Кіріспе

Электр тогы мен кернеу заңы – электр энергиясына қатысты заң.

Ом заңы екі нүкте арасындағы өткізгіш арқылы өтетін электр тогының екі нүктедегі кернеуге тура пропорционал екенін көрсетеді. Пропорционалдық коэффициенті – кедергіні енгізе отырып, осы қатынасты сипаттауға қолданылатын үш математикалық теңдеуге келіп тіреледі:

мұндағы I – өткізгіш арқылы өтетін ток, V – өткізгіштің екі ұшындағы өлшенген кернеу, ал R – өткізгіштің кедергісі. Нақтырақ айтқанда, Ом заңы бойынша R осы қатынастағы тұрақты шама, ол токқа тәуелді емес. Егер кедергі тұрақты болмаса, бұл теңдеуді Ом заңы деп атауға болмайды, бірақ оны статикалық/тұрақты ток кедергісінің анықтамасы ретінде пайдалануға болады. Ом заңы – электр өткізгіш материалдардың көпшілігінің ток өткізгіштігін токтың көптеген мәндері бойынша дәл сипаттайтын эмпирикалық заң. Дегенмен, кейбір материалдар Ом заңына бағынбайды, олар «Омдық емес» деп аталады. Бұл заң неміс физигі Георг Омның есімімен аталады. Ол 1827 жылы жарық көрген еңбегінде әртүрлі ұзындықтағы сымдардан тұратын қарапайым электр тізбектеріндегі қолданылған кернеу мен ток өлшеулерін сипаттаған. Ом өзінің тәжірибелік нәтижелерін қазіргі түрінен сәл күрделірек теңдеу арқылы түсіндірген (қараңыз төменде). Физикада Ом заңы термині заңның түрлі жалпылама нұсқаларына сілтеме жасау үшін де қолданылады, мысалы, электромагнетизм және материалтануда қолданылатын заңның векторлық түрі:

мұндағы J – кедергілі материалдағы белгілі бір нүктедегі ток тығыздығы, E – сол нүктедегі электр өрісі, ал σ (сигма) – материалдың өткізгіштік қасиетін сипаттайтын параметр. Ом заңының бұл жаңа формулировкасы Густав Кирхгофқа тиесілі.

Қолданылу аясы

Ом заңы – көптеген тәжірибелерден алынған эмпирикалық заң, ол көптеген материалдар үшін ток пен электр өрісінің шамамен пропорционал екенін көрсетеді. Бұл Максвелл теңдеулерінен фундаменталдырақ емес және әрқашан орындалмайды. Кез келген материал жеткілікті күшті электр өрісінде бұзылады, ал электр инженериясында маңызды кейбір материалдар әлсіз өрістерде «омдық емес» болып келеді. Ом заңы ұзындық өлшемдерінің кең диапазонында байқалады. 20-шы ғасырдың басында Ом заңы атомдық деңгейде орындалмайды деп есептелген, бірақ тәжірибелер бұл болжамды растамады. 2012 жылға дейін зерттеушілер Ом заңының ені төрт атом, биіктігі бір атом болатын кремний сымдары үшін де жұмыс істейтінін көрсетті.

Микроскопиялық шығу тегі

Ток тығыздығының қолданылатын электр өрісіне тәуелділігі негізінен кванттық механикалық сипатқа ие; (Классикалық және кванттық өткізгіштікке қараңыз). Ом заңына алып келетін сапалық сипаттама классикалық механикаға негізделуі мүмкін, бұл үшін Пауль Друд 1900 жылы әзірлеген Друд моделі қолданылады. Друд моделі электрондарды (немесе басқа заряд тасымалдаушыларды) материал құрылымын құрайтын иондар арасында шағылысатын флипперлер сияқты қарастырады. Электрондар өз орналасқан жеріндегі орташа электр өрісінің әсерімен электр өрісіне қарама-қарсы бағытта үдеуге ұшырайды. Бірақ әрбір соқтығысу кезінде электрон электр өрісінен алынған жылдамдықтан әлдеқайда жоғары жылдамдықпен кездейсоқ бағытта бұрылады. Соның салдарынан электрондар соқтығысулардың нәтижесінде зигзаг тәрізді жолмен қозғалады, бірақ көбінесе электр өрісіне қарсы бағытта қозғалады. Дрейф жылдамдығы ток тығыздығын және оның E-мен байланысын анықтайды және соқтығысуларға тәуелді емес. Друд орташа дрейф жылдамдығын p = −eEτ формуласы бойынша есептеген, мұнда p – орташа импульс, −e – электрон заряды және τ – соқтығысулар арасындағы орташа уақыт. Импульс та, ток тығыздығы да дрейф жылдамдығына пропорционалды болғандықтан, ток тығыздығы қолданылатын электр өрісіне пропорционалды болады; осыдан Ом заңы туындайды.

