Кіріспе

1777–78 жылдар аралығындағы Америка Тәуелсіздік соғысы кезіндегі британдық шабуыл.

Филадельфия науқаны (1777–1778) – Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде Филадельфия қаласын, революциялық дәуірдегі астананы бақылауға алу мақсатымен жүргізілген британдық әскери операция. Осы қалада Екінші Континенттік Конгресс жиналып, Континенттік армия құрылды және 1775 жылы Джордж Вашингтон армия қолбасшысы болып тағайындалды. Келесі жылы, 1776 жылдың 4 шілдесінде, тәуелсіздік жариянамасы жасалып, бірауыздан қабылданды, бұл соғыстың ресми түрде басталуын және күшеюін білдірді. Филадельфия науқанында британдық генерал Уильям Хоу Джордж Вашингтон басқаратын Континенттік армияны Солтүстік Джерсиде шайқасқа тартуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Содан кейін Хоу армиясын көлікке тиеп, Чесапик шығанағының солтүстік жағасына түсірді, одан Филадельфияға қарай жылдамдады. Вашингтон Хоудың Брэндивайн өзені маңындағы қозғалысына қарсы қорғаныс дайындады, бірақ 1777 жылдың 11 қыркүйегінде Брэндивайн шайқасында қанаттан шабуылға ұшырап, жеңіліске ұшырады. Одан кейін бірнеше шайқастар мен маневрлерден кейін Хоу Филадельфияға кіріп, қаланы басып алды. Вашингтон Хоудың гарнизондарының біріне Germantown қаласынан шабуыл жасады, бірақ қыс мезгілінде Valley Forge-қа шегінді, онда ол және 12 мың әскер соғыстың ең суық қысын, соның ішінде азық-түлік пен киімнің жетіспеушілігін бастан өткерді. Хоудың науқаны әртүрлі пікірлерге бөлінді, өйткені ол Филадельфияны басып алуға жеткенімен, Джон Бургойннің солтүстіктегі бірдей науқанына көмектеспеді, бұл Саратога шайқасында британдықтар үшін апатқа ұшырап, Францияның соғысқа қосылуына әкелді. Филадельфия басылып алынған кезде Хоу отставкаға кетті және оның орнына генерал сэр Генри Клинтон тағайындалды. 1778 жылы Клинтонға Филадельфиядан әскерін шығарып, Нью-Йорк қаласында біріктіру туралы бұйрық берілді, себебі олар француздар мен американдықтардың бірлескен шабуылына дайындалуда еді. Көптеген лоялистер де қуғыннан қорқып, Филадельфиядан кетіп қалды. Вашингтонның әскері британдық әскердің шегінуін қадағалап, Монмут шайқасында олармен кездесті, бұл соғыстың ең ірі шайқастарының бірі болды. 1778 жылы Филадельфия науқаны аяқталған кезде екі армия Хоудың Филадельфияға шабуыл жасамас бұрынғы стратегиялық позицияларында болды.

