойындар оны үлкен деректерді жүктеу үшін мазмұнды тарату желісі ретінде қолданады, бұл бір ғана көзден қамтамасыз етуге байланысты жолақтың қымбаттығын азайтады. Пир-пир файлдарды ортақтастырудың кеңінен таралуына бірнеше фактор ықпал етті: интернетке қолжетімділіктің артуы, физикалық медианың цифрлық форматқа ауысуы және жеке компьютерлердің мүмкіндіктерінің өсуі. Пайдаланушылар әртүрлі файлдарды жіберу жүйелері мен басқа файлдарды ортақтастыру желілері арқылы интернет арқылы бір немесе бірнеше файлдарды бір компьютерден екіншісіне жібере алады. Алайда, бұл процесс орталық серверде болғандықтан, Napster авторлық құқықты бұзғаны үшін жауапты деп танылды және 2001 жылдың шілдесінде жабылды. Кейін ол ақылы қызмет ретінде қайта ашылды. Napster жабылғаннан кейін Gnutella және Kazaa сияқты пир-пир қызметтері пайда болды. Бұл қызметтер пайдаланушыларға музыкадан басқа фильмдер мен ойындар сияқты файлдарды жүктеуге мүмкіндік берді. Заңсыз қараңғы желілер, мысалы Freenet, үшінші буын файлдарды ортақтастыру желілері деп есептеледі. Пир-пир файлдарды ортақтастыру шығындарды да тиімді етеді. Жүйелік әкімшілік шығындары төмендеуі мүмкін, өйткені пайдаланушы провайдер болып табылады және көбінесе провайдер әкімші де болады. Сондықтан әрбір желіні пайдаланушылардың өзі бақылай алады. Сонымен қатар, үлкен серверлерге көбірек жад қажет, бұл шығындарды арттырады, өйткені жадты сервер үшін ғана жалға алу немесе сатып алу керек. Алайда, пир-пир файлдарды ортақтастыру көбінесе арнайы серверді қажет етпейді.

Музыкалық индустрия

Авторлық құқықтың бұзылуының музыкалық кірістерге тигізетін экономикалық әсері даулы және анықтау қиын болды. Ресми емес зерттеулер файлдарды бөлісудің пластинка сатылымына теріс әсер еткенін көрсетті. Көптеген түрлі тенденциялардың арасындағы себеп-салдар байланысын анықтау қиынға соқты, оның ішінде музыканы заңды түрде онлайн сатып алудың артуы; заңсыз файлдарды бөлісу; компакт-дискілер бағасының төмендеуі; көптеген тәуелсіз музыка дүкендерінің жабылуы және осыған байланысты ірі сауда желілері арқылы сатуға көшу.

Кино өнеркәсібі

Motion Picture Association (MPAA) 2005 жылы американдық студиялар 2,373 миллиард доллар (шамамен 1 миллиард долларға тең) жоғалтқанын хабарлады. Бұл АҚШ-тағы фильмдерді пираттықпен көшірудің жалпы шығындарының шамамен үштен бір бөлігін құрайды. MPAA-ның бағалауына комментаторлар күмәнмен қарады, себебі ол бір жүктеу бір сатылымның жоғалғанымен тең деген және егер заңсыз жүктеу болмаса, жүктеушілер фильмді сатып алмас еді деген болжамға негізделген. Зерттеудің жеке сипатынан туындап, әдістемесі мен дұрыстығын қоғамдық түрде тексеру мүмкін болмады. 2008 жылдың қаңтар айында MPAA университеттерді пираттыққа қарсы күресуге міндеттейтін заң жобасын лоббилеген кезде, MPAA колледждердегі пираттық туралы деректерінің 300%-ға дейін арттырылғанын мойындады. 2010 жылы Халықаралық сауда палатасы тапсырыс берген және Париждегі TERA тәуелсіз экономикалық фирмасы жүргізген зерттеуде музыка, фильмдер және бағдарламалық жасақтаманы заңсыз жүктеудің салдарынан Еуропаның шығармашылық индустриясы жыл сайын бірнеше миллиард долларлық кіріс жоғалтатыны анықталды. TERA-ның тағы бір зерттеуі, егер осы тенденция сақталса, 2015 жылға қарай пираттық салдарынан 1,2 миллион жұмыс орны жойылып, бөлшек саудадан түскен кіріс 240 миллиард еуроға жетеді деп болжады. Зерттеушілер авторлық құқықты бұзудың жылдық көлеміне он пайыздық ауыстыру коэффициентін қолданды. Бұл коэффициент заңсыз файлдарды бөлісу тоқтатылса, саудаға шығарылатын бірліктер санына сәйкес келеді. Танымал бағдарламалық қамтамасыз ету және операциялық жүйелерді пираттықпен көшіру, тіпті АҚШ немесе Еуропалық Одақ сияқты зияткерлік меншікті қатты қорғайтын аймақтарда да кең таралған.

