Кіріспе

Оқ – атыс қаруы, рогатка немесе пневматикалық қарумен ұшырылатын снаряд. Атыс қаруының оғы – атыс қаруы патронының бөлігі болып табылатын кинетикалық снаряд. Олар мыс, қорғасын, болат, полимер, резеңке және тіпті балауыз сияқты әртүрлі материалдардан жасалады; және мақсатына қарай әртүрлі пішіндерде және конструкцияларда (мысалы, аң аулау, нысанаға ату, жаттығу, соғыс) шығарылады. Оқтың аэродинамикалық қасиеттерін жақсарту үшін көбінесе конус тәрізді етіп жасалады. Оқтың мөлшері салмағы және диаметрі (калибр деп аталады) арқылы имперлік және метрикалық өлшем жүйелерінде көрсетіледі. Оқтар әдетте жарылғыш заттарды қамтымайды, бірақ соққы жасағанда кинетикалық энергияны беру арқылы нысанаға тиеді немесе зақымдайды.

Сипаттама

Бұл термин ерте француз тілінен шыққан, "кіші шар" дегенді білдіретін "boulle" (boullet) сөзінің кішіргіші ретінде пайда болды. Оқтар жеке-жеке қолданылуы мүмкін (мысалы, түйреуіш және қақпақ-шарлы қаруларда), бірақ көбінесе жарылғыш заттармен бірге патрон ("оқ" немесе "дәрі") түрінде сатылады. Патроннан оқ (яғни, снаряд), гильза (барлығын бірге ұстайтын), жарылғыш зат (снарядты ұшыруға қажетті энергияның көп бөлігін беретін) және капсюль (жарылғыш затты тұтандыратын) құралады. Патрондар өз кезегінде дүкенге немесе белбеуге (жедел атуға арналған автоматты қару үшін) салынуы мүмкін. Күнделікті тілде "оқ" сөзі көбінесе патронның өзін атау үшін қолданылса да, оқ – патронның бір бөлігі ғана, толық патрон емес. Сондықтан, "оқ" терминін дұрыс емес қолдану (патронды сипаттау үшін) патрон мен оның барлық құрамдас бөліктеріне қатысты нақты айтқанда шатасуға әкелуі мүмкін. Оқ атылғандағы дыбыс (яғни, "мұздықтан шыққан дыбыс") көбінесе үстіркіштік оқ ауадан өтетін кезде пайда болатын қатты жарылыспен бірге келеді, бұл дыбыстық соққыны тудырады. Оқтың ұшу кезіндегі жылдамдығы секциялық тығыздық, аэродинамикалық пішін және баллистикалық коэффициент сияқты ішкі факторларға, сондай-ақ барометриялық қысым, ылғалдылық, ауа температурасы және жел жылдамдығы сияқты сыртқы факторларға байланысты. Дыбыс астындағы патрондар оқты дыбыс жылдамдығынан баяу атып, сондықтан дыбыстық соққы пайда болмайды. Бұл .45 ACP сияқты дыбыс астындағы патронның .223 Remington сияқты дыбыс жоғары патроннан әлдеқайда тыныш болуы мүмкін екенін білдіреді, тіпті дыбыс басу құрылғысы қолданылмаса да. Оқтар нысанаға тиізу, жануарларды немесе адамдарды жарақаттау немесе өлтіру үшін қолданылуы мүмкін. Өлім қан жоғалтудан, маңызды органдардың зақымдануынан немесе қан өкпеге енген жағдайда тұншығудан болуы мүмкін. Оқтар ғана емес, басқа да снарядтар атуға қолданылады: ББ-лар ББ-пневматикалық қарулардан, аэрозольдік гранаталар аэрозольдік пистолеттерден, бояулы доптар бояулы доптармен атылады және кішкентай тастар рогатқадан лақтырылуы мүмкін. Сонымен қатар, жарық шашу қарулары, картоп ату қарулары (және шприцтер), электрошокерлер, құмторбалар, гранататар, жарқыл шашу құралдары, көзден жас шығару газы, РПГ және зымыран ұрғыштары бар.

