Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қару-жараққа тиімді тесіп өтуге арналған пішінді заряд.
Shaped charge designed to penetrate armor effectively
Жарылыспен қалыптасқан тесіп өтуші (EFP), сондай-ақ жарылыспен қалыптасқан снаряд, өзін-өзі қалыптастыратын оқ-дәрі немесе өзін-өзі қалыптастыратын сынық деп те аталады, бұл қару-жараққа тиімді тесіп өтуге арналған ерекше пішінді заряд, ол стандартты пішінді зарядтарға қарағанда әлдеқайда үлкен қашықтықтан, олардың тиімділігі қашықтықпен шектеледі. Аты айтып тұрғандай, жарылғыш зарядтың әсері металл пластинаны оқ немесе таяқша пішініне деформациялап, нысанаға қарай үдету болып табылады. Олар алғаш рет 1930 жылдары американдық мұнай компаниялары тарапынан мұнай құдықтарын тесуге арналған құрал ретінде әзірленді және Екінші дүниежүзілік соғыста қару ретінде қолданылды.
An explosively formed penetrator (EFP), also known as an explosively formed projectile, a self forging warhead, or a self forging fragment, is a special type of shaped charge designed to penetrate armor effectively, from a much greater standoff range than standard shaped charges, which are more limited by standoff distance. As the name suggests, the effect of the explosive charge is to deform a metal plate into a slug or rod shape and accelerate it toward a target. They were first developed as oil well perforators by American oil companies in the 1930s, and were deployed as weapons in World War II.
Әдеттегі пішінді зарядтардан айырмашылығы
Жалпы пішінделген зарядтың көлбеу металл қаптамасы болады, ол жарылыс толқынымен қалың броняны тесіп, көліктерді жоя алатын жоғары жылдамдықты, суперпластикалық металл ағынына итермелейді. Бұл құрылымның бір кемшілігі – металл ағыны қашықтық артқан сайын тиімділігін жоғалтады, өйткені ол байланыссыз бөлшектерге ыдырап, траекториясынан ауытады. EFP (Enhanced Formed Penetrator) сол қағида бойынша жұмыс істейді, бірақ оның қаптамасы пішінін сақтайтын, артық қашықтықта броняны тесіп өтуге мүмкіндік беретін бөлек снаряд жасауға арналған. EFP-ның табақша тәрізді қаптамасы пластинаның пішініне және жарылғыш заттың қалай детонацияланғанына байланысты әртүрлі снаряд түрлерін тудыра алады. EFP-ның броняны тесіп өтуіне оның қаптама металлының тығыздығы, дәстүрлі пішінделген зарядқа қарағанда күштірек әсер етеді. 16,654 г/см³ тығыздығы бар тантал, өлшемдері шектеулі жеткізу жүйелерінде, мысалы, гаубицадан жеткізілетін SADARM сияқты жағдайларда артықшылыққа ие. Басқа қару жүйелері үшін оқ-дәрі диаметріне қатысты ешқандай шектеулер болмаса, оның орнына екі есе үлкен диаметрлі, арзанырақ мыс қаптаманы (8,960 г/см³) пайдалануға болады. Тантал қаптамасы бар EFP әдетте оның диаметріне тең қалыңдықтағы болат броняны немесе мыс қаптамасымен оның жартысын тесіп өте алады. Ал, дәстүрлі пішінделген заряд оның конструкциясы мен қаптама материалына байланысты диаметрінің алты есеге дейін қалыңдықтағы броняны тесіп өте алады. Кейбір жетілдірілген EFP оқ-дәрілері әртүрлі орналасуда оқталатын бірнеше детонаторларға ие, бұл жарылғыш затта әртүрлі толқын пішіндерін тудырады, нәтижесінде ұзын таяқшалы снаряд, аэродинамикалық оқ немесе бірнеше жоғары жылдамдықты фрагменттер пайда болады. EFP құрамын өзгертудің қарапайым тәсілі – қаптаманың алдына сым торларын орнату, бұл қаптаманың бірнеше снарядқа бөлінуіне әкеледі. Жеке снарядты EFP-дан (оларды жеке EFP немесе SEFP деп те атайды) басқа, EFP оқ-дәрілері бар, олардың қаптамалары бірнеше снарядтар жасауға арналған; олар көптеген EFP немесе MEFP деп аталады. MEFP-ның қаптамасы әдетте бір-бірімен өткір бұрыштарда қиылысатын бірнеше ойыстардан тұрады. Детонация кезінде қаптама осы қиылыстар бойымен фрагменттеледі, нәтижесінде ондаған шағын, әдетте шар тәрізді снарядтар пайда болады, бұл мылтықтан атуға ұқсас әсер етеді. Мақсатқа соққы беру үлгісі қаптаманың дизайны мен жарылғыш зарядтың детонациялану тәсіліне байланысты нақты бақылана алады. 