Гидравликалық ұқсастық

Ом заңының түсіндірілуі үшін кейде гидравликалық аналогия қолданылады. Паскальмен (немесе PSI) өлшенетін су қысымы кернеудің аналогы болып табылады, себебі (көлденең) құбырдың екі нүктесі арасындағы су қысымының айырмасын жасау су ағынына себеп болады. Судың көлемдік ағын жылдамдығы, секундына литрмен өлшенгенде, токқа (секундына кулонмен өлшенген) аналогты болып табылады. Соңында, ағынды шектегіш құрылғылар – мысалы, су қысымын өлшейтін нүктелер арасындағы құбырларға орналастырылған саңылаулар – кедергілердің аналогы болып табылады. Саңылау арқылы су ағынының жылдамдығы шектегіштегі су қысымының айырмасына пропорционалды деуге болады. Сол сияқты, электр зарядының ағыны, яғни электр тогы, электр кедергісі арқылы өтетін ағын жылдамдығы, кедергіде өлшенген кернеудің айырмасына пропорционалды. Жалпы алғанда, гидравликалық биіктік кернеудің аналогы ретінде қарастырылуы мүмкін, ал Ом заңы гидравликалық биіктікті гидравликалық өткізгіштік арқылы көлемдік ағынмен байланыстыратын Дарси заңымен аналогты болып табылады. Ағын және қысым айнымалыларын сұйық ағыны желісінде гидравликалық Ом аналогиясын қолдану арқылы есептеуге болады. Бұл әдіс тұрақты және уақытша ағын жағдайларына қолданылуы мүмкін. Сызықтық ламинарлы ағын аймағында Пуазеуилль заңы құбырдың гидравликалық кедергісін сипаттайды, бірақ турбулентті ағын аймағында қысым-ағын байланысы сызықтық емес болады. Гидравликалық аналогия Ом заңына, мысалы, қан айналымы жүйесі арқылы қан ағынын жуықтау үшін қолданылған.

Қарсылық схемалар

Резисторлар – электр зарядының өтуіне Ом заңына сәйкес кедергі келтіретін және белгілі бір кедергі R мәніне ие болу үшін жасалған тізбек элементтері. Схемалық сызбаларда резистор ұзын тіктөртбұрыш немесе зигзаг түрінде бейнеленеді. Ом заңына сәйкес белгілі бір жұмыс диапазонында қасиет көрсететін элемент (резистор немесе өткізгіш) оми құрылғы (немесе оми резисторы) деп аталады, себебі Ом заңы мен кедергінің бір мәні құрылғының осы диапазон ішіндегі қасиеттерін сипаттауға жеткілікті. Ом заңы кедергі элементтері ғана (конденсаторлар мен индуктивтік элементтер жоқ) бар тізбектер үшін, қозғаушы кернеу немесе ток тұрақты (DC) немесе айнымалы (AC) болсын, барлық түрдегі қозғаушы кернеулерге немесе токқа қатысты қолданылады. Мұндай тізбектер үшін Ом заңы кез келген уақыт сәтінде жарамды. Тізбекті талдау үшін Ом заңын қолдану мақсатында тізбекке жалғанған резисторларды тізбекті немесе параллель қосылымда бір "эквивалентті кедергіге" біріктіруге болады.

