Кіріспе

Жетім балаларды күтіп-бағу мекемесі – жетімдер үйі, жетім балаларды және түрлі себептермен туған отбасыларында тәрбиелене алмайтын балаларды күтіп-бағуға арналған тұрғын үй мекемесі, толыққанды мекеме немесе топтық үй. Ата-анасы қайтыс болған, жоқ немесе зорлық-зомбылық көрсеткен болуы мүмкін. Туған отбасында есірткіге тәуелділік немесе психикалық аурулар болуы мүмкін, немесе ата-ана балаға қарауға ниеті болмауы мүмкін. Тастап кетілген балаларды күтіп-бағу бойынша заңдық жауапкершілік елдерде және ел ішінде әртүрлі болады. Дамыған елдердің көпшілігінде 20-шы ғасырдың екінші жартысында мемлекеттік жетімдер үйлері жабылды, бірақ олар әлі де әлемнің көптеген аймақтарында жұмыс істеуде. Қазіргі таңда жетімдер үйлері балалардың эмоционалдық денсаулығына зиян екені қабылданды, ал мемлекеттік қолдау отбасылық бірлікті қолдауға бағытталған. Кейбір ірі халықаралық қайырымдылық ұйымдары жетімдер үйлерін қаржыландыруды жалғастыруда, бірақ көпшілігі кіші қайырымдылық ұйымдары мен діни топтар құрады. Дегенмен, мемлекеттік басқарудағы барлық жетімдер үйлері жемқорлықсыз емес; Румыниядағы, Бухаресттегідей жетімдер үйлері диктатор Николае Чаушескудың тудырған халық санының өсуіне байланысты құрылды, ол абортты және ұрпақ көбейтуді шектеді, Румыния еңбек күшін арттыру үшін оны ынталандырды. Бүгінгі күні балаларға арналған тұрғын үй мекемелері, сондай-ақ топтық күтім деп те аталады, топтық үйлер, тұрғын үй балалар күтімі орталықтары, балалар үйлері, паналар, оңалту орталықтары, түнгі паналар және жасөспірімдерді емдеу орталықтарын қамтиды.

Тарих

Римдіктер біздің заманымыздан бұрын 400 жылы алғашқы жетімдер үйін құрды. Яһуди заңдарында жесірлер мен жетімдерге қамқорлық жасау міндетті болса, ал афиналық заң бойынша әскери қызметте қаза тапқандардың 18 жасқа дейінгі барлық жетімдеріне көмек көрсетілді. Платон (Заңдар, 927) былай деді: "Жетімдерді мемлекеттік қамқорлардың қамқорлығына тапсыру керек. Адамдар жетімдердің жалғыздығынан және олардың қайтыс болған ата-аналарының рухынан қорқуы керек. Әр адам өзінің қамқорлығындағы бақытсыз жетімді өз баласы сияқты жақсы көруі керек. Ол жетімнің мүлкін өзінің мүлкідей, тіпті одан да сақтап, ұқыпты басқаруы керек". Жетімдерді күтіп-бағу епископтарға, ал орта ғасырларда монастырларға жүктелді. Балалар жетіліп, есейген соң, оларды үй шаруашылығына оқушы ретінде беріп, олардың күнкөрісін қамтамасыз етуге және кәсіп үйренуге мүмкіндік берді. Орта ғасырлық Еуропада жетімдерге қамқорлық жасау көбінесе шіркеудің құзырында болды. Елизавета заманындағы кедейлер туралы заңдар Реформация кезінде қабылданды және жекелеген қауымдарға мұқтаж жандарға көмек көрсету жауапкершілігін жүктеді.

