Кіріспе

Беннингтон шайқасы – американдық төңкеріс соғысының бір бөлігі, Саратога науқанының құрамында болған шайқас. 1777 жылдың 16 тамызында Нью-Йорк штатының Уоллумсак қаласындағы бір шаруа қожалығында, осы атпен аталатын Вермонт штатының Беннингтон қаласынан шамамен 16 шақырым (10 миль) қашықтықта өтті. Бас генерал Джон Старк басқарған, негізінен Нью-Гэмпшир және Массачусетс штатының қарулы жасақтарынан (ополчение) құралған 2000 саяхатшы, полковник Сет Уорнер және Грин-Маунтин Бойз мүшелері бастаған Вермонт штатының қарулы жасақтарымен күшейтілді. Олар генерал Джон Бургойннің подполковник Фридрих Баум басқарған әскерлерінің жасағын шешуші түрде жеңді. Баумның жасағы 700 адамнан тұратын әртүрлі күш болды, оның құрамында гессендік әскерлер, канадалықтар, патшаға адалдар (лоялистер) және ирокездер бар еді. Батыс қанат, Барри Сент-Легер басшылығымен Онтарио көлінен шығысқа қарай жылжуда, Форт-Стенвикске жасалған шабуыл сәтсіз аяқталғаннан кейін кері шегінді. Оңтүстік қанат, Нью-Йорк қаласынан Гудзон өзенінің аңғарына қарай жорық жасауы тиіс болған, генерал Уильям Хоу Филадельфияны басып алуды шешкен соң басталған жоқ. Монреальден оңтүстікке қарай жылжуда болған солтүстік қанат ең көп жетістікке жетті. Британдықтардың Тикондерога, Хаббардтон және Форт-Энн шайқастарындағы жеңістерінен кейін генерал Джон Бургойн Албаниді басып алу және Гудзон өзенінің аңғарына бақылау орнату мақсатымен Саратога науқанына көшті. Бұл аймақта Бургойннің әскері (жоспар бойынша) басқа қанаттармен кездесіп, колонияларды екіге бөлуі тиіс еді. 22 шілдеде неміс әскерлерінің командирі барон Ридезельдің ұсынысына жауап ретінде Бургойн Форт-Миллерден подполковник Фридрих Баум басқаратын 800-ге жуық сарбазды аттар табу (неміс драгундары үшін), армияны жылжытуға көмектесетін мал және жауды мазақтау үшін мал жинау миссиясына жіберді. Баумның жасағы негізінен Принц Людвиг полкінің Брансвик армиясының жаяу әскерлерінен құралды. Жол бойында оларға жергілікті лоялистер, бірнеше канадалықтар және шамамен 100 ирокез жауынгері және таңдаулы мергендер қосылды. Баумға бастапқыда Коннектикут өзенінің аңғарына баруға бұйрық берілді, онда драгундар үшін аттар табуға болады деп есептелді. Алайда, Баум жолға шығуға дайындалып тұрғанда, Бургойн ауызша мақсатты Беннингтондағы жабдықтау қоймасы деп өзгертті, оны Уорнер бригадасының қалдықтары, шамамен 400 отаршыл милициясы күзетіп тұр деп сенді.

Америка әскерлері

Бургойнге белгісіз, Нью-Гэмпшир гранттарының аумағы (қазіргі Вермонт, сол кезде Нью-Йорк пен Вермонт Республикасы арасында даулы болған) азаматтары Тикондерога британдықтар басып алғаннан кейін шабуылдайтын әскерден қорғау үшін Нью-Гэмпшир және Массачусетс штаттарына көмек сұраған. Нью-Гэмпшир 18 шілдеде Джон Старкқа халықты қорғауға немесе "жауды қынжыртуға" отаршылдар жинауға рұқсат берді. Джон Лэнгдон ұсынған қаражатты пайдаланып, Старк алты күн ішінде Нью-Гэмпширдің 1500 әскери қызметшісін жинады, бұл Нью-Гэмпширдің он алты жастан асқан еркек халқының 10% -дан асты. Олар бірінші кезекте No 4 бекінісіне (қазіргі Чарльзтаун, Нью-Гэмпшир) барып, содан кейін Коннектикут өзенінің шекарасы арқылы Гранттарға өтіп, Манчестерде тоқтады, онда Старк Уорнермен кеңесті. Старк бас тартты, өзі тек Нью-Гэмпшир билігіне жауапты екенін айтты. Линкольн Стиллвотердегі американдық лагерьге оралды, онда ол және генерал Филипп Шкайлер Линкольннің 500 адамымен Старк пен Уорнерге қосылып, Скенсбородағы Бургойннің байланыс және жабдықтау желілерін бұзу жоспарын жасады. Баумның қимылдары осы жоспарларды маңызды түрде өзгертті.