Жылдамдық

Көптеген патрондарда қолданылатын оқтар құрғақ ауадағы дыбыс жылдамдығынан жоғары жылдамдықпен атылады – шамамен секундта метр және осылайша, жақын тұрғандар оқ атылған дыбысты естімес бұрын нысанаға едәуір қашықтыққа жетеді. Мысалы, Ремингтон 223 мылтығынан 24 дюймдік ұңғыдан жеңіл салмақты зиянкес снарядтары атылғанда, оқтардың жылдамдығы секундта метрге жетеді. 9 мм Luger тапаншасынан атылған оқтың жылдамдығы шамамен секундта метрді құрайды. Сонымен қатар, АК-47 мылтығының бастапқы жылдамдығы шамамен секундта метрге жетеді.

Тарих

Бірінші нағыз қару 1288 жыл шамасында Қытайда оттық найзадан (порcelain шрапнель атып жіберген бамбук түтігі) металл қол оғының пайда болуымен дамыды, оны Юань әулеті моңғол көтерілісшілеріне қарсы шешуші жеңіске қолданды. Артиллериялық оқ 1326 жылы, ал еуропалық қол оқ 1364 жылы пайда болды. Алғашқы снарядтар тастан жасалған. Кейіннен тас бекіністерді тесіп өтпейтіні анықталды, соның нәтижесінде снаряд ретінде тығыз материалдар қолданыла бастады. Қол оқтары да осыған ұқсас жолмен дамыды. Металл доппен қол оғынан қаруды бұзу туралы алғашқы жазба 1425 жылға дейін жетеді. "Мэри Роуз" кемесінен (1545 жылы батып, 1982 жылы көтерілген) табылған оқтар әртүрлі өлшемде, кейбіреуі тас, ал басқалары құйма темірден жасалған. Қолмен жасалған шұңқыр және шұңқыр аркебусының дамуы құйма қорғасын доптарды снаряд ретінде пайдалануға әкелді. Бастапқыда доптың диаметрі оқтың ішкі диаметрінен кіші болды. Алғашқыда ол ұнтаққа тіреліп, оқ түтігіне салынатын. Кейіннен доп пен ұнтақ арасында, сондай-ақ допты орнында ұстау үшін, оқпен және ұнтақпен тығыз байланыстыратын материал қолданылатын болды. (Ұнтаққа берік орнатылмаған доп оқ түтігін жарылғызуы мүмкін, бұл жағдай "қысқа бастау" деп аталады.) Сондықтан, ескі тегіс оқтың "Браун Бесс" және оған ұқсас әскери мылтықтарын оңай зарядтауға болады. Алғашқы мылтықтардың ұңғысының ішіндегі жіктерге допты жабысуына мүмкіндік беру үшін былғары немесе матадан жасалған бөлік оралған доппен зарядталды. Зарядтау біршама қиын болды, әсіресе оқтың ішкі диаметрі бұрынғы атыстардан зақымдалған кезде. Осы себепті және мылтықтар көбінесе штыкқа орнатылмағандықтан, алғашқы мылтықтар мылтықтармен салыстырғанда әскери мақсаттарда сирек қолданылды. 19-ғасырдың бірінші жартысында доптың пішіні мен функциясы айқын өзгерді, бірақ 18-ғасырдың бірінші жартысынан бастап Ұлыбритания, Америка және Францияда әртүрлі ұзын снарядтармен тәжірибелер жүргізілді. 1816 жылы Бавария армиясының капитаны Георг Рейхенбах цилиндрлі конус пішіндес доптарды пайдаланатын бұрандалы қабырғалық мылтықты ойлап тапты. 1826 жылы француз жаяу әскерінің офицері Анри Гюстав Дельвин допты бұрандалы жіктерге дейін тығыздыратын иығы бар оқтың артқы бөлігін ойлап тапты. Дельвиннің әдісі допты деформациялап, дұрыс емес болуына себеп болды. 1855 жылы 1-ші АҚШ драгундарының жасағы патрульде жүргенде Калифорния-Аризона шекарасындағы Пима тайпасымен қорғасынды алтын доптарға сауда жасады. Төртбұрышты доптардың пайда болуы өркениетке дейінгі дәуірге дейін жетеді және олар сүмбілерде қолданылған. Олар көбінесе мыстан немесе қорғасыннан жасалған. Төртбұрышты доптардың ең танымал қолданылуы Джеймс Пакл мен Кайл Тунис патенттеген, олар Puckle қаруының бір нұсқасында оларды қысқа уақыт пайдаланған. Қара ұнтақ дәуірінде олардың алғашқы қолданылуы тез арада тоқтатылды, себебі олардың траекториясы болжамсыз және тұрақсыз болды.