Британдықтар Филадельфияны басып алуды жоспарлайды

Хау Нью-Йорк қаласын басып алғаннан кейін және Вашингтон Трентон мен Принстон шайқастарында жеңіске жеткеннен кейін, екі армия 1777 жылдың басындағы қысқы айларда белгісіз тыныштыққа келді. Сан алуан шайқастар кезінде британдық армия Нью-Брансуиктегі және Нью-Джерсидегі Перт-Амбойдағы бекіністерін ұстап тұрды. 1777 жылы Хоу, соғыстың бағытын анықтауға жауапты британдық шенеунік Джордж Жерменге, бүлікші Екінші Континенттік Конгресс отырған Филадельфияны басып алу мақсатымен британдық экспедиция ұйымдастыруды ұсынды. Жермен Хоудың жоспарын мақұлдады, бірақ Хоу сұрағаннан кем әскермен. Ол сондай-ақ Джон Бургойнның Монреальден "Албаниге жол ашу" экспедициясының жоспарын да мақұлдады. Жермен Хоу экспедициясын мақұлдағанда, Хоу Бургойнге көмектесе алатынын күтті, Албаниде Бургойн күштерімен және Хоу Нью-Йорк қаласынан солтүстікке жіберетін әскерлермен бірігеді деп есептеді. 1777 жылдың сәуір айының басында Хоу, британдық армияны Нью-Джерси арқылы Филадельфияға құрлықпен жеткізуге қарсы шешім қабылдады, себебі бұл бағыт жау территориясынан кең Делавэр өзенін кесіп өтуді және қажетті кемелерді тасымалдауды немесе салуды талап ететін. Хоудың 2 сәуірде Жерменге жіберген жоспары Бургойнді маңызды қолдаудан мүлдем оқшаулады, өйткені Хоу британдық армияны теңіз арқылы Филадельфияға жеткізеді, ал Нью-Йорк гарнизоны Гудзон өзені бойындағы кез келген маңызды шабуылдық операцияларға көмектесу үшін тым шағын болар еді. Вашингтон сол кезде және кейінгі тарихшылар Хоудың қазан айында Канададан келген Бургойн әскерін қоршап тұрып, тұтқындаған американдықтарға көмектеспеу себебін ойлады. Тарихшылар Лорд Жерменнің екі жорықты үйлестіруде нашар жұмыс істегенін мойындайды. Хоу Нью-Йорк қаласын басып алғаннан кейін және Вашингтон Делавэр өзенінен шегінгеннен кейін, Хоу 1776 жылдың 20 желтоқсанында Жерменге 1777 жылға арналған кең ауқымды жорықтар туралы хат жазды. Олар Гудзон өзенін бақылауға алу, Ньюпорттағы (Род-Айленд) базадан операцияларды кеңейту және бүлікші Континенттік Конгресс отырған Филадельфияны басып алуды қамтыды. Хоу соңғысын өте тартымды деп санады, өйткені Вашингтон сол кезде қаланың солтүстігінде орналасқан: Хоу "негізгі армия жаудың күші шоғырланған Филадельфияға қарсы шабуыл жасауы керек" деп жазды. Жермен бұл жоспардың "жақсы ойластырылғанын" мойындады, бірақ ол Жермен қамтамасыз ете алатынан көп әскер талап етті. Нью-Джерсидегі сәтсіздіктерден кейін Хоу 1777 жылдың қаңтар айының ортасында Филадельфияға қарсы құрлықтағы экспедиция мен теңіз шабуылын қамтитын операцияларды ұсынды, бұл Континенттік армияны шешуші жеңіске жеткізеді деп ойлады. Бұл жоспар сәуір айында Хоу әскерінің понтондық көпірлер салып жатқанын көрген деңгейге дейін жетілді; Нью-Джерсидегі Мористоундағы қысқы жайлауында орналасқан Вашингтон оларды Делавэр өзенінде пайдалану үшін салғанын ойлады. Алайда, мамыр айының ортасына қарай Хоу құрлықтағы экспедициядан бас тартқан сияқты: "Мен Пенсильванияға теңіз арқылы шабуыл жасауды ұсынамын, біз Джерсиді тастауымыз керек". Хоудың Бургойнға көмектеспеуінің себебі, тіпті Хоудың көмегі қажет болса да, Бургойн сәтті