Оқ-дәрілер, түрлері, құрамы (мыс, мырыш, болат), калибрлер туралы толық ақпарат. Қарудан атылатын оқтардың кинетикалық энергиясы мен мақсатына қарай сипаттамасы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оқ – атыс қаруы, рогатка немесе пневматикалық қарумен ұшырылатын снаряд. Атыс қаруының оғы – атыс қаруы патронының бөлігі болып табылатын кинетикалық снаряд. Олар мыс, қорғасын, болат, полимер, резеңке және тіпті балауыз сияқты әртүрлі материалдардан жасалады; және мақсатына қарай әртүрлі пішіндерде және конструкцияларда (мысалы, аң аулау, нысанаға ату, жаттығу, соғыс) шығарылады. Оқтың аэродинамикалық қасиеттерін жақсарту үшін көбінесе конус тәрізді етіп жасалады. Оқтың мөлшері салмағы және диаметрі (калибр деп аталады) арқылы имперлік және метрикалық өлшем жүйелерінде көрсетіледі. Оқтар әдетте жарылғыш заттарды қамтымайды, бірақ соққы жасағанда кинетикалық энергияны беру арқылы нысанаға тиеді немесе зақымдайды.
Projectile propelled by a firearm, sling, or air gun
the firearm projectile
A bullet is a kinetic projectile, a component of firearm ammunition that is shot from a gun barrel. They are made of a variety of materials, such as copper, lead, steel, polymer, rubber and even wax; and are made in various shapes and constructions (depending on the intended applications), including specialized functions such as hunting, target shooting, training, and combat. Bullets are often tapered, making them more aerodynamic. Bullet size is expressed by weight and diameter (referred to as "caliber") in both imperial and metric measurement systems. Bullets do not normally contain explosives but strike or damage the intended target by transferring kinetic energy upon impact and penetration.
Сипаттама
Бұл термин ерте француз тілінен шыққан, "кіші шар" дегенді білдіретін "boulle" (boullet) сөзінің кішіргіші ретінде пайда болды. Оқтар жеке-жеке қолданылуы мүмкін (мысалы, түйреуіш және қақпақ-шарлы қаруларда), бірақ көбінесе жарылғыш заттармен бірге патрон ("оқ" немесе "дәрі") түрінде сатылады. Патроннан оқ (яғни, снаряд), гильза (барлығын бірге ұстайтын), жарылғыш зат (снарядты ұшыруға қажетті энергияның көп бөлігін беретін) және капсюль (жарылғыш затты тұтандыратын) құралады. Патрондар өз кезегінде дүкенге немесе белбеуге (жедел атуға арналған автоматты қару үшін) салынуы мүмкін. Күнделікті тілде "оқ" сөзі көбінесе патронның өзін атау үшін қолданылса да, оқ – патронның бір бөлігі ғана, толық патрон емес. Сондықтан, "оқ" терминін дұрыс емес қолдану (патронды сипаттау үшін) патрон мен оның барлық құрамдас бөліктеріне қатысты нақты айтқанда шатасуға әкелуі мүмкін. Оқ атылғандағы дыбыс (яғни, "мұздықтан шыққан дыбыс") көбінесе үстіркіштік оқ ауадан өтетін кезде пайда болатын қатты жарылыспен бірге келеді, бұл дыбыстық соққыны тудырады. Оқтың ұшу кезіндегі жылдамдығы секциялық тығыздық, аэродинамикалық пішін және баллистикалық коэффициент сияқты ішкі факторларға, сондай-ақ барометриялық қысым, ылғалдылық, ауа температурасы және жел жылдамдығы сияқты сыртқы факторларға байланысты. Дыбыс астындағы патрондар оқты дыбыс жылдамдығынан баяу атып, сондықтан дыбыстық соққы пайда болмайды. Бұл .45 ACP сияқты дыбыс астындағы патронның .223 Remington сияқты дыбыс жоғары патроннан әлдеқайда тыныш болуы мүмкін екенін білдіреді, тіпті дыбыс басу құрылғысы қолданылмаса да. Оқтар нысанаға тиізу, жануарларды немесе адамдарды жарақаттау немесе өлтіру үшін қолданылуы мүмкін. Өлім қан жоғалтудан, маңызды органдардың зақымдануынан немесе қан өкпеге енген жағдайда тұншығудан болуы мүмкін. Оқтар ғана емес, басқа да снарядтар атуға қолданылады: ББ-лар ББ-пневматикалық қарулардан, аэрозольдік гранаталар аэрозольдік пистолеттерден, бояулы доптар бояулы доптармен атылады және кішкентай тастар рогатқадан лақтырылуы мүмкін. Сонымен қатар, жарық шашу қарулары, картоп ату қарулары (және шприцтер), электрошокерлер, құмторбалар, гранататар, жарқыл шашу құралдары, көзден жас шығару газы, РПГ және зымыран ұрғыштары бар.
The term bullet is from Early French, originating as the diminutive of the word boulle (boullet), which means "small ball". Bullets are available singly (as in muzzle loading and cap and ball firearms) but are more often packaged with propellant as a cartridge ("round" of ammunition) consisting of the bullet (i. e., the projectile), the case (which holds everything together), the propellant (which provides the majority of the energy to launch the projectile), and the primer (which ignites the propellant). Cartridges, in turn, may be held in a magazine or a belt (for rapid fire automatic firearms). Although the word bullet is often used in colloquial language to refer to a cartridge round, a bullet is not a cartridge but rather a component of one. This use of the term bullet (when intending to describe a cartridge) often leads to confusion when a cartridge and all its components are specifically being referenced. The sound of gunfire (i. e. the "muzzle report") is often accompanied with a loud bullwhip like crack as the supersonic bullet pierces through the air, creating a sonic boom. Bullet speeds at various stages of flight depend on intrinsic factors such as sectional density, aerodynamic profile and ballistic coefficient, as well as extrinsic factors such as barometric pressure, humidity, air temperature and wind speed. Subsonic cartridges fire bullets slower than the speed of sound, so there are no sonic booms. This means that a subsonic cartridge, such as .45 ACP, can be substantially quieter than a supersonic cartridge, such as the .223 Remington, even without the use of a suppressor. Bullets shot by firearms can be used for target practice or to injure or kill animals or people. Death can be by blood loss or damage to vital organs, or even asphyxiation if blood enters the lungs. Bullets are not the only projectiles shot from firearm like equipment: BBs are shot from BB guns, airsoft pellets are shot by airsoft guns, paintballs are shot by paintball markers, and small rocks can be hurtled from slingshots. There are also flare guns, potato guns (and spud guns), tasers, bean bag rounds, grenade launchers, flash bangs, tear gas, RPGs, and missile launchers.