Бұрандалы оқ

Дельвин оқ-дәрілерді жетілдіруді жалғастырды және 1830 жылы цилиндрлі конус пішіндес оқ-дәрілерді жасауды бастады. Оның оқ жобаларын Франсуа Тамизье "доңғалақ ойықтар" деп аталатын "канеллер" қосып, жақсартты, бұл ауаның қарсылығын оқтың ауырлық орталығының артына жылжытты. Тамизье сондай-ақ прогрессивті жиектерді дамытты: мылтық ойықтары қақпаққа қарай тереңдеп, тұмсыққа қарай жылған сайын жайылып кетті. Бұл оқтың ойықтарға біртіндеп қалыптасуына мүмкіндік берді, осылайша қашықтығы мен дәлдігі артады. Ең алғашқы ұштарлы немесе "конус пішіндес" оқтардың бірі 1832 жылы британдық армияның капитаны Джон Нортон жасағандары еді. Нортонның оғы лотос қабығынан жасалған қуыс түбіне ие болды, ол атылғанда қысым астында кеңейіп, мылтық түтігінің жиектерімен байланысты. Британдық қару-жарақ кеңесі оны қабылдамады, себебі шар пішіндес оқтар 300 жылдан бері қолданылып келді. 1836 жылы белгілі ағылшын қарушысы Уильям Гриннер Гриннер оғын ойлап тапты. Гриннер овалды оқтың қуыс түбіне ағаш тығын орнатып, оқтың түбін сенімді түрде кеңейтіп, жиектерді ұстауға мәжбүрледі. Сынақтар Гриннердің оғының тиімді екенін көрсетті, бірақ әскерилер оны қабылдамады, өйткені ол екі бөліктен тұрғандықтан, оны өндіру қиын деп санады. 1844 жылы Луи Этьен де Тувенин жасаған "карабин-а-тиге" Дельвиннің жобасын жетілдірді. Мылтық түтігінің қақпағында арнайы штанганың көмегімен оқты жиектерге қалыптастыруға арналған тығын болды. Дәлдікті арттырғанымен, оны тазалау қиын болды. 1847 жылы француз армиясының капитаны Клод Этьен Миниэ жұмсақ қорғасыннан жасалған Minié доптарын алғаш рет енгізді. Бұл Дельвиннің жұмысын одан әрі жетілдіру болды. Оқ конус пішіндес болды және артқы жағында қуыс ойығы бар еді, онда ағаш тығынының орнына кішкентай темір қақпақ орнатылған. Атылғанда, темір қақпақ оқтың артқы жағындағы қуысқа кіріп, оқтың қабырғаларын кеңейтіп, жиектерді ұстап, байланыстыратын еді. 1851 жылы британдықтар 702 дюймдік 1851 үлгідегі Minié мылтығына Minié доптарын қабылдады. 1855 жылы Батыс Вирджиния штатының Харперс-Ферри қаласындағы АҚШ қару-жарақ қоймасының жұмысшысы Джеймс Бертон Minié доптарын одан әрі жетілдіріп, оқтың түбіндегі металл стақанды алып тастады. Minié доптары алғаш рет Қырым соғысында (1853–1856) кеңінен қолданылды. Америка Азамат соғысындағы (1861–1865) майдан жемірімінің шамамен 90% -ы мылтықтан атылған Minié доптарынан туды. Осыған ұқсас Nessler доптары деп аталатын оқтар тегіс түтікті мылтықтар үшін де жасалды. 1854 және 1857 жылдар аралығында сэр Джозеф Уитворт ұзақ сериялы мылтық тәжірибелерін жүргізіп, басқа да мәселелермен қатар, кіші калибрдің және әсіресе ұзын оқтың артықшылықтарын дәлелдеді. Уитворт оғы мылтықтың жиектеріне механикалық түрде сәйкес келетін етіп жасалған. Уитворт мылтығы үкімет тарапынан қабылданбады, бірақ ол 1857 және 1866 жылдар аралығында жарыс мақсатында және нысананы атқылау үшін кеңінен қолданылды. 1861 жылы У. Б. Чейс президент Авраам Линкольнге мылтықтарға арналған жақсартылған доп дизайнымен жүгінді. Потомак өзенінің үстінен атыс кезінде, Чейс доптары мен дөңгелек доптар кезекпен атылып, Линкольн Чейс дизайны бірдей биіктікте үштен бір бөлігіне дейін немесе одан да алысқа дейін жететінін байқады. Линкольн сынақтарды ұсынғанымен, олар ешқашан өткізілмеді. 1862 жылы У. Э. Метфорд оқ-дәрілер мен жиектерге қатысты жан-жақты тәжірибелер жүргізіп, спиральді және қатайтылған оқтың маңызды жүйесін ойлап тапты. Нәтижесінде 1888 жылдың желтоқсанында британдық армия үшін Lee-Metford кіші калибрлі (.303", 7.70 мм) Mark I мылтығы қабылданды. Lee-Metford Lee-Enfield мылтығының алдындағы үлгісі болды.