науқан үшін мақтау алады деген болжамында болуы мүмкін. Бұл Хоудың беделін Филадельфия науқаны сәтті аяқталғаннан кейін де көтермейтін еді. Тарихшы Джон Алден британдық басшылардың арасындағы қызғанышқа назар аударады, былай дейді: "[Хоу] Бургойнды Бургойн сияқты қызғанған болуы мүмкін және ол өзінің кішісіне әскери даңққа жол ашуға көмектесетін ештеңе жасауға құштар болмаған". Осыған ұқсас, Дон Хиггинботам Хоудың пікірінде: "[Гудзон өзеніндегі науқан] Бургойннің толық шоуы болды, сондықтан ол [Хоу] оған көп қатысуды қаламады. Бургойн әскеріне қатысты ол өзінен талап етілгенді ғана (әдетте ештеңе де) істеді". Хоу 17 шілдеде Бургойнға: "Менің ниетім Пенсильванияға, онда Вашингтонмен кездесемін деп ойлаймын, бірақ егер ол мен күткендей солтүстікке қарай кетсе және сіз оны ұстап тұра алсаңыз, оны құтқару үшін оның артынан дереу шығамын" деп жазды. Ол көп ұзамай Нью-Йоркке аттанды. Вашингтонның Континенталды армиясы негізінен Нью-Джерси штатының Мористоун қаласында орналасқан, бірақ ең жақын британдық бекінісінен бірнеше шақырым қашықтықтағы Бунд-Брук қаласында алдыңғы базасы болды. Әсіресе, 1777 жылдың сәуір айында генерал Чарльз Корнуоллис осы позицияға шабуыл жасап, бекіністің командирі Бенджамин Линкольнді тұтқындауға тырысты. Бұл шабуылға жауап ретінде Вашингтон әскерін Уочунг тауларындағы Миддлбрукке, Филадельфияға қарай британдықтардың ықтимал жолдарына бақылау орнатып, жақсы бекітілген позицияға жылжытты. Хоуның нақты себептері белгісіз болғамен, ол Нью-Брансуикке оңтүстікке қарай үлкен армияны жылжытты. Ол Вашингтонды оның мықты позициясынан шығару үшін бұл қимылды алдау ретінде жасады, бірақ Вашингтон армиясын күшпен жылжытудан бас тартқандықтан ол сәтсіз аяқталды. Вашингтон Хоудың кемелерді немесе оларды салуға қажетті жабдықты әкелмегенін білді, сондықтан бұл қимыл Делавэр өзеніне қарай жасалған шабуыл емес деп ойлады. Хоу әскерін Перт-Амбойға қайтарған кезде Вашингтон оны ұстап қалды. Шағын жылдам шабуыл жасап, Хоу Корнуоллис басқаратын күштерді Вашингтонды биік жерден бөліп тастауға тырысты, бірақ бұл әрекет Шорт-Хиллс шайқасында сәтсіз аяқталды. Хоу әскерін Перт-Амбойға қайтарды, оларды кемелерге мінгізіп, Филадельфияға бағытталған Нью-Йорк портынан шықты. Вашингтон Хоудың қайда бара жатқанын білмеді. Хоу тағы да алдап бара жатыр, әскерин Гудзонға Бургойнмен қосылу үшін жібереді деген мүмкіндікті ескере отырып, ол Нью-Йоркке жақын қалды. Хоу флоты Делавэрдің аузына жеткенін білгеннен кейін ғана ол Филадельфияны қорғау туралы ойлауға мәжбүр болды. Алайда, флот Делавэрга кірмей, оңтүстіске қарай жалғасты. Хоудың мақсаты белгісіз болғандықтан, ол Чарльстон, Оңтүстік Каролинаға шабуыл жасауы мүмкін, ол Гудзонды қорғауға солтүстікке қарай жылжуды қарастырды, бірақ флот Чесапик шығанағына кіргенін білгеннен кейін тоқтатты. Тамыз айында ол қаланың қорғанысын дайындау үшін әскерін оңтүстікке жылжыта бастады. Стэйтен-Айлендке қарсы тұрған Континенталды армияның әскерлеріне қолбасшылық еткен генерал Джон Салливан, Хоудың кетуінен кейін британдық позицияның әлсіздігін пайдалану үшін 22 тамызда шабуыл жасауға тырысты, бірақ Стэйтен-Айленд шайқасында сәтсіз аяқталды.