Жылдамдық
Көптеген патрондарда қолданылатын оқтар құрғақ ауадағы дыбыс жылдамдығынан жоғары жылдамдықпен атылады – шамамен секундта метр және осылайша, жақын тұрғандар оқ атылған дыбысты естімес бұрын нысанаға едәуір қашықтыққа жетеді. Мысалы, Ремингтон 223 мылтығынан 24 дюймдік ұңғыдан жеңіл салмақты зиянкес снарядтары атылғанда, оқтардың жылдамдығы секундта метрге жетеді. 9 мм Luger тапаншасынан атылған оқтың жылдамдығы шамамен секундта метрді құрайды. Сонымен қатар, АК-47 мылтығының бастапқы жылдамдығы шамамен секундта метрге жетеді.
Bullets used in many cartridges are fired at muzzle velocities faster than the speed of sound—about in dry air at —and thus can travel substantial distances to their targets before any nearby observers hear the sound of the shots. Rifle bullets, such as that of a Remington 223 firing lightweight varmint projectiles from a 24 inch barrel, leave the muzzle at speeds of up to A bullet from a 9 mm Luger handgun, reaches speeds of only Similarly, an AK 47, has a muzzle velocity of about .
Тарих
Бірінші нағыз қару 1288 жыл шамасында Қытайда оттық найзадан (порcelain шрапнель атып жіберген бамбук түтігі) металл қол оғының пайда болуымен дамыды, оны Юань әулеті моңғол көтерілісшілеріне қарсы шешуші жеңіске қолданды. Артиллериялық оқ 1326 жылы, ал еуропалық қол оқ 1364 жылы пайда болды. Алғашқы снарядтар тастан жасалған. Кейіннен тас бекіністерді тесіп өтпейтіні анықталды, соның нәтижесінде снаряд ретінде тығыз материалдар қолданыла бастады. Қол оқтары да осыған ұқсас жолмен дамыды. Металл доппен қол оғынан қаруды бұзу туралы алғашқы жазба 1425 жылға дейін жетеді. "Мэри Роуз" кемесінен (1545 жылы батып, 1982 жылы көтерілген) табылған оқтар әртүрлі өлшемде, кейбіреуі тас, ал басқалары құйма темірден жасалған. Қолмен жасалған шұңқыр және шұңқыр аркебусының дамуы құйма қорғасын доптарды снаряд ретінде пайдалануға әкелді. Бастапқыда доптың диаметрі оқтың ішкі диаметрінен кіші болды. Алғашқыда ол ұнтаққа тіреліп, оқ түтігіне салынатын. Кейіннен доп пен ұнтақ арасында, сондай-ақ допты орнында ұстау үшін, оқпен және ұнтақпен тығыз байланыстыратын материал қолданылатын болды. (Ұнтаққа берік орнатылмаған доп оқ түтігін жарылғызуы мүмкін, бұл жағдай "қысқа бастау" деп аталады.) Сондықтан, ескі тегіс оқтың "Браун Бесс" және оған ұқсас әскери мылтықтарын оңай зарядтауға болады. Алғашқы мылтықтардың ұңғысының ішіндегі жіктерге допты жабысуына мүмкіндік беру үшін былғары немесе матадан жасалған бөлік оралған доппен зарядталды. Зарядтау біршама қиын болды, әсіресе оқтың ішкі диаметрі бұрынғы атыстардан зақымдалған кезде. Осы себепті және мылтықтар көбінесе штыкқа орнатылмағандықтан, алғашқы мылтықтар мылтықтармен салыстырғанда әскери мақсаттарда сирек қолданылды. 19-ғасырдың бірінші жартысында доптың пішіні мен функциясы айқын өзгерді, бірақ 18-ғасырдың бірінші жартысынан бастап Ұлыбритания, Америка және Францияда әртүрлі ұзын снарядтармен тәжірибелер жүргізілді. 1816 жылы Бавария армиясының капитаны Георг Рейхенбах цилиндрлі конус пішіндес доптарды пайдаланатын бұрандалы қабырғалық мылтықты ойлап тапты. 1826 жылы француз жаяу әскерінің офицері Анри Гюстав Дельвин допты бұрандалы жіктерге дейін тығыздыратын иығы бар оқтың артқы бөлігін ойлап тапты. Дельвиннің әдісі допты деформациялап, дұрыс емес болуына себеп болды. 1855 жылы 1-ші АҚШ драгундарының жасағы патрульде жүргенде Калифорния-Аризона шекарасындағы Пима тайпасымен қорғасынды алтын доптарға сауда жасады. Төртбұрышты доптардың пайда болуы өркениетке дейінгі дәуірге дейін жетеді және олар сүмбілерде қолданылған. Олар көбінесе мыстан немесе қорғасыннан жасалған. Төртбұрышты доптардың ең танымал қолданылуы Джеймс Пакл мен Кайл Тунис патенттеген, олар Puckle қаруының бір нұсқасында оларды қысқа уақыт пайдаланған. Қара ұнтақ дәуірінде олардың алғашқы қолданылуы тез арада тоқтатылды, себебі олардың траекториясы болжамсыз және тұрақсыз болды.