Табылған балалар ауруханалары

18 ғасырда сезімтал қайырымдылықтың өркендеуі жетім балаларға көмек көрсететін алғашқы қайырымдылық мекемелерінің ашылуына себеп болды. Foundling Hospital 1741 жылы Англияның Лондон қаласында, қайырымдылықпен айналысқан теңіз капитаны Томас Корам тарапынан "тасталып, қараусыз қалған жас балаларды тәрбиелеу және күтімімен айналысу" мақсатында балалар үйі ретінде құрылды. Алғашқы балалар Хэттон-Гардендегі уақытша үйге қабылданды. Бастапқыда бала мен оның ата-анасы туралы ешқандай сұрақ қойылмады, бірақ әр балаға ата-анасы ерекше белгі қойды. Балаларды қабылдағаннан кейін оларды елді мекендердегі баланы күтушілерге жіберді, онда олар шамамен төрт-бес жасқа дейін тұрды. Он алты жасқа келген қыздар көбінесе төрт жылға қызметші болып шәкірттікке алынды, ал он төрт жастағы ұлдар әдетте жеті жылға түрлі мамандықтар бойынша шәкірттікке түсті. Сондай-ақ ересектерге арналған шағын қайырымдылық қор да болды. 1756 жылы Халық палатасы барлық ұсынылған балаларды қабылдау керектігін, бүкіл ел бойынша жергілікті қабылдау орындары тағайындалуы керектігін және қаражаттың мемлекеттік кепілдікпен қамтамасыз етілуі керектігін қабылдады. Осыған орай, аурухананың сыртында себет ілінді; қабылдауға болатын ең жоғары жас екі айдан он екі айға дейін көтерілді, соның салдарынан елді мекендердегі жұмыс үйлерінен көптеген балалар ағылып келді. Парламент көп ұзамай шексіз қабылдауды тоқтату қажет деген шешімге келді. Аурухана балаларды тек айтарлықтай сома ақша алған жағдайда ғана қабылдау жүйесін қабылдады. Бұл тәжірибе 1801 жылы тоқтатылды, және одан кейін ешқандай ақша қабылдау ережесі болмады.

19 ғасыр

XIX ғасырдың басында, әсіресе Лондонда қалалардағы тастап кетілген балалар мәселесі алаңдатарлық деңгейге жетті. 1834 жылы құрылған жұмыс үйі жүйесі, көбінесе қатыгез болғанымен, сол кезде жетімдерді және өздерін-өздері асырай алмаған қоғамның өзге де осал топтарын жұмыс істеу шартымен баптауға жасалған әрекет болды. Әйелдер мен балаларға қатысты жағдайлар нашарлығынан әлеуметтік реформаға ұмтылған орта тап арасында наразылық туды; Чарльз Диккенстің ең танымал романдары, соның ішінде «Оливер Твист» Лондондағы жетімханаларда кең таралған осал жағдайды және зорлық-зомбылықты көрсетті. Өзгеріс талабы жетімдер үйі қозғалысының пайда болуына әкелді. Англияда бұл қозғалыс 19-ғасырдың ортасында кеңінен дамыды, бірақ 1758 жылғы Жетімдер жұмыс үйі және 1795 жылғы Бристоль кедей жетім қыздарына арналған панахана сияқты жетімдер үйлері одан бұрын құрылған. Жеке жетімдер үйлерін жеке қайырымдастар құрды, олар көбінесе патшалық қолдау мен үкіметтік бақылау алды. Джон Паундс және Лорд Шафтсбери құрған жаппай мектептер кедей балаларға негізгі білім беру үшін ашылды. Америка Құрама Штаттарында да 19-ғасырдың басында жетімдер үйлері құрылды; мысалы, 1806 жылы Нью-Йорктегі алғашқы жеке жетімдер үйі (Жетімдер паналау қоғамы, қазіргі Грэм Уиндхам) АҚШ-тың негізін қалаушылардың бірі Александр Гамильтонның жесірі Элизабет Шкайлер Гамильтонның бірлескен құрылымы болды. Чарльз Лоринг Брейстің ықпалымен 19-ғасырдың ортасынан бастап бала асырап алу кең таралды. Кейіннен 1935 жылғы Әлеуметтік қамсыздандыру заңы әлеуметтік қамсыздандырудың бір түрі ретінде асыраушысы бар балалары бар отбасыларға көмек көрсетуге рұқсат беру арқылы жағдайды жақсартты. Сол дәуірдің аса ықпалды қайырымдастық белсендісі Томас Джон Барнардо болды, ол Barnardos қайырымдылық қорының негізін қалады. Англия қалаларындағы үйсіз және мұқтаж балалардың көптігін көріп, Шафтсберидің 7-ші графы мен 1-ші граф Кейнстің ынталандыруымен ол 1870 жылы «Доктор Барнардоның үйлерінің» біріншісін ашты. 1905 жылы қайтыс болған кезде ол 112 аудандық үй құрды, олар жетім және адасқан балаларды іздестіріп, оларды тамақтандырып, киіндіріп, білім берді. Мекеменің жұмыс істеу жүйесі келесідей: нәрестелер мен кіші қыздар мен ұлдар негізінен ауылдық жерлерде «бағып алуға» жіберілді; он төрт жастан асқан қыздар өнеркәсіптік оқу үйлеріне жіберілді, онда олар пайдалы шаруашылық жұмыстарына үйретілді; он жеті жастан асқан ұлдар алдымен еңбек үйлерінде сыналып, содан кейін жұмысқа орналастырылды, теңізге жіберілді немесе эмиграцияға жіберілді; он үш пен он жеті жас аралығындағы ұлдар ақыл-ойы мен дене біліктілігіне қарай әртүрлі кәсіптерге оқытылды.

