Кіріспе

Британдық генерал және драматург (1722–1792)

Джон Бургойн (24 ақпан 1722 – 4 тамыз 1792) – британдық генерал, драматург және саясаткер, 1761 жылдан 1792 жылға дейін Парламенттің Төменгі палатасында отырды. Ол алғашқы әскери тәжірибесін Жеті жылдық соғыс кезінде алды, оның ішінде 1762 жылғы Португалия науқанында бірнеше шайқастарға қатысты. Бургойн Америка Тәуелсіздік соғысындағы рөлімен ең белгілі. Ол басып алу жоспарын жасады және Жаңа Англияны бөліп, көтерілісті тоқтату үшін Канададан оңтүстікке қарай әскерді басқаруға тағайындалды. Бургойн Канададан жолға шықты, бірақ оның баяу жылдамдығы американдықтарға күштерін шоғырландыруға мүмкіндік берді. Жалпы жоспар бойынша оған көмектесу орнына, Нью-Йорктегі британдық армия Филадельфияны басып алу үшін оңтүстікке жылжыды. Бургойн Саратога маңында екі шағын шайқаста күресті, бірақ американдық әскерлермен қоршалып, көмек күтпестен 17 қазан 1777 жылы 6200 салдаты бар бүкіл әскерін тапсырды. Тарихшы Эдмунд Морганның сөзіне сүйенсек, оның қарсы тұруы «соғыстың маңызды бетбұрысы болды, себебі ол американдықтарға жеңіске жету үшін қажет болған шетелдік көмекті әкелді». Франция 1776 жылдың көктемінен бері Солтүстік Америка колонияларын жабдықтап келді. Бургойн мен оның офицерлері Англияға оралды, ал қатардағы сарбаздар соғыс тұтқындарына айналды. Лондонға оралғаннан кейін ол қатаң сынға ұшырады. 1782 жылы саяси жақын Шелберн үкіметінің билікке келуі оның әскери мансабының қысқа ғана қайта жандануына әкелді. Ол Ирландиядағы корона әскерлерінің бас қолбасшысы және 4-ші жаяу полкінің полковнигі болып тағайындалды. Алайда, 1784 жылы торилердің қайтадан билікке келуі Бургойннің әскери қызметінің соңына белгі салды. Бургойн «Окс қыздары» және «Мұрагер» сияқты туындыларымен танымал шебер драматург болды, бірақ оның пьесалары ешқашан оның әскери мансабының даңқына жете алмады. Ол көп жыл бойы Мидхерст және Престон округтерінен сайланып, Парламенттің Төменгі палатасының мүшесі болды.

Отбасы және білім

Джон Бургойн 1722 жылғы 24 ақпанда Бедфордширдегі Саттон қаласында, Шерборн, Уорвикширдегі армия офицері капитан Джон Бургойннің (1768 жылы қайтыс болды; сэр Джон Бургойннің, 3-ші баронеттің ұлы) және Чарльз Бернестонның қызы Анна Марияның ұлы ретінде дүниеге келді. Бургойннің іс жүзінде құдасы болған лорд Бинглинің заңсыз ұлы екендігі туралы әңгімелер тарады. Бингли 1731 жылы қайтыс болғанда, оның өсиеті Бургойнға, егер оның қыздарының еркек мұрагерлері болмаса, оның мүлігін мұраға алуға құқық беретінін көрсетті. 10 жасынан бастап Бургойн, сол кездегі көптеген британдық әскери офицерлер сияқты, Томас Гейдж сияқты, кейін оныңмен бірге қызмет ететін Вестминстер мектебінде оқыды. Бургойн белсенді және әлеуметтік жандар болды және мектептегі өмірін ұнатты, онда ол көптеген маңызды достар тапты, әсіресе лорд Джеймс Стрэндж. 1737 жылдың тамызында Бургойн әсем атты әскер полкі – Ат гвардиясына комиссия сатып алды. Олар Лондонға орналасты, ал оның міндеттері жеңіл болды, бұл оған жоғары қоғамда көзге түсуге мүмкіндік берді. Ол көп ұзамай "Джентльмен Джонни" деген лақап атын алды және өзінің әсем киімдерімен және жалпы жоғары деңгейдегі өмірімен белгілі болды, бұл оны үлкен қарыздарға душар етті. 1741 жылы Бургойн өзінің комиссиясын сатты, мүмкін құмар ойындарының қарызын өтеу үшін. Австрия мұрагерлік соғысының басталуы британдық армияның санын кеңейтуге әкелді. 1745 жылдың сәуірінде Бургойн жаңадан құрылған 1-ші Корольдік драгундарға корнет ретінде қосылды, бұл жаңадан құрылғандықтан оған комиссия үшін төлеудің қажеті болмады. 1745 жылдың сәуірінде ол лейтенант атағына көтерілді. 1747 жылы Бургойн капитандық сатып алу үшін ақша жинауға қол жеткізді. 1748 жылы соғыс аяқталғаннан кейін, одан әрі активті қызмет көрсету мүмкіндігі жойылды.

