Кіріспе

Қаламаған нәрестелерді тапсыру құрылғысы

Нәрестелерді (әдетте аналарды) балаларын, көбінесе жаңа туғандарды, анонимді түрде қауіпті жерге тастап, оларды табуға және күтімге алуға болатын орын. Бұл орта ғасырлардан 18-19 ғасырларға дейін кең таралған, сол кезде бұл құрылғы "табылған балалар дөңгелегі" деп аталды. Табылған балалар дөңгелектері 19 ғасырдың соңында қолданудан шығарылды, бірақ 1952 жылдан бері оның заманауи түрі – нәрестелерге арналған жәшік қайтадан енгізілді және 2000 жылдан бері көптеген елдерде, ең әйгілісі Пакистанда (300-ден астам) қолданылады. Оларды Германияда (100), АҚШ-та (150), Чехияда (88) және Польшада (67) да кездестіруге болады. Дублиндегі табылған балалар дөңгелегі 1826 жылы Дублин ауруханасы балалардың жоғары өлім-жұлым деңгейіне байланысты жабылған кезде қолданудан тоқтатылды.

Қазіргі үлгілері

1999 жылы Оңтүстік Африканың Йоханнесбург қаласында «Дор-оф-Хоуп-Чельденс Мишн» («Диуардағы тесік») ұйымы жаңа туған нәрестелердің көп саны тасталып кеткенін білген соң, нәрестелерге арналған қаптама орнатылды. Пастор Черил Аллен осы қиын жағдайдағы әйелдер мен қыздардың көбі басқаша әрекет етуі мүмкін еді, егер басқа мүмкіндік болғанда деп ойлады. Шіркеу қабырғасында тесік жасап, «нәресте себетін» орнатты, соның арқасында аналар балаларын күндіз де, түнде де кез келген уақытта тастап кетуге мүмкіндік алды. Нәресте «нәресте себетіне» салынар-салмалы, кезекші күтімшілерге электронды сигнал келіп, хабарлайды. Нәрестенің кім екені құпия сақталады, ол «донор» деп аталады. М-нәресте 1999 жылдың 3 қазанында «нәресте себетінен» шыққан алғашқы бала болды. Бүгінгі күнге дейін (2013 жылға дейін) «Дор-оф-Хоуп» 1300-ден астам нәрестені қабылдады. 148 нәресте «нәресте себетінен» келді, бірақ көпшілігі ауруханалардан, полициядан немесе қоғамдық ұйымдардан келді, ал кейбір аналар тіпті балаларын жеке әкелді. 1999 жылы балалар тасталып, суықтан қаза тапқан бірнеше жағдайдан кейін, Германияның Гамбург қаласында 2000 жылдың 11 сәуірінде тағы бір заманауи нәресте қаптамасы орнатылды. Ол ғимараттың сыртынан балаларды жатқызуға болатын жылы төсекпен жабдықталған. Баласын тастап кеткен адамның жасырын кетуіне уақыт беру үшін қысқа тоқтап тұрғаннан кейін, дабыл соғып, қызметкерлерге хабар берді. 2010 жылға дейін Гамбургтегі Findelbaby нәресте қаптамасында 38 нәресте қалдырылды, олардың 14-і кейін аналарымен қайтарылып алынды. Пакистандағы Эдхи қоры да осыған ұқсас жүйе ұсынады. 2022 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының Доббс ісі бойынша Джексон Әйелдер денсаулығы ұйымына қатысты шешімінен кейін нәресте қораптары АҚШ-та кеңінен таралды. Бұл шешім штаттарға абортты тыйым салуға рұқсат берді.