Кіріспе

Баумның неміс әскері 9 тамызда Бургойннің Форт-Эдвардтағы лагерінен шығып, Форт-Миллерге бет алды, онда ирокездер мен таңдаулы мергендер тобы қосылғанша күтті. 11 тамызда рота Беннингтонға қарай жорыққа шықты. Жол бойындағы ұсақ шайқастарда тұтқындардан Беннингтонде үлкен күш жиналғанын білді. 14 тамызда Баумның әскері Старктің күштерінен бір бөлігімен кездесті, олар аймақтағы үндістер туралы хабарларды тексеру үшін жіберілген еді. Старктің әскері кері шегінді, Баумның ілгерілеуін тоқтату үшін көпірді қиратты. Старк, жақындап келе жатқан күш туралы хабар алғаннан кейін, Манчестерге қолдау сұранысын жіберді, содан кейін әскерін Беннингтоннен Баумның күштеріне қарай жылжытып, қорғаныс шебін құрды. Келесі бір жарым күн бойы жаңбыр жауып, шайқасқа кедергі келтірді. Осы уақыт ішінде Баумның әскері төбенің басында шағын бекініс салды және ауа райы американдықтардың күшеуі келгенге дейін шабуыл жасауына бөгет жасайды деп үміттенді. Екі жақтың күшеуі де 15-і күні жолға шықты, бірақ қатты жаңбыр салдарынан сапар қиын болды. Бургойн Генрих фон Брейман басқаруымен 550 әскер жіберді, ал Уорнердің 350-ге жуық Грин-Маунтин-Бойз тобы лейтенант Сэмюэл Саффорд басшылығымен Манчестерден оңтүстікке қарай келді. 15 тамыздың кешінде Старк Парсон Томас Алленнің және жақын жердегі Беркшир округының Массачусетс милициясының тобының келуінен оянды, олар оның күштеріне қосылуға талап етті. Пастордың оларға қатысуға рұқсат берілмесе, олар қайтадан шықпайды деген қаһарлы ескертуіне жауап ретінде Старк: "Осы қараңғы және жаңбырлы түні кетесіздер ме? Елдеріңе қайтып барып, демалуға кеңес беріңдер. Егер Құдай ертең күн сәулесін сыйласа және мен сіздерге жеңіске жететіндей шайқас бермесем, енді сіздерді шақырмаймын" деді. Старк күштері келесі күні бірнеше Стокбридж үндістерінің келуімен одан да күшейді, оның күші (Уорнердің әскерін есептемегенде) 2000-ға жуық адамды құрады. Старк күтпеген күшеуге ие болған жалғыз адам емес еді. Баумның күші 16 тамызда таңертең жергілікті лоялистер тобы оның лагеріне келген кезде шамамен 100 адамға артты.