The first true gun evolved in China from the fire lance (a bamboo tube that fired porcelain shrapnel) with the invention of the metal hand cannon sometime around 1288, which the Yuan dynasty used to win a decisive victory against Mongolian rebels. The artillery cannon appeared in 1326 and the European hand cannon in 1364. Early projectiles were made of stone. Eventually it was discovered that stone would not penetrate stone fortifications, which led to the use of denser materials as projectiles. Hand cannon projectiles developed in a similar manner. The first recorded instance of a metal ball from a hand cannon penetrating armor was in 1425. Shot retrieved from the wreck of the Mary Rose (sunk in 1545, raised in 1982) are of different sizes, and some are stone while others are cast iron. The development of the hand culverin and matchlock arquebus brought about the use of cast lead balls as projectiles. The original round musket ball was smaller than the bore of the barrel. At first it was loaded into the barrel just resting upon the powder. Later, some sort of material was used as a wadding between the ball and the powder as well as over the ball to keep it in place, it held the bullet firmly in the barrel and against the powder. (Bullets not firmly set on the powder risked exploding the barrel, with the condition known as a "short start".) The loading of muskets was therefore easy with the old smooth bore Brown Bess and similar military muskets. The original muzzle loading rifle, however, was loaded with a piece of leather or cloth wrapped around the ball, to allow the ball to engage the grooves in the barrel. Loading was a bit more difficult, particularly when the bore of the barrel was fouled from previous firings. For this reason, and because rifles were not often fitted for bayonets, early rifles were rarely used for military purposes, compared to muskets. There was a distinct change in the shape and function of the bullet during the first half of the 19th century, although experiments with various types of elongated projectiles had been made in Britain, America and France from the first half of the 18th century onwards. In 1816, Capt. George Reichenbach of the Bavarian army invented a rifled wall musket using cylindro conical ammunition. In 1826, Henri Gustave Delvigne, a French infantry officer, invented a breech with abrupt shoulders on which a spherical bullet was rammed down until it caught the rifling grooves. Delvigne's method, however, deformed the bullet and was inaccurate. In 1855, a detachment of 1st U. S. Dragoons, while on patrol, traded lead for gold bullets with Pima Indians along the California–Arizona border. Square bullets have origins that almost pre date civilization and were used in slings. They were typically made out of copper or lead. The most notable use of square bullet designs was by James Puckle and Kyle Tunis who patented them, where they were briefly used in one version of the Puckle gun. The early use of these in the black powder era was soon discontinued because of the irregular and unpredictable flight patterns.
Бұрандалы оқ
Дельвин оқ-дәрілерді жетілдіруді жалғастырды және 1830 жылы цилиндрлі конус пішіндес оқ-дәрілерді жасауды бастады. Оның оқ жобаларын Франсуа Тамизье "доңғалақ ойықтар" деп аталатын "канеллер" қосып, жақсартты, бұл ауаның қарсылығын оқтың ауырлық орталығының артына жылжытты. Тамизье сондай-ақ прогрессивті жиектерді дамытты: мылтық ойықтары қақпаққа қарай тереңдеп, тұмсыққа қарай жылған сайын жайылып кетті. Бұл оқтың ойықтарға біртіндеп қалыптасуына мүмкіндік берді, осылайша қашықтығы мен дәлдігі артады. Ең алғашқы ұштарлы немесе "конус пішіндес" оқтардың бірі 1832 жылы британдық армияның капитаны Джон Нортон жасағандары еді. Нортонның оғы лотос қабығынан жасалған қуыс түбіне ие болды, ол атылғанда қысым астында кеңейіп, мылтық түтігінің жиектерімен байланысты. Британдық қару-жарақ кеңесі оны қабылдамады, себебі шар пішіндес оқтар 300 жылдан бері қолданылып келді. 1836 жылы белгілі ағылшын қарушысы Уильям Гриннер Гриннер оғын ойлап тапты. Гриннер овалды оқтың қуыс түбіне ағаш тығын орнатып, оқтың түбін сенімді түрде кеңейтіп, жиектерді ұстауға мәжбүрледі. Сынақтар Гриннердің оғының тиімді екенін көрсетті, бірақ әскерилер оны қабылдамады, өйткені ол екі бөліктен тұрғандықтан, оны өндіру қиын деп санады. 1844 жылы Луи Этьен де Тувенин жасаған "карабин-а-тиге" Дельвиннің жобасын жетілдірді. Мылтық түтігінің қақпағында арнайы штанганың көмегімен оқты жиектерге қалыптастыруға арналған тығын болды. Дәлдікті арттырғанымен, оны тазалау қиын болды. 1847 жылы француз армиясының капитаны Клод Этьен Миниэ жұмсақ қорғасыннан жасалған Minié доптарын алғаш рет енгізді. Бұл Дельвиннің жұмысын одан әрі жетілдіру болды. Оқ конус пішіндес болды және артқы жағында қуыс ойығы бар еді, онда ағаш тығынының орнына кішкентай темір қақпақ орнатылған. Атылғанда, темір қақпақ оқтың артқы жағындағы қуысқа кіріп, оқтың қабырғаларын кеңейтіп, жиектерді ұстап, байланыстыратын еді. 1851 жылы британдықтар 702 дюймдік 1851 үлгідегі Minié мылтығына Minié доптарын қабылдады. 1855 жылы Батыс Вирджиния штатының Харперс-Ферри қаласындағы АҚШ қару-жарақ қоймасының жұмысшысы Джеймс Бертон Minié доптарын одан әрі жетілдіріп, оқтың түбіндегі металл стақанды алып тастады. Minié доптары алғаш рет Қырым соғысында (1853–1856) кеңінен қолданылды. Америка Азамат соғысындағы (1861–1865) майдан жемірімінің шамамен 90% -ы мылтықтан атылған Minié доптарынан туды. Осыған ұқсас Nessler доптары деп аталатын оқтар тегіс түтікті мылтықтар үшін де жасалды. 1854 және 1857 жылдар аралығында сэр Джозеф Уитворт ұзақ сериялы мылтық тәжірибелерін жүргізіп, басқа да мәселелермен қатар, кіші калибрдің және әсіресе ұзын оқтың артықшылықтарын дәлелдеді. Уитворт оғы мылтықтың жиектеріне механикалық түрде сәйкес келетін етіп жасалған. Уитворт мылтығы үкімет тарапынан қабылданбады, бірақ ол 1857 және 1866 жылдар аралығында жарыс мақсатында және нысананы атқылау үшін кеңінен қолданылды. 1861 жылы У. Б. Чейс президент Авраам Линкольнге мылтықтарға арналған жақсартылған доп дизайнымен жүгінді. Потомак өзенінің үстінен атыс кезінде, Чейс доптары мен дөңгелек доптар кезекпен атылып, Линкольн Чейс дизайны бірдей биіктікте үштен бір бөлігіне дейін немесе одан да алысқа дейін жететінін байқады. Линкольн сынақтарды ұсынғанымен, олар ешқашан өткізілмеді. 1862 жылы У. Э. Метфорд оқ-дәрілер мен жиектерге қатысты жан-жақты тәжірибелер жүргізіп, спиральді және қатайтылған оқтың маңызды жүйесін ойлап тапты. Нәтижесінде 1888 жылдың желтоқсанында британдық армия үшін Lee-Metford кіші калибрлі (.303", 7.70 мм) Mark I мылтығы қабылданды. Lee-Metford Lee-Enfield мылтығының алдындағы үлгісі болды.