Австрия

Австрияда заң бойынша, нәрестелер үйінен табылған сәбилер табылған балалар ретінде қарастырылады. Балаларға әлеуметтік қызметтер басқармасы (Jugendwohlfahrt) алғашқы алты ай бойы күтім жасайды, содан кейін олар асырап алуға беріледі. Алғашқы мұндай қондырғы Венада 2000 жылы орнатылды. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, Австрияның тоғыз облысының жетісінде 15 қондырғы болды және 2008 мен 2016 жылдар аралығында олар 30 рет пайдаланылды. 2001 жылдан бері әйелдер ауруханаларда анонимді түрде босануға құқылы болғандықтан, мұндай анонимді босанулар нәрестелерді тастауға арналған қондырғыларды пайдаланудан әлдеқайда көп.

Бельгия

Бельгияда заңдық база жоқ, нәрестелерді тастап кету заңсыз, бірақ іс жүзінде нәрестелер жеке күтімге беріледі және бірнеше айдан кейін асырап алуға мүмкіндік туады. 2021 жылға дейін Антверпендегі люктан 18 нәресте табылған, ол Бельгиядағы жалғыз люк. 2017 жылы Corvia ұйымы Брюссельдегі Эвере қаласында тағы бір люк орнатты, бірақ қала әкімі оған тыйым салды. Мемлекеттік кеңес 2020 жылы бұл тыйымды жойғанына қарамастан, Эвере қаласының жаңа әкімі 2021 жылы оның жұмыс істеуіне қайтадан тыйым салды.

Канада

Канада баланың өміріне қауіп тудыратын немесе қауіп тудыруы мүмкін жағдайда оны тастап кетуге тыйым салады. 2020 жылға дейін Канадада орнатылған арнайы жәшіктерде үш сәби қалдырылған. Бір жәшік Ванкуверде, екеуі Эдмонтонда орналасқан.

Қытай

2011 жылы Қытайда кем дегенде 25 «бала қауіпсіздігі аралы» ашылды, қытай тілінде бұл «нәрестелерді сақтау ошағы» деп аталады. Медициналық топтың сәбиді 10 минут ішінде алып кетуі тиіс болған. 2015 жылға қарай ел бойынша 32 осындай орын болды. Алғашқысы 2011 жылы Шицзячжуан қаласында ашылды. 2014 жылға дейін ол 181 баланы қабылдады. Ел бойынша жылдық саны шамамен 1400 балаға жететіні есептелді. Қытайдың шығысындағы мемлекеттік балалар үйі 1 маусымда, Халықаралық балаларды қорғау күнінде алғашқы «бала қауіпсіздігі аралын» ашты, бұл балалардың әл-ауқатын жақсартуға елдің бейілділігін көрсететін символдық қадам болды. Бірақ, бұл орын өте танымал болғандықтан, билік тастап кетілген нәрестелер мен балалардың санын шектеу үшін жаңа қағидалар енгіруге мәжбүр болды. 11 күннің ішінде Цзинаньдағы орынға 106 бала тапсырылды, олардың барлығы мүгедек немесе денсаулығында кемшіліктері бар. Бұл 2013 жылы қабылдаған 85 жетім баладан көп.

Чехия

Чехияда әлеуметтік істер министрлігі 2006 жылы балаларды қабылдау орындарының (чех тілінде Babybox деп аталады) Чехия заңына сәйкес заңды екенін растады. Оған қарамастан, 2006 жылғы наурыз айында полиция офицері, полковник Анна Пискова Чехия телеарнасында полицияның тастап кетілген балалардың аналарын іздейтінін мәлімдеді. Чехиялық Statim ұйымының басшысы Людвик Гесс бұл мәлімдемеге қарсы шығып, Save the Children Foundation оны ресми түрде қолдады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар құқықтары жөніндегі комитеті 2011 жылы балаларға арналған үйлердің көптігін сынға алып, балалардың құқықтарын бұзады деген негізде балаларды қабылдау орындарының заңдылығына күмән келтірді. Чех интернет-жаңалықтар сервері novinky.cz БҰҰ Чехияда балаларды қабылдау орындарын тыйым салуды көздеп отырғанын хабарлады. Алғашқы балаларды қабылдау орны 2005 жылғы шілдеде Прагада Babybox – Statim арқылы ашылды. Орындардың 75%-ы пайдаланылды. Осы уақытқа дейін олар 253 баланы құтқаруға көмектесті, соңғы жағдай 2019 жылы екі жасқа жуық бала болды. Прагадағы Университеттік аурухана 30 сәбиді, ал Брнодағы Қайырымдылық бауырлары ауруханасы 2005 жылдан бері 22 сәбиді қабылдады. Бұл заң кейіннен өзгертіліп, француз әлеуметтік қызметі және отбасы кодексінде (222–6 бап) көрсетілген анонимді туу құқығына (accouchement sous X) айналды. Ол бір жасқа дейінгі балаларды қамтиды. 2003 жылы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот бұл заңды қолдап, оның Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясын бұзбайтынын шешті.