Қоғамның қабылдауы мен қолданылуы

2004 жылы шамамен 70 миллион адам онлайн файл алмасуға қатысты. CBS News сауалнамасы бойынша, 18-ден 29 жасқа дейінгі адамдардың шамамен 70 пайызы файл алмасуды кейбір жағдайларда қабылданатын деп ойлады, ал файл алмасу мәселесін қадағалаған американдықтардың 58 пайызы оны кем дегенде кейбір жағдайларда қабылданатын деп есептеді. 2006 жылдың қаңтарында 12 жастан асқан 32 миллион америкалық Интернеттен кем дегенде бір толық метражды фильм жүктеген, олардың 80 пайызы мұны P2P арқылы жасаған. Сауалнамаға қатысқандардың 60 пайызы Интернеттен авторлық құқықпен қорғалған фильмдерді жүктеу аса ауыр қылмыс емес деп санайды, ал 78 пайызы дүкеннен ақы төлемей DVD дискісін алу аса ауыр қылмыс деп есептеді. 2008 жылдың шілдесінде еуропалықтардың 20 пайызы музыка алу үшін файл алмасу желілерін пайдаланса, 10 пайызы iTunes сияқты ақылы цифрлық музыка қызметтерін пайдаланды. 2009 жылдың ақпанында Ұлыбританияда Tiscali жүргізген сауалнама көрсеткендей, сауалнамаға қатысқан ағылшын халқының 75 пайызы файл алмасудың заңды және заңсыз жақтарын біледі, бірақ заңдық жауапкершілікті қайда жүктеу керек деген мәселеде пікір таласы болды: адамдардың 49 пайызы P2P компаниялары өз желілеріндегі заңсыз файл алмасу үшін жауапты болуы керек деп санайды, ал 18 пайызы жеке файл алмастырушыларды кінәлі деп есептейді. Алдыңғы сауалнамаға сәйкес, Швециядағы жас сайлаушылардың 75 пайызы (18-20 жас) «Интернеттен файлдарды жүктеу дұрыс, тіпті ол заңсыз болса да» деген мәлімдемеге келісіп, файл алмасуды қолдады. Сауалнамаға қатысушылардың 38 пайызы «толығымен келісемін» десе, 39 пайызы «жартылай келісемін» деді. Америка және еуропалық студенттер арасында жүргізілген академиялық зерттеулер файл алмасу технологияларын пайдаланушылардың авторлық құқыққа қарсы көзқарасқа ие екенін және авторлық құқықты қорғау шаралары кері нәтиже беретінін, осы технологияларды пайдаланушылардың файл алмасуға деген сенімін күшейтетінін көрсетті.

P2P файл ортақтастыру желілеріндегі қауымдастықтар

Қоғамдар BitTorrent, Gnutella және DC++ сияқты көптеген өзара желілер мен қолданбаларда маңызды рөл атқарады. Бұл қоғамдардың қалыптасуына, дамуына және тұрақтылығына әсер ететін әртүрлі факторлар бар, оларға қызығушылықтар, пайдаланушылардың қасиеттері, шығындарды төмендету, пайдаланушылардың ынтасы және қоғамның көлемі жатады.