Қазіргі заманғы оқ

Тюбектің пулясы тарихындағы келесі маңызды өзгеріс 1882 жылы болды, сол кезде Швейцария армиясының лабораториясының директоры, лейтенант-полковник Эдуард Рубин мыс қаптамалы пуляны ойлап тапты. Ол сондай-ақ кішкентай калибрлі (7,5 және 8 мм) және түтінсіз ұнтақпен жұмыс істейтін Лебель 1886 үлгісіндегі мылтық үшін қабылданған 8 мм Лебель пулясының алға басушысы болды. Жоғары жылдамдықпен атылған қорғасын пулялардың беті, артқы ыстық газдар мен ствол ішіндегі үйкелістен балқып кетуі мүмкін. Мыстың балқу температурасы жоғары, жылу сыйымдылығы жоғары және қаттылығы жоғары болғандықтан, мыс қаптамалы пулялар жоғары бастапқы жылдамдыққа мүмкіндік береді. Еуропалық аэродинамикадағы жетістіктер сүйір ұшты пуляны (spitzer bullet) жасады. 20 ғасырдың басында әлемдік армиялардың көпшілігі сүйір ұшты пуляларға көшуді бастады. Бұл пулялар ұзақ қашықтыққа дәлірек ұшып, көбірек кинетикалық энергияны жеткізеді. Сүйір ұшты пулялар автоматтармен біріктірілгенде, жау майданындағы қазалық жағдайды күрт арттырды. Сүйір ұшты пулялар негізінде ағымдағы пішінде жасалған, артқы бөлігі сүйірленген ("каяқ құйрығы") болып келді. Пуляның траекториясында, ауа жоғары жылдамдықпен пуляның үстінен өтетін кезде, пуляның артқы жағында вакуум пайда болады, бұл оқты баяулатады. "Каяк құйрығының" ағымдағы дизайны, ауаның конус тәрізді артқы бөліктің бетімен ағып өтуіне мүмкіндік береді, соның нәтижесінде формалық кедергі азаяды. Аэродинамикалық артықшылықты қазіргі таңда мылтық технологиясының ең оңтайлы пішіні деп есептейді. Бірінші сүйір ұшты және "каяқ құйрықты" пуля, оның ойлап тапқан авторы капитан Жорж Десалеу оны "balle D" деп атады, 1901 жылы француз Лебель 1886 үлгісіндегі мылтық үшін стандартты әскери оқ-дәрі ретінде қабылданды. Баллистикалық ұшты пуля – бұл ұшында пластик ұшы бар, қуыс ұшты мылтық пулясы. Бұл пуляның сыртқы баллистикасын жақсартады, оның ауада оңай кесіп өтуіне мүмкіндік береді, сондай-ақ терминалдық баллистикасын жақсартады, пуляның қаптамалы қуыс нүкте ретінде әрекет етуіне мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл толық металл қаптамасы жоқ оқтарды қабылдауда қиындық туындайтын қаруларда оқтарды жақсы жеткізуге көмектеседі.