Delvigne continued to develop bullet design and by 1830 had started to develop cylindro conical bullets. His bullet designs were improved by Francois Tamisier with the addition of "ball grooves" which are known as "cannelures", which moved the resistance of air behind the center of gravity of the bullet. Tamisier also developed progressive rifling: the rifle grooves were deeper toward the breech, becoming shallower as they progressed toward the muzzle. This causes the bullet to be progressively molded into the grooves which increases range and accuracy. Among the first pointed or "conical" bullets were those designed by Captain John Norton of the British Army in 1832. Norton's bullet had a hollow base made of lotus pith that on firing expanded under pressure to engage with a barrel's rifling. The British Board of Ordnance rejected it because spherical bullets had been in use for the previous 300 years. Renowned English gunsmith William Greener invented the Greener bullet in 1836. Greener fitted the hollow base of an oval bullet with a wooden plug that more reliably forced the base of the bullet to expand and catch the rifling. Tests proved that Greener's bullet was effective, but the military rejected it because, being two parts, they judged it as too complicated to produce. The carabine à tige, developed by Louis Étienne de Thouvenin in 1844, was an improvement of Delvigne's design. The rifle barrel has a forcing plug in the breech of the barrel to mold the bullet into the rifling with the use of a special ramrod. While successful in increasing accuracy, it was difficult to clean. The soft lead Minié ball was first introduced in 1847 by Claude Étienne Minié, a captain in the French Army. It was another improvement of the work done by Delvigne. The bullet was conical in shape with a hollow cavity in the rear, which was fitted with a small iron cap instead of a wooden plug. When fired, the iron cap forced itself into the hollow cavity at the rear of the bullet, thus expanding the sides of the bullet to grip and engage the rifling. In 1851, the British adopted the Minié ball for their 702 inch Pattern 1851 Minié rifle. In 1855, James Burton, a machinist at the U. S. Armory at Harper's Ferry, West Virginia, improved the Minié ball further by eliminating the metal cup in the bottom of the bullet. The Minié ball first saw widespread use in the Crimean War (1853–1856). Roughly 90% of the battlefield casualties in the American Civil War (1861–1865) were caused by Minié balls fired from rifled muskets. A similar bullet called the Nessler ball was also developed for smoothbore muskets. Between 1854 and 1857, Sir Joseph Whitworth conducted a long series of rifle experiments and proved, among other points, the advantages of a smaller bore and, in particular, of an elongated bullet. The Whitworth bullet was made to fit the grooves of the rifle mechanically. The Whitworth rifle was never adopted by the government, although it was used extensively for match purposes and target practice between 1857 and 1866. In 1861, W. B. Chace approached President Abraham Lincoln with an improved ball design for muskets. In firing over the Potomac River, where the Chace ball and the round ball were alternated, Lincoln observed that the Chace design carried a third or more farther fired at the same elevation. Although Lincoln recommended testing, it never took place. Around 1862, W. E. Metford carried out an exhaustive series of experiments on bullets and rifling, and he invented the important system of light rifling with increasing spiral and a hardened bullet. The combined result was that, in December 1888, the Lee–Metford small bore (.303", 7.70 mm) rifle, Mark I, was adopted for the British army. The Lee–Metford was the predecessor of the Lee–Enfield.
Қазіргі заманғы оқ
Тюбектің пулясы тарихындағы келесі маңызды өзгеріс 1882 жылы болды, сол кезде Швейцария армиясының лабораториясының директоры, лейтенант-полковник Эдуард Рубин мыс қаптамалы пуляны ойлап тапты. Ол сондай-ақ кішкентай калибрлі (7,5 және 8 мм) және түтінсіз ұнтақпен жұмыс істейтін Лебель 1886 үлгісіндегі мылтық үшін қабылданған 8 мм Лебель пулясының алға басушысы болды. Жоғары жылдамдықпен атылған қорғасын пулялардың беті, артқы ыстық газдар мен ствол ішіндегі үйкелістен балқып кетуі мүмкін. Мыстың балқу температурасы жоғары, жылу сыйымдылығы жоғары және қаттылығы жоғары болғандықтан, мыс қаптамалы пулялар жоғары бастапқы жылдамдыққа мүмкіндік береді. Еуропалық аэродинамикадағы жетістіктер сүйір ұшты пуляны (spitzer bullet) жасады. 20 ғасырдың басында әлемдік армиялардың көпшілігі сүйір ұшты пуляларға көшуді бастады. Бұл пулялар ұзақ қашықтыққа дәлірек ұшып, көбірек кинетикалық энергияны жеткізеді. Сүйір ұшты пулялар автоматтармен біріктірілгенде, жау майданындағы қазалық жағдайды күрт арттырды. Сүйір ұшты пулялар негізінде ағымдағы пішінде жасалған, артқы бөлігі сүйірленген ("каяқ құйрығы") болып келді. Пуляның траекториясында, ауа жоғары жылдамдықпен пуляның үстінен өтетін кезде, пуляның артқы жағында вакуум пайда болады, бұл оқты баяулатады. "Каяк құйрығының" ағымдағы дизайны, ауаның конус тәрізді артқы бөліктің бетімен ағып өтуіне мүмкіндік береді, соның нәтижесінде формалық кедергі азаяды. Аэродинамикалық артықшылықты қазіргі таңда мылтық технологиясының ең оңтайлы пішіні деп есептейді. Бірінші сүйір ұшты және "каяқ құйрықты" пуля, оның ойлап тапқан авторы капитан Жорж Десалеу оны "balle D" деп атады, 1901 жылы француз Лебель 1886 үлгісіндегі мылтық үшін стандартты әскери оқ-дәрі ретінде қабылданды. Баллистикалық ұшты пуля – бұл ұшында пластик ұшы бар, қуыс ұшты мылтық пулясы. Бұл пуляның сыртқы баллистикасын жақсартады, оның ауада оңай кесіп өтуіне мүмкіндік береді, сондай-ақ терминалдық баллистикасын жақсартады, пуляның қаптамалы қуыс нүкте ретінде әрекет етуіне мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл толық металл қаптамасы жоқ оқтарды қабылдауда қиындық туындайтын қаруларда оқтарды жақсы жеткізуге көмектеседі.