Сызықтық шамалаулар

Ом заңы – электр тізбектерін талдау үшін қолданылатын негізгі теңдеулердің бірі. Ол металл өткізгіштерге де, осы қасиеттерге арналған тізбек компоненттеріне (резисторларға) да қатысты. Екеуі де электр инженериясында кең таралған. Ом заңына бағынатын материалдар мен компоненттер «омикалық» деп сипатталады, яғни олар қолданылған V немесе I мәндеріне қарамастан, қолданылған кернеу немесе ток DC (түзу ток) оң немесе теріс полярлықта немесе AC (көтерілмелі ток) болсын, кедергі үшін бірдей мән (R = V/I) береді. Нағыз омикалық құрылғыда кедергі R = V/I формуласы бойынша қолданылған кернеу V-қа тәуелсіз есептеледі. Яғни, V/I қатынасы тұрақты, ал ток кернеуге тәуелділік графигі сызықтық (түзу сызық) болады. Егер кернеуді қандай да бір V мәніне дейін мәжбүрлесек, онда сол кернеу V өлшенген токқа I бөлінгенде R-ге тең болады. Немесе, егер ток қандай да бір I мәніне дейін мәжбүрлесек, онда өлшенген кернеу V сол токқа I бөлінгенде де R болады. I мен V графигі түзу сызық болғандықтан, R кедергісі белгілі бір құрылғыда V1 және V2 екі түрлі кернеуге қолданғанда, олар I1 = V1/R және I2 = V2/R токтарын тудырады, сонда (V1 − V2)/(I1 − I2) қатынасы да R-ге тең тұрақты шама болады. «Дельта» (Δ) операторы шаманың өзгеруін көрсету үшін қолданылады, сондықтан ΔV = V1 − V2 және ΔI = I1 − I2 деп жазуға болады. Қорыта айтқанда, кедергісі R бар кез келген нағыз омикалық құрылғы үшін V/I = ΔV/ΔI = R, кез келген қолданылған кернеу немесе ток үшін, немесе қолданылған кернеулер немесе токтардың өзгесуі үшін. Дегенмен, электр тізбектерінің Ом заңына бағынбайтын компоненттері де бар; яғни, олардың ток пен кернеу арасындағы байланысы (I–V қисығы) сызықтық емес (немесе омикалық емес). Мысалы, p–n торапты диод (оң жақтағы қисық). Суретте көрсетілгендей, диодқа қолданылған кернеуге ток сызықтық түрде пропорционалды емес. Қисықтан белгілі бір кернеуге (V) сәйкес ток (I) мәнін анықтауға болады, бірақ Ом заңынан емес, өйткені «кедергі» мәні кернеуге тәуелді тұрақты шама емес. Сонымен қатар, ток тек қолданылған кернеу оң болғанда ғана айтарлықтай артады, теріс болғанда емес. Сызықтық емес қисық бойындағы қандай да бір нүктедегі V/I қатынасы кейде статикалық, хордалық немесе DC кедергісі деп аталады, бірақ суретте көрсетілгендей, жалғыз V пен жалғыз I мәні таңдалған сызықтық емес қисық бойындағы нақты нүктеге байланысты өзгереді. Бұл «DC кедергісі» V/I қисықтың белгілі бір нүктесінде ΔV вольт немесе ΔI амперлік ең жоғары амплитудасы бар AC сигналын қолданып, сол қисық бойындағы сол нүктеде ΔV/ΔI өлшеу арқылы анықталатын мәнмен бірдей емес дегенді білдіреді. Алайда, кейбір диодтық қолданыстарда құрылғыға қолданылатын AC сигналы өте кішкентай болады және тізбекті динамикалық, кішкентай сигналдық немесе инкременттік кедергі тұрғысынан талдауға болады, ол кернеудің орташа мәніне (DC жұмыс нүктесі) VI қисығының еңістігінің кері шамасы ретінде анықталады (яғни, кернеуге қатысты ток туындысының кері шамасы). Шамалы сигналдар үшін динамикалық кедергі Ом заңы бойынша кішкентай сигналдық кедергіні DC жұмыс нүктесінде VI қисығына жүргізілген жанаманың еңістігінің кері шамасы ретінде шамамен есептеуге мүмкіндік береді.

Температура әсері

Ом заңы кейде "берілген күйдегі өткізгіште электр қозғалтқыш күші тудырылған токқа пропорционалды" деп тұжырымдалады. Яғни, кедергі – қолданылған электр қозғалтқыш күшінің (немесе кернеудің) токқа қатынасы, ток күшіне тәуелді емес. "Берілген күйде" деген сөз тіркесі көбінесе "тұрақты температурада" деп түсіндіріледі, себебі материалдардың кедергісі әдетте температураға байланысты өзгереді. Ток өткізу, Джоульдің бірінші заңына сәйкес, өткізгіш дененің Джоульдік қызуымен байланысты болғандықтан, ток өткен кезде өткізгіш дененің температурасы өзгеруі мүмкін. Кедергінің температураға тәуелділігі, әдеттегі тәжірибелік жағдайда кедергіні токқа тәуелді етеді, бұл заңды осы түрінде тікелей тексеруді қиындатады. Максвелл және басқалар 1876 жылы заңды экспериментальды түрде тексеру үшін бірнеше әдістерді жасады, олар қызу әсерін бақылады. Көбінесе, үлгідегі кедергіні өлшеу, Джоульдік қызудың алдын алу үшін кішкентай токпен жүргізіледі. Дегенмен, тіпті кішкентай ток та Пельтье эффектісінің нәтижесінде үлгінің бірінші (екінші) жанымен байланыста қызуға (немесе салқындауға) себеп болады. Үлгі жанындағы температуралар әртүрлі болады, олардың айырмашылығы токқа тура пропорционалды. Тізбектегі кернеудің төмендеуіне қоса Seebeck термоэлектромотивтік күші де кіреді, ол да токқа тура пропорционалды. Нәтижесінде, өте кішкентай ток болғанда да үлгідегі кедергіге жылулық түзетулер енгізіледі. Түзету мөлшері үлгідегі кедергімен шамалас болуы мүмкін.