Дизайн

Оқтардың дизайны екі маңызды мәселені шешуі тиіс. Олардың біріншісі – оқтың қарудың ұңғысында герметикалық жабысуын қамтамасыз ету. Егер мықты жабысуға қол жеткізілмесе, жанармай зарядынан газ оқтың айналасынан шығып, тиімділікті және мүмкін дәлдікті төмендетеді. Оқ, сондай-ақ, ұңғыдағы ойықтарға зақым келтірмей немесе қарудың ұңғысын тым көп ластамай, оқтың пішінін бұрмаламай, олармен байланысуы керек, себебі бұл да дәлдікті төмендетеді. Оқтардың беті осы жабысуды артық үйкеліссіз жасауға мүмкіндік беруі керек. Оқ пен ұңғы арасындағы осы өзара әрекеттесулер ішкі баллистика деп аталады. Оқтар жоғары стандартта өндірілуі керек, өйткені беткі кемшіліктер атудың дәлдігіне әсер етуі мүмкін. Оқ ұңғыдан шыққаннан кейін оның физикасына әсер ететін физикалық құбылыстар сыртқы баллистика деп аталады. Ұшу кезінде оқтың аэродинамикасына ең көп әсер ететін факторлар – оның пішіні және қару ұңғысының ойықтарынан туындаған айналу. Айналу күштері оқты гироскопиялық және аэродинамикалық тұрғыдан тұрақтандырады. Оқтың айналу кезіндегі кез келген асимметриясы көбінесе жойылады. Дегенмен, оңтайлы жылдамдықтан жоғары айналу жылдамдығы, кішігірім асимметрияларды күшейтетін немесе кейде оқтың ұшу кезінде сындырылуына себеп болатындықтан, көп қиындық тудырады. Тегіс ұңғылы қаруларда шар пішін оптималды, өйткені оқтың бағытына қарамастан, оның аэродинамикасы шамамен бірдей болады. Бұл тұрақсыз оқтар нашар болжамды қозғалыс жасайды және орташа дәлдікті қамтамасыз етеді. Алайда, аэродинамикалық пішін ғасырлар бойына көп өзгерген жоқ. Жалпы, оқтың пішіні – аэродинамика, ішкі баллистикалық қажеттіліктер және соңғы баллистикалық талаптар арасындағы компромис болып табылады. Соңғы баллистика және тоқтату күші – оқ дизайнының оқ нысанаға тиген кезде болатын жағдайға әсер ететін аспектілері. Соққының нәтижесі нысананың құрамы мен тығыздығына, соққы бұрышына, сондай-ақ оқтың жылдамдығы мен физикалық қасиеттеріне байланысты анықталады. Оқтар әдетте нысананы тесіп өтуге, деформациялауға немесе бөлінуге арналған. Белгілі бір материал мен оқ үшін соққы жылдамдығы қандай нәтижеге қол жеткізілетінін анықтайтын басты фактор болып табылады. Оқтың пішіндері көптеген және әртүрлі. Оқ құю қалыбын пайдаланып, оқтарды үйде қайта зарядтау үшін жасауға болады, егер жергілікті заңдар рұқсат берсе. Дегенмен, қолмен құю тек қатты қорғасыннан жасалған оқтар үшін тиімді. Құйма және қаптамалы оқтар да қолмен тиеу үшін көптеген өндірушілерден коммерциялық түрде қол жетімді және көбінесе сынық немесе қосымша қорғасыннан құйылған оқтарға қарағанда ыңғайлы.