The next important change in the history of the rifle bullet occurred in 1882, when Lieutenant Colonel Eduard Rubin, director of the Swiss Army Laboratory at Thun, invented the copper jacketed bullet — an elongated bullet with a lead core in a copper jacket. It was also small bore (7.5 and 8 mm) and it is the precursor of the 8 mm Lebel bullet adopted for the smokeless powder ammunition of the Lebel Model 1886 rifle. The surface of lead bullets fired at high velocity may melt from the hot gases behind and friction within the bore. Because copper has a higher melting point, and greater specific heat capacity, and higher hardness, copper jacketed bullets allow greater muzzle velocities. European advances in aerodynamics led to the pointed spitzer bullet. By the beginning of the 20th century, most world armies had begun the transition to spitzer bullets. These bullets flew for greater distances more accurately and transferred more kinetic energy. Spitzer bullets combined with machine guns greatly increased lethality on the battlefield. Spitzer bullets were streamlined at the base with the boat tail. In the trajectory of a bullet, as air passes over a bullet at high speed, a vacuum is created at the end of the bullet, slowing the projectile. The streamlined boat tail design reduces this form drag by allowing the air to flow along the surface of the tapering end. The resulting aerodynamic advantage is currently seen as the optimum shape for rifle technology. The first combination spitzer and boat tail bullet, named balle D by its inventor Captain Georges Desaleux, was introduced as standard military ammunition in 1901, for the French Lebel Model 1886 rifle. A ballistic tip bullet is a hollow point rifle bullet that has a plastic tip on the end of the bullet. This improves external ballistics by streamlining the bullet, allowing it to cut through the air more easily, and improves terminal ballistics by allowing the bullet to act as a jacketed hollow point. As a side effect, it also feeds better in weapons that have trouble feeding rounds that are not full metal jacket rounds.
Дизайн
Оқтардың дизайны екі маңызды мәселені шешуі тиіс. Олардың біріншісі – оқтың қарудың ұңғысында герметикалық жабысуын қамтамасыз ету. Егер мықты жабысуға қол жеткізілмесе, жанармай зарядынан газ оқтың айналасынан шығып, тиімділікті және мүмкін дәлдікті төмендетеді. Оқ, сондай-ақ, ұңғыдағы ойықтарға зақым келтірмей немесе қарудың ұңғысын тым көп ластамай, оқтың пішінін бұрмаламай, олармен байланысуы керек, себебі бұл да дәлдікті төмендетеді. Оқтардың беті осы жабысуды артық үйкеліссіз жасауға мүмкіндік беруі керек. Оқ пен ұңғы арасындағы осы өзара әрекеттесулер ішкі баллистика деп аталады. Оқтар жоғары стандартта өндірілуі керек, өйткені беткі кемшіліктер атудың дәлдігіне әсер етуі мүмкін. Оқ ұңғыдан шыққаннан кейін оның физикасына әсер ететін физикалық құбылыстар сыртқы баллистика деп аталады. Ұшу кезінде оқтың аэродинамикасына ең көп әсер ететін факторлар – оның пішіні және қару ұңғысының ойықтарынан туындаған айналу. Айналу күштері оқты гироскопиялық және аэродинамикалық тұрғыдан тұрақтандырады. Оқтың айналу кезіндегі кез келген асимметриясы көбінесе жойылады. Дегенмен, оңтайлы жылдамдықтан жоғары айналу жылдамдығы, кішігірім асимметрияларды күшейтетін немесе кейде оқтың ұшу кезінде сындырылуына себеп болатындықтан, көп қиындық тудырады. Тегіс ұңғылы қаруларда шар пішін оптималды, өйткені оқтың бағытына қарамастан, оның аэродинамикасы шамамен бірдей болады. Бұл тұрақсыз оқтар нашар болжамды қозғалыс жасайды және орташа дәлдікті қамтамасыз етеді. Алайда, аэродинамикалық пішін ғасырлар бойына көп өзгерген жоқ. Жалпы, оқтың пішіні – аэродинамика, ішкі баллистикалық қажеттіліктер және соңғы баллистикалық талаптар арасындағы компромис болып табылады. Соңғы баллистика және тоқтату күші – оқ дизайнының оқ нысанаға тиген кезде болатын жағдайға әсер ететін аспектілері. Соққының нәтижесі нысананың құрамы мен тығыздығына, соққы бұрышына, сондай-ақ оқтың жылдамдығы мен физикалық қасиеттеріне байланысты анықталады. Оқтар әдетте нысананы тесіп өтуге, деформациялауға немесе бөлінуге арналған. Белгілі бір материал мен оқ үшін соққы жылдамдығы қандай нәтижеге қол жеткізілетінін анықтайтын басты фактор болып табылады. Оқтың пішіндері көптеген және әртүрлі. Оқ құю қалыбын пайдаланып, оқтарды үйде қайта зарядтау үшін жасауға болады, егер жергілікті заңдар рұқсат берсе. Дегенмен, қолмен құю тек қатты қорғасыннан жасалған оқтар үшін тиімді. Құйма және қаптамалы оқтар да қолмен тиеу үшін көптеген өндірушілерден коммерциялық түрде қол жетімді және көбінесе сынық немесе қосымша қорғасыннан құйылған оқтарға қарағанда ыңғайлы.
Bullet designs have to solve two primary problems. In the barrel, they must first form a seal with the gun's bore. If a strong seal is not achieved, gas from the propellant charge leaks past the bullet, thus reducing efficiency and possibly accuracy. The bullet must also engage the rifling without damaging or excessively fouling the gun's bore and without distorting the bullet, which will also reduce accuracy. Bullets must have a surface that forms this seal without excessive friction. These interactions between bullet and bore are termed internal ballistics. Bullets must be produced to a high standard, as surface imperfections can affect firing accuracy. The physics affecting the bullet once it leaves the barrel is termed external ballistics. The primary factors affecting the aerodynamics of a bullet in flight are the bullet's shape and the rotation imparted by the rifling of the gun barrel. Rotational forces stabilize the bullet gyroscopically as well as aerodynamically. Any asymmetry in the bullet is largely canceled as it spins. However, a spin rate greater than the optimum value adds more trouble than good, by magnifying the smaller asymmetries or sometimes resulting in the bullet breaking apart in flight. With smooth bore firearms, a spherical shape is optimal because no matter how the bullet is oriented, its aerodynamics are similar. These unstable bullets tumble erratically and provide only moderate accuracy; however, the aerodynamic shape changed little for centuries. Generally, bullet shapes are a compromise between aerodynamics, interior ballistic necessities, and terminal ballistics requirements. Terminal ballistics and stopping power are aspects of bullet design that affect what happens when a bullet impacts with an object. The outcome of the impact is determined by the composition and density of the target material, the angle of incidence, and the velocity and physical characteristics of the bullet. Bullets are generally designed to penetrate, deform, or break apart. For a given material and bullet, the strike velocity is the primary factor that determines which outcome is achieved. Bullet shapes are many and varied. With a mold, bullets can be made at home for reloading ammunition, where local laws allow. Hand casting, however, is only time and cost effective for solid lead bullets. Cast and jacketed bullets are also commercially available from numerous manufacturers for handloading and are most often more convenient than casting bullets from bulk or scrap lead.