Ұрлау

Лорд Стрейнджпен достық арқасында Бургойн Стрейндждің әпкесі, Ұлыбританияның белгілі саясаткерлерінің бірі Лорд Дербидің қызы леди Шарлотта Стэнлимен танысты. Дерби Бургойнге Шарлоттаға үйленуге рұқсат бермеген соң, олар 1751 жылдың сәуір айында оның келісімінсіз қашып, үйленді. Ашуға мініп, Дерби қызын мүлдем қаражатызсыз қалдырды. Әйелін күтіп алудың басқа жолы болмағандықтан, Бургойн тағы да лауазымын сатты, 2600 фунт стерлинг жинады, соның есебінен келесі бірнеше жыл өмір сүрді. 1751 жылдың қазан айында Бургойн мен оның жаңа әйелі Франция мен Италияны аралап, Еуропаға кетіп қалды. Францияда Бургойн кейін Сыртқы істер министрі болған және Жеті жылдық соғыс кезінде француз саясатын басқарған Дюк де Шозельмен танысып, дос болды. Римде болғанда Бургойннің портретін британ суретшісі Аллан Рамзи салған. 1754 жылдың соңында Бургойннің әйелі қыз туды, оның аты Шарлотта Элизабет болды, ол олардың жалғыз баласы еді. Әкесінің қарсылығын қыздың тууы жұмсартады деген үмітпен Бургойндер 1755 жылы Ұлыбританияға оралды. Лорд Стрейндж Дербидің алдында олардың жағдайын қорғады, ол көп ұзамай ойын өзгертіп, оларды отбасына қайта қабылдады. Бургойн тез арада Дербидің сүйіктісіне айналды, ол Бургойннің болашағын жақсарту үшін өзінің беделін пайдаланды.

Жеті жылдық соғыс

Жеті жылдық соғыс басталғаннан кейін бір ай өткен соң Бургойн 11-атқыштар полкінде қызметке тұрды. 1758 жылы ол Колдстрим гвардиясында капитан және подполковник болды.

Француз жағалауына шабуылдар

1758 жылы ол француз жағалауына қарсы бірнеше экспедицияларға қатысты. Осы кезеңде ол британдық армияға жеңіл атқыштарды енгізуде шешуші рөл атқарды. Кейіннен Джордж Август Элиотт (кейіннен лорд Хитфилд) және Бургойн басқарған екі полк құрылды. Бұл революциялық қадам болды, және Бургойн британдық жеңіл атқыштардың дамуының алғашқы төңкерілісін жасады. Бургойн қатардағы сарбаздардың тәуелсіз ойлауын құрметтеді, және сол кездегі британдық армияның қалыптасқан жүйесіне түбегейлі қайшы келетін өздерінің бастамашылықтарын қолдануға әскерлерін ынталандырды.

Португалиялық науқан

1761 жылы ол Мидхерст округінен парламентке сайланды, ал келесі жылы соғысқа жаңадан кірген Португалияда бригадир генерал болып қызмет етті. Бургойн Валенсия-де-Алькантара шайқасынан кейін Валенсия-де-Алькантара және Вила-Велха-де-Родао қалаларын басып алуда атты әскерін жетектеп, Португалияның Алмейданы жоғалтуының орнын толтырды. Бұл Португалияға шабуыл жасау ниетінде болған үлкен испан әскерін кері шегіндіруде маңызды рөл атқарды. Бургойннің шабуыл кезіндегі әрекеттері оның жоғары бастығы, фельдмаршал граф Ла Липпеге үлкен әсер етті. Ла Липпе 1766 жылы Джошуа Рейнольдстың қолымен Бургойннің портретін жасатты, ал картина 1943 жылға дейін Липпе ұрпақтарының қолында сақталды.