Филадельфияны басып алу

Генерал Хау 15000 әскерін тамыз айының соңында Филадельфиядан оңтүстік-батысқа қарай 90 шақырым жердегі Чесапик шығанағының солтүстік жағасында орналастырды. Генерал Вашингтон 11 000 адамын Хоу мен Филадельфияның арасында бекітті, бірақ 1777 жылдың 11 қыркүйегінде Брэндивайн шайқасында олардың қанатын айналып өтіп, кері шегіндірді. Осы шайқаста 1000-нан астам сарбаз қаза тапты, ал британдықтар шамамен жартысын жоғалтты. Континенттік Конгресс тағы да қаладан кетуге мәжбүр болды, алдымен Ланкастерге, Пенсильванияға, содан кейін Йоркке, Пенсильванияға көшіп орналасты. Британдық және революциялық күштер Филадельфияның батысында бірнеше күн бойы маневр жасады, «Бұлтты шайқас» және «Паоли қырғыны» сияқты ұсақ шайқастарда қақтығысты. 26 қыркүйекте Хау Вашингтонды жеңіп, Филадельфияға қарсылықсыз кірді. Бірақ британдықтар күткендей, көтерілісшілердің астанасын басып алу көтеріліске соңғы нүкте қоймады. 18 ғасырдағы соғыстарда қарсы тараптың астанасын басып алған әскер жеңіске жеткені қалыпты жағдай еді, алайда революциялық соғыс көтерілісшілердің конвенциялық емес тактикасының арқасында 1783 жылға дейін тағы алты жылға созылды. Филадельфияны басып алғаннан кейін британдықтар Германтаунға, Филадельфиядан солтүстікке қарай 8 шақырым жерге шамамен 9000 сарбазды орналастырды. 2 қазанда британдықтар Нью-Джерсидегі Делавэр өзеніндегі Форт-Биллингспортты басып алып, өзендегі «шеврё де фриз» кедергілерін жойды. Осы кедергілерді орнату идеясы Бенджамин Франклинге тиесілі, ал жобасын Роберт Смит жасады. Маркус-Хукта қорғанылмаған жағалау басып алынған еді, ал үшінші жағалау Филадельфияға жақын орналасқан, оны Форт-Миффлин мен Форт-Мерсер күзетіп тұрды. Вашингтон 4 қазанда Германтаунға шабуыл жасауға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады, содан кейін британдықтардың қарсы шабуылын күтіп, күтіп қалуға мәжбүр болды. Осы уақытта британдықтар Филадельфияны қамтамасыз ету үшін Делавэр өзені бойымен жабдықтау жолын ашу қажеттігіне тап болды. Коммодор Джон Хейзелвуд пен Континенттік және Пенсильвания флоттары өзенді ұзақ уақыт қорғағаннан кейін, британдықтар қарашаның ортасында Миффлин мен Мерсер форттарын басып алып, өзенді толығымен бақылауға алды (бірақ соңғысы ұятты жеңілістен кейін ғана алынды). Желтоқсанның басында Вашингтон Уайт-Марш шайқасында генерал Хаудың бірнеше тың әрекеттерін сәтті тойтарды. Вашингтонның бұл кездегі қиындықтары британдықтармен ғана шектелмеді. Конвейдің қастандығындағы кейбір саясаткерлер мен офицерлер Вашингтонның науқандағы өнімділігіне наразы болып, оны қызметтен алу туралы құпия түрде әңгімелесе бастады. Вашингтон осы жасырын әрекеттерге ренжіді және мәселені Континенттік Конгресс алдына ашық қойды. Оның жақтастары оған қолдау көрсетіп, Вашингтонның басшылығын нығайтты.