Материалдар
Қара ұнтақ немесе оқ-дәріге арналған оқтар дәстүрлі түрде таза қорғасыннан жасалған. Бұл 450 м/с-тан төмен жылдамдықпен атылатын төмен жылдамдықты оқтар үшін жақсы жұмыс істеді. Қазіргі заманғы атыс қаруларында атылатын сәл жоғары жылдамдықты оқтар үшін қорғасын мен қалайының немесе типографтық қорғасының (линотипті қалыптау үшін пайдаланылатын) қатты қорытпасы өте жақсы жұмыс істейді. Тіпті одан да жоғары жылдамдықты оқтар үшін жақтаулы қорғасын оқтар қолданылады. Олардың барлығының ортақ элементі – қорғасын, ол өте тығыз болғандықтан кеңінен қолданылады, осылайша берілген көлем үшін көп мөлшерде массаны және осылайша кинетикалық энергияны қамтамасыз етеді. Сонымен қатар қорғасын арзан, оны алу оңай, оны өңдеу оңай және төмен температурада балқиды, бұл оқтарды салыстырмалы түрде оңай жасауды қамтамасыз етеді. Қорғасын: қарапайым құйма, экструзияланған, қалыптастырылған немесе басқаша жасалған қорғасын снарядтары – бұл оқтың ең қарапайым түрі. 300 м/с-тан жоғары жылдамдықпен (көптеген пистолеттерде жиі кездеседі) қорғасын бұрғыланған каналдарда үнемі өсіп отырады. Қорғасынды аздаған мөлшерде қалайымен және/немесе антимонмен қорыту осы әсерді азайтуға көмектеседі, бірақ жылдамдықтар өскен сайын тиімділігі төмендейді. Оқтың түбінде орналасқан мыс сияқты қатты металдан жасалған тостаған көбінесе жоғары қысыммен атылған кезде балқымау үшін қорғасынды қорғап, қорғасын қалдықтарын азайту үшін қолданылады, бірақ бұл жоғары жылдамдықтарда мәселені шешпейді. Қазіргі заманғы шешім – қорғасын снарядты қорғаныс қабығымен қаптаған ұнтақпен қаптау. Жақтаулы қорғасын: одан да жоғары жылдамдықты қолдануға арналған оқтардың негізінен қорғасын өзегі алтын металл, купроникель, мыс қорытпасы немесе болатпен қапталған; қатты металдың жұқа қабаты жұмсақ қорғасын өзегін қорғайды. Мұнда ауыр қорғасын ядросы кинетикалық энергиясын нысанаға жеткізеді. Толық металл жамылғысы немесе "шар" оқ-дәрілері (атауына қарамастан шар тәрізді емес, шаршамалы оқ-дәрілер бар патрондар шаршамалы оқ-дәрілер деп аталады) қатты металл жамылғысына толық жабылады, негізінен басқа. Кейбір оқ жамылғылары оқтың алдыңғы жағына дейін созылмайды, бұл кеңейуге көмектеседі және өлімді арттырады; оларды жұмсақ нүкте (егер ашық қорғасын ұшы қатты болса) немесе қуыс нүктелі оқтар (егер қуыс немесе тесік болса) деп атайды. Болат оқтарды ұзақ уақыт сақтау кезінде коррозияға төзімділігі үшін көбінесе мыс немесе басқа металдармен қаптайды. Найлон және тефлон сияқты синтетикалық жапсырма материалдар қолданылды, әсіресе мылтықтарда, сәл сәттілікпен; алайда, пластикалық аэродинамикалық ұштары бар қуыс ұшты оқтар дәлдікті жақсартуда да, кеңейтуді арттыруда да өте сәтті болды. Тефлонмен қапталған оқ сияқты қарудың жаңа пластикалық қаптамалары нарыққа шыға бастады. Қатты немесе монолитті: ірі аңға терең ену үшін арналған монометалл оқтар және ұзын қашықтықтан ату үшін өте төмен соққы күші бар жұқа пішінді снарядтар оттегісіз мыс сияқты металдардан және купроникель, теллур мыс және мыс сияқты қорытпалардан (мысалы, жоғары өңдеуге қабілетті UNS C36000 еркін кесу мысы) жасалады. Көбінесе бұл снарядтар дәл CNC токарьмен бұрылады. Қатты заттар және оларды пайдаланатын аңдардың, мысалы, африкалық бұқа немесе пілдің қатқылдығы жағдайында қажетті ену үшін кеңейту мүлдем берілмейді. Шатганда "слюга" заттары көбінесе қатты ірі бір қорғасын снарядтар, кейде қуыс ұшы бар, мылтықпен аң аулауға рұқсат бермейтін юрисдикцияларда бұғы немесе жабайы шошқа аулау үшін қолданылады (себебі, өткізілмеген слюгалық оқ мылтық оғынан әлдеқайда аз қашықтықта жүреді). Флатуда: сыртқы түрінде бұл қатқыл оқтар, олардың қабырғаларында ойықтар (материал жоқ). Теория бойынша, флейталар тіндер арқылы өткенде гидравликалық ұшқышты тудырады, бұл қуыс ұшы бар оқтар сияқты кәдімгі кеңейтілген оқтардан гөрі үлкен жара каналын жасайды. Қатты құйма: қатқыл қорғасын қорытпасы, ол шұңқырлардың (әсіресе кейбір танымал тапаншаларда қолданылатын көпбұрышты шұңқырлардың) ластануын азайтуға арналған. Пайдасына қарапайым өндіріс және қатты нысаналарға қарсы жақсы жұмыс істеу; шектеулер – жұмсақ нысаналарға қарсы шегелеу қабілетсіздігі және одан кейінгі ену. Бос: балауыз, қағаз, пластик және басқа материалдар шынайы атысты симуляциялау үшін қолданылады және олар тек порохты бос патронға ұстауға және шу, жалын және түтін шығаруға арналған. "Оқ" арнайы құрылғыда ұсталуы немесе оның аздаған энергиясын ауада жұмсауына рұқсат етіледі. Кейбір бос патрондар ұшында қысылып немесе жабылып, оқ қамтымайды; ал кейбіреулері – мылтық гранаталарын итеруге арналған толыққанды жүктелген патрондар (оқтарсыз). Бос патрондардан шығатын газдың күші жақын қашықтықта қауіпті болуы мүмкін; бос патрондармен қаза болған жағдайлар болды (мысалы, актер Джон Эрик Хексумның өлімі). Жарықшақ: жеңіл материалдардан жасалған, мысалы, резеңке, балауыз, ағаш, пластик немесе жеңіл металл, жарықшақ оқтар тек жақын қашықтықта нысанаға тигізу үшін арналған. Олардың салмағы мен төмен жылдамдығының салдарынан, олардың қашықтығы шектеулі. Полимер: бұл металл-полимер композиттері, әдетте таза металл оқтардан жеңіл және жоғары жылдамдықты. Олар дәстүрлі құю немесе токарлықпен жасау қиын болатын ерекше дизайнға мүмкіндік береді. Азайтылған зиянды, немесе зиянды емес: резеңке оқтар, пластик оқтар және қаптар зиянды емес болу үшін жасалған, мысалы, тәртіпсіздікті басу үшін. Олар әдетте төмен жылдамдықты және мылтықтардан, граната таратқыштардан, бояу шарынан немесе арнайы жасалған қарулар мен пневматикалық құрылғылардан атылады. Өртеуші: бұл оқтар ұшында жарылғыш немесе тұтанғыш қоспалары бар, олар нысанамен жанасқанда тұтандыруға арналған. Мақсаты – нысана аумағындағы жанармай немесе оқ-дәрілерді тұтандыру, осылайша оқтың құрылымын арттыру. Жарылғыш: өртеуші оққа ұқсас, бұл типтегі снаряд қатты бетке тигенде, әсіресе нысаналанған нысананың сүйегіне тигенде жарылуға арналған. Зеңбірек снарядтарына немесе фитильді гранаталарға қарамастан, бұл оқтарда жарылу үшін жылдамдық пен деформацияға байланысты кішкентай мөлшердегі жарылғыш заттармен толтырылған қуыстар ғана бар. Жарылғыш оқтар түрлі ауыр машиналық мылтықтарда және материалға