Саясат

1768 жылы ол Престон округінен виг партиясынан парламентке сайланды. Келесі бірнеше жыл бойы ол негізгі назарын парламенттік міндеттеріне бөлді, онда ол әдеттегідей ашық пікір білдіруімен және әсіресе сол кезде елдің басты әскербасы саналған лорд Клайвқа жасаған шабуылдарымен көзге түсті. 1772 жылы ол Шығыс Үндістан компаниясының қызметкерлерінің кең ауқымды сыбайлас жемқорлыққа қатысқандығын айтып, тергеу талап ету арқылы көзге түсті. Өмірінің кейінгі кезеңінде Бургойн Уоррен Хейстингстің импичментіне белсенді қатысты. Кейін Бургойн генерал-лейтенант шеніне көтерілді. Алайда Бургойннің әскері американдық генерал-майор Горацио Гейтс басқарған қарсы күштермен қоршалып алынды. 1777 жылдың қыркүйек және қазан айларында Саратогада жаудың қатарларын бұзуға жасалған бірнеше әрекеттері сәтсіз аяқталды. Бенедикт Арнольд осы шайқастарда маңызды рөл атқарды. Бургойннің жеке хатшысы сэр Фрэнсис Клерк 15 қазанда қаза тапты. 1777 жылдың 17 қазанында Бургойн 5800 сарбаздан тұратын бүкіл әскерін тапсырды. Бұл американдық күштердің революциялық соғыстағы осы уақытқа дейінгі ең ірі жеңісі болды және соғыстың шешімді нүктесіне айналды, себебі Франция американдық патриоттармен одақ құрды. Бургойн Нью-Йорк шөлінен өтетін сапарында 30 вагонға жақсы киім мен шампан әкелуіне талаптанды, бұл оның жолына кедергі келтірді.

Конвенциялық әскер

Бүргойн толыққанды шартсыз қарсы тапсынудың орнына, оның әскерлері қаруларын тапсырып, Солтүстік Америкаға қайта оралмаймыз деген уәдемен Еуропаға оралу туралы келісімге келді. Бүргойн осы мәселеде өте талапкер болды, тіпті келіспесе, Квебекке қайта жорық жасауға дайын екенін айтты. Бірақ көп ұзамай Континенттік Конгресс осы келісімді мойындамады және армияның қалдықтарын Массачусетс және Вирджиния штатына қамауға алды, онда олар кейде зорлық-зомбылыққа ұшырады. Бұл Континенттік армияның тұтқындары түрмеде ұсталып тұрғанда көрсеткен жаман қарым-қатынасқа деген кек ретінде қарастырылды. Саратога шайқасынан кейін Ұлыбританияда Бүргойнға қарсы наразылық күшті болды. Ол американдық генералдың рұқсатымен бірден елге оралып, өз әрекеттерін қорғады және тергеу талап етті, бірақ ол өткізілмеді. Ол өз полкінен және 1769 жылдан бері басқарған Шотландиядағы Форт-Уильямның губернатор лауазымынан айырылды. Үкімет Бүргойннің Америкаға қайта оралып, келісім армиясына қосылып, оның қайтарылуы туралы келіссөздерді жалғастыруын талап етті. Бүргойн бас тартқан соң, ол әскерден шығарылды, бұл жоғары шенді офицерге жасалған сирек және ашық кінәлау болды, осылайша Бүргойн Ұлыбританияда кеңінен қысымға ұшырады. Ол 1782 жылға дейін, вигтер билікке оралғанға дейін әскерге ресми түрде қайта қабылданбады. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Франция АҚШ-ты мойындады және 1778 жылдың 6 ақпанында соғысқа ресми түрде қатысып, оны жаһандық қақтығысқа айналдырды. Бүргойн сол кезде жеңіліске кінәлі деп есептелсе де, тарихшылар жылдар бойы Саратогадағы апат үшін жауапкершілікті Колониялар хатшысы Лорд Жерменге ауыстырды. Жермен науқанның жалпы стратегиясын бақылап, генерал Хоуға Бүргойннің жорығына қолдау көрсетуді бұйырмады, оның орнына оған Филадельфияға өз шабуылын бастауға болады деп сендірді.