Германия

Балаларға арналған люктер 2000 жылдан бері қайта қолданылып келеді. 2013 жылғы мәлімет бойынша, елде 90-нан астам мұндай люк болды. Германияда "Бабиклаппен" деп аталатын нәрестелерге арналған люктердің жұмыс істеуіне нақты құқықтық негіз жоқ. Әдетте, баласын тастап кеткен ана қылмыстық құқық бұзушылық жасайды. Дегенмен, Германияның әлеуметтік заңдарына сәйкес, ата-аналар баласын сегіз аптаға дейін үшінші тұлғаға тапсыруға құқылы, мысалы, ата-аналар ауруханаға жатса. Бірақ, сегіз аптадан кейін балалармен жұмыс істейтін мекемеге хабар беру қажет. Германия заңнамасы балалар люгінде қалдырылған нәрестені үшінші тұлғаға тапсырылған бала ретінде қарастырады. Бұл құқықтық жағдай өте күрделі мәселе, себебі Германияда мүгедек балаларды немесе үш айлық нәрестелерді тастап кету үшін осы люктерді пайдаланған жағдайлар болған. Осы люктердің құқықтық негізін анықтау және оларда қалған балалармен қалай жұмыс істеу керектігін реттеу үшін бірнеше әрекеттер жасалды, бірақ қазірге дейін жағдай толыққанды реттелмеген.

Венгрия

2005 жылы Венгрияда нәрестені инкубаторға қалдыруды қылмыс емес деп жариялаған заң қабылданды. Егер отбасы алты апта ішінде баланы алу үшін қайтып келмесе, бұл іс баладан бас тарту және асырап алуға келісім беру болып есептеледі. Балаларды басқа жерге тастау әлі де қылмыс саналады. 2015 жылы Венгрияда 32 нәресте қабылдау орны болды, олардың барлығы ауруханалармен басқарылды. Біріншісі 1996 жылы Будапешттегі Шөпф-Мерей ауруханасында ашылды және 2007 жылдың ақпанына дейін 23 жаңа туған нәрестені құтқарып қалды.

Үндістан

Тамил Наду штатында қыз балаларды өлтіруді болдырмау мақсатында 1994 жылы сол кездегі бас министр Ж.Джайлалитта нәрестелерді қабылдауға арналған бишек құрды. Мұндай нәрестелерді "тотил кужантай" (бишектегі бала) деп атайды, оларды мемлекет тәрбиелейді және тегін білім алуға құқылы. 2002 жылы Тривендрум медициналық колледжіне жақын көшеде тастап кетілген жаңа туған сәбиді иттер жыртып жегеннен кейін Оңтүстік Үндістанда "электрондық бишек" жобасы да енгізілді.

Италия

"La culla per la Vita" (Тұрмыс үшін қозғалыс) ұйымы орнатқан шамамен 50 люк бар. 2006 жылдың желтоқсанында Римдегі Казилино поликлиникасына заманауи люк орнатылды және 2007 жылдың ақпан айында ол алғашқы тасталып қалған баланы қабылдады. Ватикан қаласындағы Санто-Спирито ауруханасына да орнату жоспарлануда, онда алғашқы тастау дөңгелектерінің бірі орналасқан.