Валли Фордж және Монмут

Вашингтон және оның әскері 1777 жылдың желтоқсан айында Филадельфиядан шамамен 32 шақырым қашықтықтағы Вэлли-Форджда орналасты. Олар алдағы алты айды сонда өткізді. Қыс бойы 10 мың әскерден 2500-і ауру мен суықтан қаза тапты. Дегенмен, армия Барон фон Штубен бақылауымен өткізілген жаттығулардың нәтижесінде Вэлли-Фордждан жақсы жағдайда шықты. Осы кезеңде британдық басшылықта өзгерістер болды. Генерал Хоу лауазымынан кетіп, оның орнына генерал-лейтенант сэр Генри Клинтон бас қолбасшы болып тағайындалды. Францияның соғысқа қосылуы британдықтарды соғыс стратегиясын өзгертуге мәжбүр етті. Үкімет Клинтонға Филадельфияны тастап, француз теңіз күшіне осал болған Нью-Йорк қаласын қорғауды бұйырды. Британдықтар шегінуге дайындалып жатқанда, Вашингтон Лафайетті барлау миссиясына жіберді. Лафайетт Барен-Хилл шайқасында британдықтардың шабуылынан мүжілді. Британдықтар Карлайл графы басқаратын бейбітшілік комиссиясын жіберді. Олардың ұсыныстары 1778 жылдың маусым айында Клинтон Филадельфиядан кетуге дайындалып жатқанда жасалды, бірақ Екінші Континенттік Конгресс оларды қабылдамады. Клинтон көптеген лоялистерді және ауыр жабдығының көп бөлігін теңіз арқылы Нью-Йоркке жөнелтті және 266 күндік британдық оккупациядан кейін 18 маусымда Филадельфиядан эвакуацияланды. Вашингтонның әскері Клинтонның қозғалысын қадағалап, 28 маусымда Монмут сотындағы шайқасты сәтті жүргізді, бұл Солтүстіктегі соңғы маңызды шайқас болды. Вашингтонның оң жақтағы қолбасшысы, армияның алдыңғы күштерін басқарған генерал Чарльз Ли шайқастың басында даулы шегінуге бұйрық берді, бұл Клинтон әскерінің қайта жиналуына мүмкіндік берді. Шілде айында Клинтон Нью-Йорк қаласында болды, ал Вашингтон тағы да Нью-Йорктің Уайт-Плейнс аймағында орналасты. Екі әскер де екі жыл бұрынғы орнына қайта оралды.

Салдары

Британдықтар Нью-Йоркке келгеннен кейін көп ұзамай француз флоты портына жақын келді, бұл екі тараптың да белсенді әрекет етуіне себеп болды. Француздар мен американдықтар Род-Айленд штатындағы Ньюпорттағы британдық гарнизонға шабуыл жасауға бекінді, бірақ бұл координацияның алғашқы әрекеті сәтсіз аяқталды. Лондоннан келген бұйрық бойынша Клинтон әскерлерінің бір бөлігін Батыс Индияға жіберді және Чесапик шығанағынан Массачусетс штатына дейін жағалау шабуылдарын ұйымдастырды. Нью-Йорк қаласының маңында Клинтон мен Вашингтонның әскерлері бір-бірін қадағалап, шайқастар жасады, оның ішінде 1779 жылғы Стони-Пойнт шайқасы мен 1780 жылғы Коннектикут фермалары шайқасы екі ірі шайқас болды. Клинтон Филадельфия қаласына, отарлық астанаға қайта шабуыл жасауды қарастырды, бірақ бұл жоспарлар іске аспады. Британдықтар Квебек қаласынан лоялисттер мен үндістердің көмегімен шекаралық соғысты кеңейтті. 1778 жылдан бастап британдық және француз күштері Батыс Индияда және Үндістанда соғысты, ал 1779 жылы Испанияның соғысқа қосылуы соғыстың ауқымын одан әрі кеңейтті. 1780 жылы британдықтар көтерілісшіл колонияларды қайта бақылауға алу мақсатында «оңтүстік стратегиясын» бастады, Оңтүстік Каролина штатындағы Чарльстон қаласын басып алды. Алайда, бұл әрекет Йорктаунда сәтсіздікке ұшырады.