Кейінгі өмірі

Виг ретінде сайланғанымен, Бургойн Солтүстік үкіметін қолдаған. Саратогадан оралғаннан кейін ол Рокингем вигтерімен байланыс жасауын бастады. 1782 жылы оның саяси достары билікке келгенде, Бургойн шеніне қайта орналастырылды, Корольдің жеке Корольдік полкінің полковнигі болды, Ирландияда бас қолбасшы болып тағайындалды және жеке кеңесші қызметіне бекітілді. 1783 жылы Рокингем үкіметі құлағаннан кейін Бургойн көбірек жеке өмірге шықты. Оның соңғы мемлекеттік қызметі Уоррен Хейстингстің импичментіне қатысуы болды. 1776 жылы әйелі қайтыс болғаннан кейін Бургойнның сүйіктісі Сьюзан Коулфилдтен төрт баласы болды; олардың бірі – фельдмаршал Джон Фокс Бургойн, Хью Талбот Бургойннің әкесі. Бургойнның тағы бір немересі, адмирал Джеффри Хорнби 19 ғасырда АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы соғыстың алдын алуға көмектескен.

Драматург

Өз уақытында Бургойн белгілі драматург болған, көптеген танымал пьесалар жазған. Олардың ең танымалдары – "Емен ағашының қызы" (1774) және "Мұрагер" (1786). Ол Ричард Бринсли Шериданның "Лагерь" қойылымын дайындауға көмектескен, мүмкін, оның бір авторы да болған. Сонымен қатар, ол Уильям Джексонның жалғыз сәтті операсы – "The Lord of the Manor" (1780) операсының либреттосын жазды. Ол Мишель Жан Седайннің "Ричард Жүрек Арыстан" шығармасының аудармадағы жартылай опералық нұсқасын да жазды, музыкасын Томас Линли ескісі салып, 1788 жылы Дрюри Лейн театрында бұл қойылым өте сәтті болды. Егер Америка Тәуелсіздік соғысындағы рөлі болмаса, Бургойн бүгін драматург ретінде танылар еді.

Мұра

Бургойнді тарихшылар мен сарапшылар көбінесе қабілетінен гөрі саяси байланыстары арқасында шен алған, орташа білімі бар аристократ британдық генералдың классикалық мысалы ретінде бейнелейді. Дегенмен, оның қол астында қызмет еткендердің, әсіресе капрал Роджер Лэмбтің айтуынша, Бургойн "ешқандай қауіптен жалтарған жоқ; оның қатысуы мен мінез-құлқы әскерлерге күш берді (өйткені олар генералдарын өте жақсы көрді)". Саратога жорығында ол ұстаған сәнді өмір салты, ақсүйектей мінез-құлқы және драматург ретіндегі мансабы оның достары емес, замандастарының оны тарихшы Джордж Биллиас жазғандай, "тапсырмаларын нашар орындаған, әскери формадағы клоун" ретінде әжуалауына себеп болды. Биллиас атап өткендей, тарихи жазбалардың көп бөлігі осы сипаттамаларға негізделген. Биллиас Бургойнді қатал және тәуекелге баратын, қарсыластарын жақсы сезінетін, сондай-ақ әлеуметтік және саяси мәселелерді терең талдайтын генерал деп есептейді. Бургойн тарихи және балама тарих жанрындағы көркем әдебиеттерде кейіпкер ретінде кездеседі. Ол Джордж Бернард Шоудың "Ібіліс шәкірті" пьесасында және оның 1959 және 1987 жылғы киноадаптацияларында Лоренс Оливье мен Ян Ричардсон орындауында бейнеленген. Крис Хамфристің Саратога жорығы кезінде орын алатын тарихи романдарының кейіпкері де осы генерал, ал Роберт Собелдің "Бір шеге үшін" және 1975 жылғы CBS радиолық құпия театрының "Виндандинго" пьесасында оның жорығының баламалы немесе мистикалық нұсқалары көрсетілген.