1966 жылы JASON тобының бір мүшесі ядролық қуатпен жұмыс істейтін MEFP-ны баллистикалық зымырандарды жою үшін ұсынған. Орион жобасы үшін ұсынылған ядролық импульстік қозғалтқыш құрылғысы осыған байланысты болды. Ағынмен жұмыс істейтін зарядтар мен EFP арасындағы аймақта кең ауқымды зерттеулер жүргізілуде, бұл екі түрдің артықшылықтарын біріктіреді, нәтижесінде аэростабильділігінің болмауына байланысты қысқа және орта қашықтықтарға арналған, бірақ тесіп өту қабілеті жоғары, ұзақ созылған таяқшалы EFP пайда болады. EFP бірнеше қару жүйелерінде қолданылды, соның ішінде CBU 97 және BLU 108 әуе бомбалары (Skeet субмунициясымен), M303 арнайы операциялар күштерінің бұзғыш жиынтығы, M2/M4 таңдамалы жеңіл шабуыл боеприпасы (SLAM), SADARM субмунициясы, SMArt 155 жоғарғы шабуылдық артиллерия снаряды, арзан автономды шабуыл жүйесі, TOW 2B танкке қарсы зымыраны және NASM SR кемеге қарсы зымыраны. Диаметрі 20 см болатын EFP 3 кг салмақты мыс снарядын секундына 2000 метр жылдамдықпен (Мах 6) атты. (Шабуылда ең зиянды снарядтардың бірі болып саналатын .50 калибрлі оқтың салмағы 57 грамнан кем және оның бастапқы жылдамдығы секундына 900 метрді құрайды.)|Рик Аткинсон|The Washington Post
A conventional shaped charge generally has a conical metal liner that is forced by an explosive blast into a hypervelocity jet of superplastic metal able to penetrate thick armor and knock out vehicles. A disadvantage of this arrangement is that the jet of metal loses effectiveness the further it travels, as it breaks up into disconnected particles that drift out of alignment. An EFP operates on the same principle, but its liner is designed to form a distinct projectile that will maintain its shape, permitting it to penetrate armor at greater distance. The dish shaped liner of an EFP can generate a number of distinct projectile forms, depending on the shape of the plate and how the explosive is detonated. An EFP's penetration is more strongly affected by the density of its liner metal compared to a conventional shaped charge. At 16.654 g/cm3, tantalum is preferable in delivery systems that have limitations in size, like the SADARM, which is delivered by a howitzer. For other weapon systems without practical limitations on warhead diameter, a less expensive copper liner (8.960 g/cm3) of double the diameter can be used instead. An EFP with a tantalum liner can typically penetrate steel armor of a thickness equal to its diameter – or half that amount with a copper liner instead. By contrast, a conventional shaped charge can penetrate armor up to six times its diameter in thickness, depending on its design and liner material. Some sophisticated EFP warheads have multiple detonators that can be fired in different arrangements causing different types of waveform in the explosive, resulting in either a long rod penetrator, an aerodynamic slug projectile, or multiple high velocity fragments. A less sophisticated approach for changing the formation of an EFP is the use of wire mesh in front of the liner, which causes the liner to fragment into multiple penetrators. In addition to single penetrator EFPs (also called single EFPs or SEFPs), there are EFP warheads whose liners are designed to produce more than one penetrator; these are known as multiple EFPs, or MEFPs. The liner of an MEFP generally comprises a number of dimples that intersect each other at sharp angles. Upon detonation, the liner fragments along these intersections to form up to dozens of small, generally spheroidal projectiles, producing an effect similar to that of a shotgun. The pattern of impacts on a target can be finely controlled based on the design of the liner and the manner in which the explosive charge is detonated. A nuclear driven MEFP was apparently proposed by a member of the JASON group in 1966 for terminal ballistic missile defense. A related device was the proposed nuclear pulse propulsion unit for Project Orion. Extensive