Материалдар

Қара ұнтақ немесе оқ-дәріге арналған оқтар дәстүрлі түрде таза қорғасыннан жасалған. Бұл 450 м/с-тан төмен жылдамдықпен атылатын төмен жылдамдықты оқтар үшін жақсы жұмыс істеді. Қазіргі заманғы атыс қаруларында атылатын сәл жоғары жылдамдықты оқтар үшін қорғасын мен қалайының немесе типографтық қорғасының (линотипті қалыптау үшін пайдаланылатын) қатты қорытпасы өте жақсы жұмыс істейді. Тіпті одан да жоғары жылдамдықты оқтар үшін жақтаулы қорғасын оқтар қолданылады. Олардың барлығының ортақ элементі – қорғасын, ол өте тығыз болғандықтан кеңінен қолданылады, осылайша берілген көлем үшін көп мөлшерде массаны және осылайша кинетикалық энергияны қамтамасыз етеді. Сонымен қатар қорғасын арзан, оны алу оңай, оны өңдеу оңай және төмен температурада балқиды, бұл оқтарды салыстырмалы түрде оңай жасауды қамтамасыз етеді. Қорғасын: қарапайым құйма, экструзияланған, қалыптастырылған немесе басқаша жасалған қорғасын снарядтары – бұл оқтың ең қарапайым түрі. 300 м/с-тан жоғары жылдамдықпен (көптеген пистолеттерде жиі кездеседі) қорғасын бұрғыланған каналдарда үнемі өсіп отырады. Қорғасынды аздаған мөлшерде қалайымен және/немесе антимонмен қорыту осы әсерді азайтуға көмектеседі, бірақ жылдамдықтар өскен сайын тиімділігі төмендейді. Оқтың түбінде орналасқан мыс сияқты қатты металдан жасалған тостаған көбінесе жоғары қысыммен атылған кезде балқымау үшін қорғасынды қорғап, қорғасын қалдықтарын азайту үшін қолданылады, бірақ бұл жоғары жылдамдықтарда мәселені шешпейді. Қазіргі заманғы шешім – қорғасын снарядты қорғаныс қабығымен қаптаған ұнтақпен қаптау. Жақтаулы қорғасын: одан да жоғары жылдамдықты қолдануға арналған оқтардың негізінен қорғасын өзегі алтын металл, купроникель, мыс қорытпасы немесе болатпен қапталған; қатты металдың жұқа қабаты жұмсақ қорғасын өзегін қорғайды. Мұнда ауыр қорғасын ядросы кинетикалық энергиясын нысанаға жеткізеді. Толық металл жамылғысы немесе "шар" оқ-дәрілері (атауына қарамастан шар тәрізді емес, шаршамалы оқ-дәрілер бар патрондар шаршамалы оқ-дәрілер деп аталады) қатты металл жамылғысына толық жабылады, негізінен басқа. Кейбір оқ жамылғылары оқтың алдыңғы жағына дейін созылмайды, бұл кеңейуге көмектеседі және өлімді арттырады; оларды жұмсақ нүкте (егер ашық қорғасын ұшы қатты болса) немесе қуыс нүктелі оқтар (егер қуыс немесе тесік болса) деп атайды. Болат оқтарды ұзақ уақыт сақтау кезінде коррозияға төзімділігі үшін көбінесе мыс немесе басқа металдармен қаптайды. Найлон және тефлон сияқты синтетикалық жапсырма материалдар қолданылды, әсіресе мылтықтарда, сәл сәттілікпен; алайда, пластикалық аэродинамикалық ұштары бар қуыс ұшты оқтар дәлдікті жақсартуда да, кеңейтуді арттыруда да өте сәтті болды. Тефлонмен