Жапония

Жапонияда сәбиді тастап кетуге қатысты айып бес жылға дейін түрме жазасын көздейді. 2006 жылы Хасуда Тайджи және Джикей ауруханасының басқа да қызметкерлері балаларға арналған есік ашуға қатысты Кумамото префектурасының үкіметіне, Кумамото қаласына және басқа да кеңселерге өтініш білдірді. Оларға бала аурухананың қорғауында болғандықтан, мұны сәбиді тастап кету деп есептемейтінін айтты. Алайда, Жапонияның Денсаулық сақтау, Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігі бұл мәселеге қатысты ешқандай түсініктеме бермеді, тек бұрын мұндай жағдай болмағанын мәлімдеді. 2007 жылдың ақпан айында Жапония мемлекеті балаларға арналған есіктердің «толығымен заңсыз емес» екенін көрсетті. Сол жылдың 5 сәуірінде Кумамото қаласы «медициналық заңға өзгерістер енгізуге ешқандай негіз жоқ» деген шешім қабылдап, «Шаяқтардың биязығы» құрылымын мақұлдады. 2006 жылы Кумамото префектурасындағы Джикей ауруханасы тастап кетілген сәбилер мен аборттар санын азайту мақсатында «шаяқтардың биязығын» құруды жариялады. 2009 жылға дейін барлығы 51 сәби қабылдалды, ал бұл жүйе арнайы комиссияның қатаң бақылауында болды. Комиссия анонимді сәбилерді қабылдау адамдардың моральдық принциптерін төмендетуі мүмкін екенін атап өтті. 2017 жылға дейін балаларға арналған есікте 125 сәби қалдырылды.

Латвия

Бірінші glābējsilīte ("құтқарушы жәшік") 2009 жылы Ригада Балалар клиникалық университеттік ауруханасының аумағында орнатылды. Одан бері Латвияның ірі қалаларында тағы жеті жәшік қойылды. 2019 жылдың тамыз айына дейін нәрестелер жәшігіне 47 бала қалдырылды, олардың бесеуі кейіннен туған ата-аналарымен қайтарылып алынды. Латвия заңнамасында, егер баланың жоғалғаны туралы хабарланбаса, олар табылған бала ретінде қарастырылады. Барлық нәрестелер жәшігі аурухана аумағында орналасқан. Бала жәшікке қалдырылғаннан кейін полиция мен қамқорлық органына хабар беріледі, баланың денсаулығы тексеріледі және зорлық-зомбылық белгілері анықталады. Полиция екі күн ішінде баланың жоғалғаны туралы хабарлама келіп түскенін анықтайды, содан кейін балаға табылған бала мәртебесі беріліп, оны асырап алуға жіберуге болады. Егер туған ата-ана баласын қайтарып алғысы келсе, бала ресми түрде асырап алынғанға дейін оны қайтарып алуға құқылы. Туған ата-аналар ДНК-тест тапсырып, өздерінің туыстығын дәлелдеуі керек, оның құнын өздері төлейді. Содан кейін қамқорлық органы ата-ананың баланы тастап кету себептерін қарастырып, оларға баланы қайтаруға рұқсат беру туралы шешім қабылдайды.

Нидерланды

2003 жылы Амстердамда нәрестелерді тастауға арналған орын ашу жоспарлары күшті наразылықтан кейін іске аспады. Денсаулық сақтау мемлекеттік хатшысы Клеменс Росс мұндай орындардың заңсыз екенін айтты. Содан бері "Бесшермде Виг" қоры Гронинген, Миддельбург, Оденбош, Папендрехт, Роттердам және Цвольле қалаларында тастап кетілген балаларға арналған бөлмелер ашты. Мұқтаж әйелдер өз балаларын анонимді түрде тастап кетуге мүмкіндік алады. 2017 жылы Амстердамда мұндай бөлме ашу жоспарлануда.