Пайыздық атрибуттар

Теңдестік қауымдастықтар ортақ мүдделер негізінде қалыптасады. Хамбатти, Рю және Дасгупта үшін ортақ мүдделерді "нақты бір теңдес қауымдастығына қатысуын анықтау үшін қолданылатын" атрибуттар деп атауға болады. Бұл атрибуттарды екі түрге бөлуге болады: ашық және жасырын атрибуттар. Ашық мәндер – бұл теңдестердің белгілі бір қауымдастыққа өздері туралы берген ақпараты, мысалы, қандай тақырыпқа қызығушылық танытуы немесе музыкалық талғамдары. Ал жасырын мәндерде пайдаланушылар өздері туралы ақпаратты тікелей білдірмейді, бірақ оның бұрынғы сұраныстарын және P2P желісінде жүргізген зерттеулерін анықтау арқылы сол пайдаланушы туралы ақпарат табуға болады. Хамбатти, Рю және Дасгупта осы мүдделерді тағы үш классқа бөледі: жеке, растаулы және топтық атрибуттар. Олар "Теңдестік файл алмасу қауымдастықтары" деген еңбектерінде "файлмен бөлісудің құны жоғары, себебі бөлісушіден файлды жүктеу оның жолақтық енін жұмсауға келісім беруді білдіреді" деп түсіндіреді. Пайдалылық – P2P қауымдастығына қосылғанда пайдаланушылар бағалайтын маңызды аспект. Нақты P2P жүйесі пайдаланушыға "пайдалы" болып көрінуі керек және оның қажеттіліктерін қанағаттандырып, мүдделерін ілгерілетуге қабілетті болуы тиіс. Осының салдарынан "пайдаланушылар қауымдастығының мөлшері пайдалылық деңгейін анықтайды" және "жүйенің құндылығы пайдаланушылар санын анықтайды". RIAA-ның бір әрекеті – авторлық құқықпен қорғалған материалды қолдануды бірінші қолынан бақылау үшін алдағыш пайдаланушыларды енгізу болды.

Қауіптері

2002 жылдың маусым айының басында HP Labs зерттеушісі Натаниел Гуд пайдаланушы интерфейсінің дизайны мәселелерінің пайдаланушылардың P2P желілері арқылы жеке және құпия ақпаратты әдейісіз бөлісуіне әкелуі мүмкін екенін көрсетті. 2003 жылы Конгресс тыңдауында, Үкімет реформалары жөніндегі Өкілдер палатасының комитеті ("Артық ашылған: Файлдарды ортақтастыру желілеріндегі жеке өмірге және қауіпсіздікке қауіптер") және Сенат Әділет комитеті ("Жарқын идеяның қараңғы жағы: Жеке және ұлттық қауіпсіздік тәуекелдері P2P файлдарды ортақтастыру желілерінің әлеуетін жоя ма?") P2P желілеріндегі әдейісіз бөлісу мәселесін және оның тұтынушылар мен ұлттық қауіпсіздікке тигізетін салдарларын талқылады. Зерттеушілер жеке ақпараттың жариялануы, құрастырылған шпиондық бағдарламалар және желіден жүктелген вирустар сияқты әлеуетті қауіпсіздік тәуекелдерін зерттеді. Кейбір коммерциялық файлдарды ортақтастыру клиенттері зиянды бағдарламаларды жинап әкелетіні белгілі, бірақ ашық кодты бағдарламалар көбінесе олай емес. Кейбір ашық кодты файл ортақтастыру пакеттері тіпті интеграцияланған антивирустық сканерлеуді ұсынады. 2004 жылдан бастап жеке тұлғаларды ұрлау қаупі күшейді, ал 2008 жылдың шілдесінде P2P сайттары арқылы көптеген жеке ақпарат әдейісіз жарияланды. Бір (инвестициялық) фирманың 2000-ға жуық клиентінің, соның ішінде Жоғарғы Сот судьясы Стивен Брейердің есімдері, туған күні және әлеуметтік қамтамасыздандыру нөмірлері ашыққа шықты. Бұдан бұрын, осы қауіпсіздік бұзушылығына дейін, "Today" телешоуы 150 мыңнан астам салық декларациясы, 25 800 студенттік несие өтініші және 626 000 несиелік есептің файлдарды ортақтастыру арқылы әдейісіз қолжетімді болғанын хабарлады. 2009 жылы H.R. 1319 сияқты заңдар, мысалы, "Ақпараттандырылған P2P пайдаланушы туралы заң" қабылданды. Осы заңға сәйкес, пайдаланушылар бағдарламалық жасақтаманы сатып алу алдында P2P файлдарды ортақтастырумен байланысты тәуекелдер туралы білуі міндетті, сондай-ақ осындай бағдарламаларды пайдалану алдында пайдаланушының хабардар келісімі қажет. Бұған қоса, заң пайдаланушыларға кез келген уақытта компьютерлерінен P2P файл ортақтастыру бағдарламаларын тоқтатуға және жоюға мүмкіндік береді, ал Федералды сауда комиссиясы ережелерді сақтауды қамтамасыз етеді. АҚШ-тың CERT орталығы да әлеуетті тәуекелдер туралы ескертеді. Дегенмен, 2010 жылы зерттеушілер танымал P2P желілерінде 28 000-нан астам адамның сақтандыру мәліметтері, жеке сәйкестендіру мәліметтері, дәрігерлердің аты-жөні және диагностикалық кодтары бар мыңдаған құпия пациенттік ақпаратты тапты. Көптеген құжаттарда пациенттердің құпия хабарламалары, емдеу туралы мәліметтер, медициналық диагноздар және психиатриялық бағалаулар бар.