Шайқас

16 тамызда ауа райы ашық болды, Старк өз әскерлеріне шабуылға дайын болуға бұйрық берді. Старк өзінің сарбаздарын "ағылшын ретінде туған құқықтары үшін" күресуге келгендерін айтып, рухтандырды және былай деді: "Міне, сіздің жауларыңыз – қызыл жамылғы кигендер мен торилер. Олар біздікі болсын, әйтпесе бүгін Молли Старк жесір болып қалады". Ормандарға ополчение тарап кеткенін естіген Баум американдықтар шегініп жатыр немесе қайтадан топтасып жатыр деп ойлады. Бірақ Старк немістердің кеңінен тараған орналасуындағы әлсіздіктерді пайдалануға шешім қабылдады және өзінің қанаттарын оның екі жағына да жіберді. Лоялистер мен үнділердің орналасқан жерлері басып алынды, көптегендері қашуға немесе қарсы тұруды тоқтатуға мәжбүр болды. Бұл Баумды және оның Брауншвейг драгундықтарын биік жерде жалғыз қалдырды. Немістер оқ-дәрісі таусылғаннан және оқ-дәрі қоймасы қиратылғаннан кейін де батырлықпен шайқасты. Драгундықтар қоршаудан шығу үшін семсермен шабуыл жасады, бірақ бұл шабуыл қорқынышты сәтсіздікке ұшырады, көптеген неміс сарбаздары қаза тапты және көтерілісшілерге ешқандай пайда әкелмеді. Баум осы соңғы шабуылда қаза тапты, ал қалған немістер қарсы тұруды тоқтатты. Беннингтондағы немістер мен британдықтардың жалпы шығыны 207 қаза және 700 тұтқынды құрады; американдықтардың шығыны 30 қаза және 40 жараланған сарбазды құрады. Тұтқындар, алғашында Бенингтонда ұсталған, ақырында Бостонға қарай аттанды. Бургойн армиясы 17 тамызда Форт-Эдвардтан Хадсон өзенінен өтуге дайындалып жатқанда, шайқас туралы алғашқы хабар келді. Күшейткіш күштер қажет болуы мүмкін деп ойлаған Бургойн армияны Бенингтонға қарай жылжытты, бірақ Брейман мен оның күшінің қалдықтары қайтып келе жатқаны туралы хабар келгенше. Күндіз де, түнде де лагерьде апат туралы хабар тарады, ал артта қалғандар келіп жатты. Бұл Бургойннің жорығына елеулі әсер етті. Ол шамамен 1000 адамын жоғалтты, олардың жартысы – тұрақты сарбаздар, сонымен қатар ол маңызды үндістердің қолдауын жоғалтты. Шайқастан кейін өткен кеңесте көптеген үндістер (онымен бірге Квебектен келгендер) үйлеріне қайтуға шешім қабылдады. Бұл жеңіліс Бургойннің алдағы күндердегі барлау жұмыстарын қиындатты. Жабдықтардың жетіспеушілігі оның Саратогада қарсы тұруды тоқтатуына себеп болды, содан кейін Франция соғысқа кірді. Американдық патриоттар шайқас туралы жаңалықты үмітпен қабылдады. Әсіресе Бургойнның үнділерден айырылғаннан кейін, жергілікті патриоттардың шағын топтары британдық позициялардың шеттерін мазалап бастады. Старктің күшінің көп бөлігі үйге қайтып келді және 13 қазанда Саратогада пайда болғанға дейін Бургойн армиясын толық қоршауды аяқтағанға дейін жорықта маңызды рөл атқармады. Джон Старкқа Нью-Гэмпшир штатының Бас Ассамблеясы "Бенингтон шайқасы" үшін "оның дәрежесіне лайықты толық киім" сыйлады. Бірақ Старк үшін ең қымбат сыйлық – Континенттік Конгресс президенті Джон Хэнкоктің алғыс хаты болды, онда оған "Америка Құрама Штаттары армиясының бригадирі" шені берілді. Оның көрсеткен сандары британдық бөлімшелер туралы басқа дереккөздермен сәйкес келеді, бірақ Брейманның басқаруындағы әскерлердің саны туралы көптеген дереккөздер арасында келіспеушіліктер бар, олар әдетте шамамен 550 немесе 650 деп есептеледі. Моррисси Массачусетс ополчениесін есепке алмады және Лэнгдон ротасын дұрыс анықтамады, олар Вустерден, Массачусетстен келген болуы мүмкін деп қате ойлады. (Вустер аймағынан шыққан ополчениелер Беннингтонға қарай аттанды, кейбір роталар шайқастан кейін келді.) Лэнгдон өзінің ротасын 1776 жылы құрды, бірақ ол 1778 жылға дейін атты әскерге айналмады.

Еске алу рәсімі

16 тамыз – Вермонт штатында заңмен бекітілген мереке, ол Бенингтон шайқасы күні деп аталады. Қазір Нью-Йорк штатының тарихи орны болып табылатын шайқас алаңы 1961 жылғы 20 қаңтарда Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды және 1966 жылғы 15 қазанда Ұлттық тарихи орындар тізіміне қосылды. 1870 жылдары Бенингтон қаласының жергілікті тарихи қоғамы Бенингтон шайқасы ескерткішінің жобасын жасау және құрылысын жүктеді, ол 1889 жылы аяқталды және 1891 жылы президент Бенджамин Харрисонның қатысуымен салтанатты түрде ашылды. 93 метр биіктігі бар обелиск түріндегі ескерткіш, сондай-ақ Ұлттық тарихи орындар тізіміне енген. Ескерткіш шайқастың жүз жылдығына дейін дайын болмаса да, шайқастың 100 жылдығы президент Рутерфорд Б. Хейздің қатысуымен сөздер айту арқылы атап өтілді. Жыл сайын Бенингтон шайқасы күні АҚШ-тағы ең көне оқ атар қару – Молли Старк зеңбірегінен оқ атылады. Бұл зеңбірек Бенингтон шайқасында алынған.