қарсы мылтықтарда қолданылған. Трассер: олардың артқы жағында, жарықтандыру материалымен толтырылған қуыс бар. Әдетте бұл магний, перхлорат және қызыл түс беру үшін стронций тұздарының қоспасы, бірақ басқа материалдар да басқа түстерді беру үшін кейде қолданылған. Трассер материалы белгілі бір уақыттан кейін жанады. Бұл атушыға снарядтың ұшу жолын көруге және қажетті баллистикалық түзетулерді жасауға мүмкіндік береді, снарядтың тиюін растау қажет болмайды және қарудың көздерін пайдаланбайды. Бұл типтегі оқ АҚШ әскерінің барлық тармақтарында жауыгерлік ортада дос күштеріне сигнал беру құралы ретінде де қолданылады. Әдетте ол шар оқтарымен 4:1 қатынаста жүктелген. Зәрлі: жақтаулы конструкциялар, онда өзекті материал өте қатты, жоғары тығыздықты металл, мысалы, вольфрам, вольфрам карбиді, таусылған уран немесе болат. Жылан тәрізді ұшы жиі қолданылады, бірақ тесік жасау бөлігіндегі жалпақ ұш әдетте тиімдірек. Улы емес оқ: болат, висмут, вольфрам және басқа қорытпалар қоршаған ортаға улы қорғасынның таралуын болдырмайды. Бірнеше елдегі ережелер, әсіресе су құстарын аулау кезінде улы емес снарядтарды қолдануды талап етеді. Құстардың азықтандыру үшін ұқсас өлшемдегі галькаларды жұтып алатыны және қорғасын пеллеттерін тамақпен ұнтақтау арқылы қорғасын уыттануының әсері күшейеді. Мұндай алаңдаушылықтар қолданылады...
Bullets for black powder, or muzzle loading firearms, were classically molded from pure lead. This worked well for low speed bullets, fired at velocities of less than 450 m/s (1,475 ft/s). For slightly higher speed bullets fired in modern firearms, a harder alloy of lead and tin or typesetter's lead (used to mold linotype) works very well. For even higher speed bullet use, jacketed lead bullets are used. The common element in all of these, lead, is widely used because it is very dense, thereby providing a high amount of mass—and thus, kinetic energy—for a given volume. Lead is also cheap, easy to obtain, easy to work, and melts at a low temperature, which results in comparatively easy fabrication of bullets. Lead: simple cast, extruded, swaged, or otherwise fabricated lead slugs are the simplest form of bullets. At speeds of greater than 300 m/s (1,000 ft/s) (common in most handguns), lead is deposited in rifled bores at an ever increasing rate. Alloying the lead with a small percentage of tin and/or antimony serves to reduce this effect but grows less effective as velocities are increased. A cup made of harder metal, such as copper, placed at the base of the bullet and called a gas check, is often used to decrease lead deposits by protecting the rear of the bullet against melting when fired at higher pressures, but this does not solve the problem at higher velocities. A modern solution is to powder coat the lead projectile, encasing it in a protective skin, allowing higher velocities to be achieved without lead deposits. Jacketed lead: bullets intended for even higher velocity applications generally have a lead core that is jacketed or plated with gilding metal, cupronickel, copper alloys, or steel; a thin layer of harder metal protects the softer lead core when the bullet is passing through the barrel and during flight, which allows delivering the bullet intact to the target. There, the heavy lead core delivers its kinetic energy to the target. Full metal jacket or "ball" bullets (cartridges with ball bullets, which despite the name are not spherical, are called ball ammunition) are completely encased in the harder metal jacket, except for the base. Some bullet jackets do not extend to the front of the bullet, to aid expansion and increase lethality; these are called soft point (if the exposed lead tip is solid) or hollow point bullets (if a cavity or hole is present). Steel bullets are often plated with copper or other metals for corrosion resistance during long periods of storage. Synthetic jacket materials such as nylon and Teflon have been used, with limited success, especially in rifles; however, hollow point bullets with plastic aerodynamic tips have been very successful at both improving accuracy and enhancing expansion. Newer plastic coatings for handgun bullets, such as Teflon coated bullets, are making their way into the market. Solid or monolithic solid: mono metal bullets intended for deep penetration in big game animals and slender shaped very low drag projectiles for long range shooting are produced out of metals like oxygen free copper and alloys like cupronickel, tellurium copper and brass (e. g., highly machinable UNS C36000 free cutting brass). Often these projectiles are turned on precision CNC lathes. In the case of solids, and the ruggedness of the game animals on which they are used, e. g., the African buffalo or elephant, expansion is almost entirely relinquished for the necessary penetration. In shotgunning, "slug" loads are often solid large single lead projectiles, sometimes with a hollow point, used for deer or wild pig hunting in jurisdictions that do not allow hunting with rifles (because a missed slug shot will travel considerably less far than a rifle bullet). Fluted: in appearance, these are solid bullets with scalloped sides (missing material). The theory is that the flutes produce hydraulic jetting when passing through tissue, creating a wound channel larger than that made by conventional expanding ammunition such as hollow point bullets. Hard cast: a hard lead alloy intended to reduce fouling of rifling grooves (especially of the polygonal rifling used in some popular pistols). Benefits include simpler manufacture than jacketed bullets and good performance against hard targets; limitations are an inability to mushroom and subsequent over penetration of soft targets. Blank: wax, paper, plastic, and other materials are used to simulate live gunfire and are intended only to hold the powder in a blank cartridge and to produce noise, flame and smoke. The "bullet" may be captured in a purpose designed device or it may be allowed to expend what little energy it has in the air. Some blank cartridges are crimped or closed at the end and do