research is going on in the zone between jetting charges and EFPs, which combines the advantages of both types, resulting in very long stretched rod EFPs for short to medium distances (because of the lack of aerostability) with improved penetration capability. EFPs have been adopted as warheads in a number of weapon systems, including the CBU 97 and BLU 108 air bombs (with the Skeet submunition), the M303 Special Operations Forces demolition kit, the M2/M4 Selectable Lightweight Attack Munition (SLAM), the SADARM submunition, the SMArt 155 top attack artillery round, the Low Cost Autonomous Attack System, the TOW 2B anti tank missile, and the NASM SR anti ship missile. An EFP eight inches [20 cm] in diameter threw a seven pound [3 kg] copper slug at Mach 6, or 2,000 meters per second. (A .50 caliber bullet, among the most devastating projectiles on the battlefield, weighs less than two ounces [57 g] and has a muzzle velocity of 900 meters per second. )|Rick Atkinson|The Washington Post
Жасалма жарылғыш құрылғыларда қолдану
EFP қарулы көліктерге қарсы қолдан жасалған жарылғыш құрылғыларда қолданылды, мысалы 1989 жылы неміс банкирі Альфред Херрхаузенді өлтіруде (Қызыл Армия фракциясына жатқызылған) және 1990 жылдары Хезболла тарапынан. Олар Ирактағы көтерілісшілердің коалициялық көліктерге қарсы қолданған ИЖҚ-ларында кеңінен қолданылды. Зарядтар көбінесе цилиндр пішіндес, әдетте қолжетімді металл құбырдан жасалған, алдыңғы жағы пішінді заряд жасау үшін ішкі қуыс мыс немесе болат дискісімен жабылады. Жарылғыш зат металл дискісінің артына салынып, құбырды толтырады. Жарылыс кезінде жарылғыш зат дискіні жоғары жылдамдықпен шығарып, оқ-дәріге айналдырады. Жарылыс күші мен металл сынықтары сияқты дәстүрлі жарылыстар брондалған көліктерге көбінесе аз ғана зиян келтіреді, бірақ жарылыс арқылы жасалған қатты мыс тесіп өтетін снаряд тіпті жаңа буын минаға төзімді көліктерге де (ол танкіге қарсы минаға төзімді болу үшін жасалған) және көптеген танктерге де өте қауіпті. Көбінесе терезе биіктігіндегі кедергілерге орнатылып, көліктердің жылдамдығын төмендетуі керек болған жерлерде, мысалы, қиылыстар мен тораптарда жайғастырылады. Бұл операторға көлік баяу қозғалғанда оқ ату сәтін анықтауға уақыт береді. Жарылыс кабель, радиобайланыс, теледидар немесе инфрақызыл қашықтан басқару арқылы, пассивті инфрақызыл сенсормен немесе екі қарапайым ұялы телефон арқылы басқарылады. EFP-лер тактикалық жағдайға қарай жеке, жұптап немесе топтап орналастырылуы мүмкін.
EFPs have been used in improvised explosive devices against armoured cars, for example in the 1989 assassination of German banker Alfred Herrhausen (attributed to the Red Army Faction) and by Hezbollah in the 1990s. They saw widespread use in IEDs by insurgents in Iraq against coalition vehicles. The charges are generally cylindrical, fabricated from commonly available metal pipe, with the forward end closed by a concave copper or steel disk shaped liner to create a shaped charge. Explosive is loaded behind the metal liner to fill the pipe. Upon detonation, the explosive projects the liner to form a projectile. The effects of traditional explosions like blast forces and metal fragments seldom disable armored vehicles, but the explosively formed solid copper penetrator is quite lethal—even to the new generation of mine resistant vehicles (which are made to withstand an anti tank mine), and many tanks. Often mounted on crash barriers at window level, they are placed along roadsides at choke points where vehicles must slow down, such as intersections and junctions. This gives the operator time to judge the moment to fire, when the vehicle is moving more slowly. Detonation is controlled by cable, radio control, TV or IR remote controls, or remote arming with a passive infrared sensor, or via a pair of ordinary cell phones. EFPs can be deployed singly, in pairs, or in arrays, depending on the tactical situation.