қапталған оқ сияқты қарудың жаңа пластикалық қаптамалары нарыққа шыға бастады. Қатты немесе монолитті: ірі аңға терең ену үшін арналған монометалл оқтар және ұзын қашықтықтан ату үшін өте төмен соққы күші бар жұқа пішінді снарядтар оттегісіз мыс сияқты металдардан және купроникель, теллур мыс және мыс сияқты қорытпалардан (мысалы, жоғары өңдеуге қабілетті UNS C36000 еркін кесу мысы) жасалады. Көбінесе бұл снарядтар дәл CNC токарьмен бұрылады. Қатты заттар және оларды пайдаланатын аңдардың, мысалы, африкалық бұқа немесе пілдің қатқылдығы жағдайында қажетті ену үшін кеңейту мүлдем берілмейді. Шатганда "слюга" заттары көбінесе қатты ірі бір қорғасын снарядтар, кейде қуыс ұшы бар, мылтықпен аң аулауға рұқсат бермейтін юрисдикцияларда бұғы немесе жабайы шошқа аулау үшін қолданылады (себебі, өткізілмеген слюгалық оқ мылтық оғынан әлдеқайда аз қашықтықта жүреді). Флатуда: сыртқы түрінде бұл қатқыл оқтар, олардың қабырғаларында ойықтар (материал жоқ). Теория бойынша, флейталар тіндер арқылы өткенде гидравликалық ұшқышты тудырады, бұл қуыс ұшы бар оқтар сияқты кәдімгі кеңейтілген оқтардан гөрі үлкен жара каналын жасайды. Қатты құйма: қатқыл қорғасын қорытпасы, ол шұңқырлардың (әсіресе кейбір танымал тапаншаларда қолданылатын көпбұрышты шұңқырлардың) ластануын азайтуға арналған. Пайдасына қарапайым өндіріс және қатты нысаналарға қарсы жақсы жұмыс істеу; шектеулер – жұмсақ нысаналарға қарсы шегелеу қабілетсіздігі және одан кейінгі ену. Бос: балауыз, қағаз, пластик және басқа материалдар шынайы атысты симуляциялау үшін қолданылады және олар тек порохты бос патронға ұстауға және шу, жалын және түтін шығаруға арналған. "Оқ" арнайы құрылғыда ұсталуы немесе оның аздаған энергиясын ауада жұмсауына рұқсат етіледі. Кейбір бос патрондар ұшында қысылып немесе жабылып, оқ қамтымайды; ал кейбіреулері – мылтық гранаталарын итеруге арналған толыққанды жүктелген патрондар (оқтарсыз). Бос патрондардан шығатын газдың күші жақын қашықтықта қауіпті болуы мүмкін; бос патрондармен қаза болған жағдайлар болды (мысалы, актер Джон Эрик Хексумның өлімі). Жарықшақ: жеңіл материалдардан жасалған, мысалы, резеңке, балауыз, ағаш, пластик немесе жеңіл металл, жарықшақ оқтар тек жақын қашықтықта нысанаға тигізу үшін арналған. Олардың салмағы мен төмен жылдамдығының салдарынан, олардың қашықтығы шектеулі. Полимер: бұл металл-полимер композиттері, әдетте таза металл оқтардан жеңіл және жоғары жылдамдықты. Олар дәстүрлі құю немесе токарлықпен жасау қиын болатын ерекше дизайнға мүмкіндік береді. Азайтылған зиянды, немесе зиянды емес: резеңке оқтар, пластик оқтар және қаптар зиянды емес болу үшін жасалған, мысалы, тәртіпсіздікті басу үшін. Олар әдетте төмен жылдамдықты және