Пәкістан

"Эдхи" қорының 300-ге жуық орталығы бар. Жобаның негізгі ұйымдастырушысы – Перм қаласында құрылған "Үміт бесігі" (Колыбель надежды) қайырымдылық қоры. Ұйым нәрестелерге арналған жәшіктерді орнатумен қатар, нәресте өлтірудің алдын алу және отбасыларға қиын жағдайларда көмектеседі. Нәрестелерге арналған жәшіктер ауруханаларда орнатылады және оларды қамқоршылық және өпешелік органдары басқарады. Заң бойынша, жәшіктен табылған нәрестелер асырап алу процесі кезінде мемлекет тарапынан тәрбиеленетін табылған балалар ретінде қарастырылады. Сенатор Елена Мизулина нәресте жәшіктеріне тыйым салу туралы заң ұсынды. 2016 жылдың қыркүйегінде Ресей үкіметі, жаңа туған сәбилерді анонимді түрде тастап кетуге арналған арнайы орындардың Балалар құқықтары туралы конвенцияны бұзатынын айтып, тыйым салуды бекітті.

Оңтүстік Африка

Door Of Hope Children's Mission коммерциялық емес ұйымы 1999 жылдың шілдесінде Йоханнесбургтегі Миссия шіркеуінде "қабырғадағы тесік" ашты. 2013 жылдың наурызына дейін шамамен 148 сәби осы "қабырғадағы тесік" арқылы келді, ал 1300-ден астам сәби олардың есіктерінен өтті.

Оңтүстік Корея

Пастор Ли Чон рак Сеулдің оңтүстік-батысындағы шіркеуінде "бала қорабын" пайдаланады. 2012 жылдың тамызында Арнайы асырап алу заңы қабылданғанға дейін Лидің айтуынша, бұл қорапқа ай сайын шамамен екі жаңа туған сәби келіп түскен, бірақ 2013 жылға қарай бұл сан 19-ға жетті. Оңтүстік Кореяда нәрестелерге арналған қораптар туралы хабардарлық жоғары деңгейде сақталып тұр.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда нәрестелерге арналған люктер жоқ. АҚШ-та нәрестелерге арналған люктердің алғашқы орнатылуы шамамен 2001 жылы Аризона штатында болды. "Шұғылалар" деп аталатын бұл құрылғылар негізінен Марикопа округінде орнатылды, және 2023 жылдың мамыр айына қарай жергілікті ауруханаларда алты шұғыла бар еді. 2016 жылдан бастап Индиана штатындағы коммерциялық емес ұйым Safe Haven Baby Boxes, Индиана штатының аймақтарында өз брендімен "Safe Haven Baby Boxes" орнатуды бастады, алғашқысы 2016 жылы орнатылды. 2023 жылға қарай, он бір штатта 153 нәресте люгі орнатылып, пайдалануда болды, олардың басым бөлігі – шамамен 100 люк Индиана штатында жұмыс істеді. Нәресте люктері бар басқа штаттар: Огайо, Арканзас, Нью-Мексико, Кентукки және Флорида. 2023 жылға қарай, тағы сегіз штат нәресте люктерін орнатуға рұқсат беретін заңдарды қабылдады, бірақ әлі ешқайсысы орнатылмаған. Жаннет Винтерсонның "Қысқы ертегі" романының заманауи нұсқасы, онда Шекспирдің Пердитасына балама актриса, аралда тасталып кететін орнына, Американың ойдан шығарылған Жаңа Богемия қаласындағы нәресте люгіне орналастырылады. "Брокер" фильміндегі басты кейіпкерлер заңсыз бизнеспен айналысады, нәресте люгінде қалған нәрестелерді ұрлап, оларды қара нарықта сатады.