not contain any bullet; some are fully loaded cartridges (without bullets) designed to propel rifle grenades. The force of the expanding gas from blank cartridges can be lethal at short range; fatal accidents have occurred with blank cartridges (e. g., the death of actor Jon Erik Hexum). Practice: made from lightweight materials like rubber, wax, wood, plastic, or lightweight metal, practice bullets are intended for short range target work only. Because of their weight and low velocity, they have limited range. Polymer: these are metal polymer composites, generally lighter and having higher velocities than pure metal bullets of the same dimensions. They permit unusual designs that are difficult with conventional casting or lathing. Less lethal, or less than lethal: Rubber bullets, plastic bullets, and beanbags are designed to be non lethal, e. g., for use in riot control. They are generally low velocity and are fired from shotguns, grenade launchers, paint ball guns, or specially designed firearms and air gun devices. Incendiary: these bullets are made with explosive or flammable mixtures in the tips that are designed to ignite on contact with a target. The intent is to ignite fuel or munitions in the target area, thereby adding to the destructive power of the bullet. Exploding: similar to the incendiary bullet, this type of projectile is designed to explode upon hitting a hard surface, preferably the bone of the intended target. Not to be mistaken for cannon shells or grenades with fuse devices, these bullets have only cavities filled with a small amount of high explosive depending on the velocity and deformation upon impact to detonate. Exploding bullets have been used in various heavy machine guns and in anti materiel rifles. Tracer: these have hollow backs, filled with a flare material. Usually this is a mixture of magnesium, a perchlorate, and strontium salts to yield a bright red color, although other materials providing other colors have also sometimes been used. Tracer material burns out after a certain amount of time. This allows the shooter to visually trace the flight path of the projectile and thus make necessary ballistic corrections, without having to confirm projectile impacts and without even using the sights of the weapon. This type of round is also used by all branches of the United States military in combat environments as a signaling device to friendly forces. Normally it is loaded at a four to one ratio with ball ammunition. Armor piercing: jacketed designs where the core material is a very hard, high density metal such as tungsten, tungsten carbide, depleted uranium, or steel. A pointed tip is often used, but a flat tip on the penetrator portion is generally more effective. Nontoxic shot: steel, bismuth, tungsten, and other alloys prevent release of toxic lead into the environment. Regulations in several countries mandate the use of nontoxic projectiles especially when waterfowl hunting. It has been found that birds swallow small lead shot for their gizzards to grind food (as they would swallow pebbles of similar size), and the effects of lead poisoning by grinding of lead pellets against food means lead poisoning effects are magnified. Such concerns apply primarily to shotguns firing pellets (shot) and not bullets, but there is evidence suggesting that consumption of spent rifle and pistol ammunition is also hazardous to wildlife. Reduction of hazardous substances legislation has also been applied to bullets on occasion to reduce the impact of lead on the environment at shooting ranges. Blended metal: bullets made using cores from powdered metals other than lead with binder or sometimes sintered. Frangible: designed to disintegrate into tiny particles upon impact to minimize their penetration for reasons of range safety, to limit environmental impact, or to limit the shoot through danger behind the intended target. An example is the Glaser Safety Slug, usually a pistol caliber bullet made from an amalgam of lead shot and a hard (and thus frangible) plastic binder designed to penetrate a human target and release its component shot pellets without exiting the target. Multiple projectile: bullets that are made of separate slugs that fit together inside the cartridge and act as a single projectile inside the barrel as they are fired. The projectiles part in flight but are held in formation by tethers that keep the individual parts of the "bullet" from flying too far away from each other. The intention of such ammo is to increase hit chance by giving a shot like spread to rifled slug firing guns, while maintaining a consistency in shot groupings. Multiple impact bullets may be less stable in flight than conventional solid bullets because of the added drag from the tether line holding the pieces in formation, and each projectile affects the flight of all the others. This may limit the benefit provided by the spread of each bullet at longer ranges.
Шарттар мен тыйым салулар
Улы оқ-дәрілер бұрыннан-ақ 1675 жылғы Страсбург келісімінде халықаралық келісім нысаны болған. 1868 жылғы Санкт-Петербург декларациясы 400 граммнан кем салмақты жарылғыш оқ-дәрілерді қолдануға тыйым салды. Гаага конвенциялары соғыста қолданылатын оқ-дәрілердің белгілі бір түрлерін қолдануға тыйым салады, олардың ішінде уланған және кеңейтілген оқ-дәрілер де бар. 1983 жылғы белгілі бір конвенциялық қарулар туралы конвенцияның үшінші хаттамасы, Женева конвенцияларына қосымша хаттама болып табылады, және ол азаматтық адамдарға қарсы тұтандырғыш оқ-дәрілерді қолдануға тыйым салады.
Poisonous bullets were a subject to an international agreement as early as the Strasbourg Agreement (1675). The Saint Petersburg Declaration of 1868 prohibited the use of explosive projectiles weighing less than 400 grams. The Hague Conventions prohibits certain kinds of ammunition for use in war. These include poisoned and expanding bullets. Protocol III of the 1983 Convention on Certain Conventional Weapons, an annexed protocol to the Geneva Conventions, prohibits the use of incendiary ammunitions against civilians.