Кіріспе

Қазіргі қоғамдағы мәдени рационализация және діннің құнсыздануы

Әлеуметтік ғылымда, діннің құнсыздануы (Entzauberung) – қазіргі қоғамда байқалатын діннің мәдени рационализациясы мен құнсыздануы болып табылады. Бұл терминді Макс Вебер Фридрих Шиллерден модернизацияланған, бюрократиялық, секуляризацияланған Батыс қоғамының ерекшеліктерін сипаттау үшін қабылдаған. Вебердің пікірінше, Батыс қоғамында ғылыми түсінік сенімнен гөрі жоғары бағаланады, ал процестер дәстүрлі қоғамнан өзгеше, рационалды мақсаттарға бағытталған, онда "дүние әсем, сиқырлы бақ ретінде сақталады".

Ағартушылық екітараптық

Вебердің көңілсіздену процесін оң және теріс аспектілерде бағалауы Франкфурт мектебінің ағартушылық рационализмдегі өзін-өзі жоятын элементтерді зерттеуіне негіз болды. Юрген Хабермас кейіннен Вебердің зайырлы қоғамның діни сенімдерден қаншалықты алыстап кеткенін, тіпті қазір де "өлген діни нанымдардың көлеңкесімен мазаланып жүргенін" мойындағандығын бағалай отырып, көңілсізденуге қарсы тұрып, қазіргі заман үшін позитивті негіз табуға ұмтылды. Ван Хунинг жазғандай, батыстағы көңілсіздену диалектикалық кернеуді құрайды, ол "авторитет, шаралылық, өзін-өзі қамтамасыз ету және өзіне сенім" бағасымен әлеуметтік және материалдық прогреске итермелейді. Кейбірлер әлемнің көңілсізденуін коллективті нормативтік бос кеңістік алдындағы экзистенциалистік міндеттеме мен жеке жауапкершілікке шақыру ретінде қарастырады.

Қасиеттілік пен құрметтілік

Дизенчантмент дезакрализация ұғымымен байланысты, онда бұрын рухани сенімді ұжымдық идентитікті нығайтатын рәсімдерге бағытталған құрылымдар мен институттар сынға ұшырап, ықпалдылығы азайды. Анри Губер мен Марсель Маустың пікірінше, құрбандық рәсімі екі процестен тұрады: сакрализация және десакрализация. Сакрализация процесі, қасиетсіз нәрсені қасиетті қасиеттермен даралауды – киелілендіруді қамтамасыз етеді, бұл қасиетті және қасиетсіз әлемдер арасында байланыс көпірін құрады. Құрбандық болғаннан кейін, қасиетті және қасиетсіз әлемдерді өз орнына келтіру үшін рәсім десакрализациялануы керек. Дизенчантмент сакрализацияның микро деңгейінен гөрі макро деңгейде әрекет етеді. Сондай-ақ, ол сакрализацияны қажет ететін хаотикалық әлеуметтік элементтердің процесінің бір бөлігін жояды, олар енді тек білімді өздеріне қарсы құрал ретінде қолданады. Сондықтан, дизенчантмент Эмиль Дюркгеймнің аномия тұжырымымен байланысты болуы мүмкін: қоғамдағы байланыстардан жеке адамның үзіліп қалуы.

Қайта таңбалау

Соңғы жылдары Вебердің парадигмасы, ояну процесімен қатар қайта сиқырлау процесін көретін ойшылдар тарапынан сынға алынды. Осылайша, сиқырлау тіпті төмен жалақымен атқарылатын жұмыстың өзінің қабылдануын түбегейлі өзгерту үшін қолданылады. Карл Юнг символдарды құдайлық сезімді санадан тыс әлемнен құрғақ әлемге қайтару құралы деп қарастырды – мифті қайта жаңғырту және бір кезде онымен байланысты болған толықтық сезімін, ояну заманына қайтару құралы. Эрнест Геллнердің пікірінше, ояну заманының сөзсіз нәтижесі болғанымен, көптеген адамдар ояну әлеміне шыдамады, сондықтан психоанализ, марксизм, Витгенштейншілдік, феноменология және этнометодология сияқты әртүрлі "қайта сиқырлау сенімдерін" таңдады. Бұл қайта сиқырлау сенімдерінің ерекшелігі – олардың барлығы табиғаттанумен үйлесімді болуға тырысты, яғни, табиғаттан тыс күштерге сілтеме жасаған жоқ.

Сын

Америкалық дін тарихшысы Джейсон Джозефсон Сторм диссиденция және қайта сиқырлану тұжырымдамаларының бағытталған әлеуметтанулық және тарихи түсіндірмелеріне күйреу келтіріп, алғашқысын "аңыз" деп атады. Джозефсон Сторм Батыс Еуропа мен АҚШ-та діни сенім, білім деңгейі және әлеуметтік жағдай ескерілген жағдайда да, сиқырға немесе мистикаға сенудің азайғанын көрсетпейді деп санайды.