мылтықтардан, граната таратқыштардан, бояу шарынан немесе арнайы жасалған қарулар мен пневматикалық құрылғылардан атылады. Өртеуші: бұл оқтар ұшында жарылғыш немесе тұтанғыш қоспалары бар, олар нысанамен жанасқанда тұтандыруға арналған. Мақсаты – нысана аумағындағы жанармай немесе оқ-дәрілерді тұтандыру, осылайша оқтың құрылымын арттыру. Жарылғыш: өртеуші оққа ұқсас, бұл типтегі снаряд қатты бетке тигенде, әсіресе нысаналанған нысананың сүйегіне тигенде жарылуға арналған. Зеңбірек снарядтарына немесе фитильді гранаталарға қарамастан, бұл оқтарда жарылу үшін жылдамдық пен деформацияға байланысты кішкентай мөлшердегі жарылғыш заттармен толтырылған қуыстар ғана бар. Жарылғыш оқтар түрлі ауыр машиналық мылтықтарда және материалға қарсы мылтықтарда қолданылған. Трассер: олардың артқы жағында, жарықтандыру материалымен толтырылған қуыс бар. Әдетте бұл магний, перхлорат және қызыл түс беру үшін стронций тұздарының қоспасы, бірақ басқа материалдар да басқа түстерді беру үшін кейде қолданылған. Трассер материалы белгілі бір уақыттан кейін жанады. Бұл атушыға снарядтың ұшу жолын көруге және қажетті баллистикалық түзетулерді жасауға мүмкіндік береді, снарядтың тиюін растау қажет болмайды және қарудың көздерін пайдаланбайды. Бұл типтегі оқ АҚШ әскерінің барлық тармақтарында жауыгерлік ортада дос күштеріне сигнал беру құралы ретінде де қолданылады. Әдетте ол шар оқтарымен 4:1 қатынаста жүктелген. Зәрлі: жақтаулы конструкциялар, онда өзекті материал өте қатты, жоғары тығыздықты металл, мысалы, вольфрам, вольфрам карбиді, таусылған уран немесе болат. Жылан тәрізді ұшы жиі қолданылады, бірақ тесік жасау бөлігіндегі жалпақ ұш әдетте тиімдірек. Улы емес оқ: болат, висмут, вольфрам және басқа қорытпалар қоршаған ортаға улы қорғасынның таралуын болдырмайды. Бірнеше елдегі ережелер, әсіресе су құстарын аулау кезінде улы емес снарядтарды қолдануды талап етеді. Құстардың азықтандыру үшін ұқсас өлшемдегі галькаларды жұтып алатыны және қорғасын пеллеттерін тамақпен ұнтақтау арқылы қорғасын уыттануының әсері күшейеді. Мұндай алаңдаушылықтар қолданылады...

Шарттар мен тыйым салулар

Улы оқ-дәрілер бұрыннан-ақ 1675 жылғы Страсбург келісімінде халықаралық келісім нысаны болған. 1868 жылғы Санкт-Петербург декларациясы 400 граммнан кем салмақты жарылғыш оқ-дәрілерді қолдануға тыйым салды. Гаага конвенциялары соғыста қолданылатын оқ-дәрілердің белгілі бір түрлерін қолдануға тыйым салады, олардың ішінде уланған және кеңейтілген оқ-дәрілер де бар. 1983 жылғы белгілі бір конвенциялық қарулар туралы конвенцияның үшінші хаттамасы, Женева конвенцияларына қосымша хаттама болып табылады, және ол азаматтық адамдарға қарсы тұтандырғыш оқ-дәрілерді қолдануға тыйым салады.