Авторлық құқық мәселелері

Файлдарды бөлісудің өзі заңсыз емес, және пір-ту-пір желілері де заңды мақсаттар үшін қолданылады. Файлдарды бөлісудегі құқықтық мәселелер авторлық құқыққа ие материалдардың заңын бұзумен байланысты. Файлдарды бөлісудің заңдылығы туралы көптеген талқылаулар авторлық құқыққа ие материалдар туралы ғана болып келеді. Көптеген елдерде авторлық құқық иелерінен рұқсат алмастан авторлық құқыққа ие материалды шектеулі пайдалануға рұқсат беретін әділ пайдалану ережелері бар. Мұндай құжаттарға түсіндірулер, жаңалықтар, зерттеулер және ғылыми еңбектер жатады. Авторлық құқық заңдары аумақтық сипатта болады – олар белгілі бір мемлекеттің аумағынан тысқары жерлерге қолданылмайды, егер ол мемлекет халықаралық келісімге қатысушы болмаса. Бүгінде көптеген елдер мұндай келісімдердің кемінде біріне қатысушы болып табылады. Жеке өмірге қатысты жаңа сот шешімдері пір-ту-пір файлдарды бөлісу желілері арқылы жарияланған деректерге қатысты құпиялылық күтуге болмайтынын көрсетеді. 2013 жылдың 8 қарашасында жарияланған 39 беттік шешімде АҚШ округтік сотының судьясы Кристина Рейсс іздеу ордерінсіз билік органдары автоматтандырылған пір-ту-пір іздеу құралы арқылы жинаған дәлелдерді жою туралы өтінішті қабылдамады.

Авторлық құқықты материалдарды ортақтастыруды шектеу

Медиа индустриясы авторлық құқыққа ие материалдардың P2P жүйелері арқылы таралуын шектеуге күш салды. Бастапқыда корпорациялар Napster сияқты тарату платформаларын сотқа беріп, жабылуына қол жеткізді. Сонымен қатар, олар авторлық құқыққа ие материалдарды кеңінен таратқан пайдаланушыларды сотқа тартты. Бірақ, FastTrack сияқты орталықтандырылмаған жүйелер пайда болғаннан кейін, мұны іске асыру мүмкін болмады. Әлем бойынша P2P жүйелерін заңсыз пайдаланатын миллиондаған пайдаланушы бар, бұл кең ауқымды заңдық шаралар қабылдауды қиындатты. Бір маңызды күш-жігер – P2P желісіне «бұзылған» файлдарды тарату. Мысалы, авторлық құқыққа ие медианың метадеректері бар, тікелей қатысы жоқ файлдарды таратуға болады. Осылайша, медианы жүктеген пайдаланушылар күткен нәрседен өзгеше нәрсе алады.