Шартқыштармен қалыптасқан дөңгелек емес енуші
Дөңгелек пішіндес емес, жарылыс арқылы жасалған тесіп өту құралдары (пробиторлар) қаптама конструкциясына өзгеріс енгізу арқылы жасалуы мүмкін. Мысалы, АҚШ патенттері 6606951 және 4649828 дөңгелек пішіндес емес. US6606951B1 бірнеше асимметриялық жарылыспен пішілген пробиторларды 360 градусқа көлденең бағытта ұшыру үшін жасалған. US4649828A бірнеше кір жууға арналған қысқыштар пішінді EFP-лерді жасау үшін жасалған, бұл соққыға түсу ықтималдығын арттырады. Сонымен қатар, қарапайым EFP (SIM EFP) тікбұрышты қаптаманы пайдаланып, сызықтық пішінді зарядқа немесе өзгертілген пластиналық зарядқа ұқсас болуы мүмкін. Бұл конструкцияны US4649828A-ға ұқсас етіп, жалғыз қаптаманың орнына бір-біріне қатар орналасқан бірнеше кесілген және иілген болат тақталармен өзгертуге болады. Солтүстік Ирландияда полицияға қарсы қолдану үшін диссиденттік республикалық топтар жасаған ұқсас құрылғылар табылды. Солтүстік Ирландияда бұл қару алғаш рет 2014 жылдың наурыз айында қолданылды, сол кезде батыс Белфасттағы Фолс жолымен келе жатқан PSNI Land Rover нысанаға алынды. Полиция машинасы 2022 жылдың 18 қарашасында Страбайн қаласында (Ко Тирон) командалық сым арқылы жарылған EFP-мен жойылды.
Non circular explosively formed penetrators can be formed based on modifications to the liner construction. For instance, U. S. patents 6606951 and 4649828 are non circular in design. US6606951B1 is designed to launch multiple asymmetric explosively forged penetrators horizontally in 360 degrees. US4649828A is designed to form several clothespin shaped EFPs, increasing hit probability. In addition, a simplified EFP (SIM EFP) can be made using a rectangular liner, similar to a linear shaped charge or modified platter charge. This design can be further modified to be similar to US4649828A with multiple cut and bent steel bars lined side by side instead of a singular liner. In Northern Ireland similar devices have been discovered that were developed by dissident Republican groups for intended use against the police. In Northern Ireland, the weapon was first used in March 2014 when a PSNI Land Rover was targeted as it travelled along the Falls Road in west Belfast. A police car was destroyed by an EFP detonated by a command wire in Strabane, Co Tyrone on 18 November 2022.
Астероидтің соққылаушы элементі
"Хаябуса-2" ғарыш кемесі кішкентай соққы жасаушы құрылғыны алып жүрді. Ол "Хаябуса-2" кемесінен астероид бетіне жіберілді және жарылды. Жарылыс нәтижесінде мыстан жасалған жарылыс арқылы түзілген тесік пайда болды, ол 2 км/с жылдамдықпен астероидқа тиді. Соққыдан пайда болған кратер, борттағы құралдармен одан әрі зерттеулер жүргізу үшін нысана ретінде таңдалды. Жарылыс зарядтық бөлігі 4,5 кг пластикаланған HMX және 2,5 кг мыс қаптамадан тұрды.
The spacecraft Hayabusa2 carried a small carry on impactor. It was dropped off Hayabusa2 on to an asteroid and detonated. The explosion created a copper explosively formed penetrator, which hit the asteroid with a velocity of 2 km/s. The crater created by the impact was a target for further observations by the onboard instruments. The shaped charge consisted of 4.5 kg of plasticized HMX and a 2.5 kg copper liner.