Жылу өткізгіштермен байланыс

Ом принципі кернеу айырмашылығының әсеріне ұшыраған кезде электр өткізгіштердегі электр зарядының (яғни токтың) ағынын болжайды; Жан-Батист Жозеф Фурье принципі температура айырмашылығының әсеріне ұшыраған кезде жылу өткізгіштердегі жылу ағынын болжайды. Екі құбылысты да бір теңдеу сипаттайды, бірақ теңдеудің айнымалылары екі жағдайда әртүрлі мағынаға ие. Атап айтқанда, температура (итеруші "күш") және жылу ағыны (итетін "санының" ағыны, яғни жылу энергиясы) айнымалылары бар жылу өткізгіштігі (Фурье) мәселесін шешу, электр потенциалы (итеруші "күш") және электр тогы (итетін "санының" ағыны, яғни заряд) айнымалылары бар ұқсас электр өткізгіштігі (Ом) мәселесін де шешеді. Фурье жұмысының негізі – оның жылу өткізгіштігін нақты түсінуі мен анықтамасы болды. Ол, басқа барлық жағдайлар бірдей болса, жылу ағыны температура градиентіне тура пропорционал деп есептеді. Бұл кішкентай температура градиенттері үшін сөзсіз шындық болғанымен, нақты материалдар (мысалы, температураның функциясы болып табылатын жылу өткізгіштігіне ие материалдар) үлкен температура градиенттеріне ұшырағанда қатаң пропорционалдық қасиетін жоғалтады. Ом заңының тұжырымында да осындай болжам жасалады: басқа жағдайлар бірдей болса, кез келген нүктедегі ток күші электр потенциалының градиентіне пропорционал. Ағынның градиентке пропорционалдығы туралы болжамның дұрыстығын, қазіргі заманғы өлшеу әдістерін қолдану арқылы, жылу жағдайына қарағанда электр жағдайында тексеру оңайырақ.

Магниттік әсерлер

Егер сыртқы B өрісі болса және өткізгіш тыныштап тұрмай, "v" жылдамдығымен қозғалса, заряд тасымалдаушыларына Лоренц күшінің әсерінен туындаған ток ескеру үшін қосымша мүше қосу қажет. Қозғалмалы өткізгіштің тынығу жүйесінде бұл мүше 1='v' = 0 болғандықтан жоғалады. Бұл қайшылық тудырмайды, себебі тынығу жүйесіндегі электр өрісі зертхана жүйесіндегі E өрісінен өзгеше: 1='E′' = 'E' + 'v' × 'B'. Электр және магнит өрістері салыстырмалы, Лоренц түрлендіруіне қараңыз. Егер ток "J" айнымалы болса, себебі қолданылатын кернеу немесе E өрісі уақыт бойынша өзгереді, онда өздігінен индуктивтілікті ескеру үшін кедергіге реактивтілік қосылуы керек, электр кедергісіне қараңыз. Жиілік жоғары болса немесе өткізгіш оралған болса, реактивтілік күшті болуы мүмкін.

Сымды өткізгіш сұйықтықтар

Плазма сияқты өткізгіш сұйықтықтарда да осыған ұқсас әсер болады. Магниттік өрісте жылдамдықпен қозғалатын сұйықтықты қарастырайық. Салыстырмалы қозғалыс электр өрісін тудырады, ол зарядталған бөлшектерге электр күшін тигізеді, нәтижесінде электр тогы пайда болады. Электрон газға қатысты қозғалыс теңдеуі, электронның саны тығыздығымен жазылады:

мұндағы , , және - электрондардың заряды, массасы және жылдамдығы. Сондай-ақ, - электрондардың иондармен соқтығысу жиілігі, олардың жылдамдық өрісі бар. Электронның массасы иондардың массасымен салыстырғанда өте кішкентай болғандықтан, жоғарыдағы теңдеудің сол жағын ескермеуге болады, мынадай жазуға болады:

мұнда ток тығыздығының анықтамасын қолдандық және электр өткізгіштігін деп белгіледік. Бұл теңдеуді эквивалентті түрде мынадай етіп жазуға болады:

мұнда - электр кедергісі. Сонымен қатар, жиі кездесетін жағдай - орнына жазу, бұл шатасуға әкелуі мүмкін, себебі бұл белгі магнетикалық диффузия үшін де қолданылады.