Институционалдылықтан шығару

Әр түрлі зерттеулер балалардың қауіпсіз байланысының және олардың кейінгі дамуының маңыздылығын дәлелдейді. Америка Құрама Штаттарында жетімдер үйлері мен балалар үйлерінің деинституционализациясы 1950-ші жылдары, балаларынан мәжбүрлеп айырылған ата-аналар мен жетімдерге жасалған зорлық-зомбылыққа байланысты бірқатар даулардан кейін басталды (әсіресе Джорджия Танның Теннесси балалар үйі қоғамында). Румынияда халықтың өсуін күшпен ілгерілету үшін, төрттен аз баласы бар әйелдерге контрацепция мен абортты тыйым салатын жарлық қабылданды, бірақ көптеген отбасылардың жағдайы өте қиын болды. Чаушеску құлатылғаннан кейін, ол балаларына күтім жасауға шамасы жоқ және оған мүддесі жоқ қоғамды қалдырды. Зерттеушілер осы ерте балалық шақтағы қанағаттандырылмаған қажеттіліктердің дамуға қандай әсер ететінін анықтау үшін зерттеу жүргізді. Типикалық румыниялық балалардың арасында қауіпсіз байланыс деңгейі жоғары болды. Ал институционалды тәрбиеде өскен балалардың арасында дезорганизацияланған байланыс жиі кездесті. Көптеген елдер осал балаларға күтім көрсетуді деинституционализациялау қажеттігін мойындады, яғни жетімдер үйлерін жауып, олардың орнына асырау және жеделдетілген қабылдауды қолдады. Асырау күтімі ата-аналарының күтіміне қол жеткізбеген немесе зорлық-зомбылыққа ұшыраған балаларды үйлерінен қабылдайды, ал жетімдер үйлері ата-анасы жоқ немесе жақсы өмір сүру үшін балаларын тастап кеткен балаларды қабылдайды, әдетте, қаржылық себептерге байланысты. Ірі қайырымдылық ұйымдары жетім балаларды олардың ата-аналарымен немесе туыстарымен және қауымдастықтарымен қайта қосылуына көмектесуге күш сала бастады. Еуропалық қауымдастықта жетімдер үйлері енді жиі кездеспейді, ал Румыния, әсіресе, Еуропалық Одаққа кіру шарттарын орындау үшін балалар мекемелерінің көрінуін азайту үшін күшті күш жұмсады. Кейбір сарапшылар балаларды тастап кету себептерін түсінудің маңызды екенін айтады, содан кейін бөліну қаупі бар осал отбасыларға қолдау көрсету үшін аналар мен балаларға арналған бөлімдер мен күндізгі орталықтар сияқты мақсатты балама қызметтер құру қажеттігін айтады.

Баламалармен салыстыру

Бухарест ерте араласу жобасының (BEIP) зерттеулері жиі балалардың денсаулығына интернаттық мекемелердің теріс әсерін тигізетінін көрсетеді. BEIP Румынияның Бухарестіндегі жетімдер үйлерін таңдап алды, онда тасталып қалған балалар әлеуметтік және эмоционалды түрде кемтар ортада өсірілді, содан кейін жергілікті қоғамда арнайы даярланған асырап алушы отбасыларға орналастырылғаннан кейін нәрестелер мен балалардың дамуындағы өзгерістерді зерттеу мақсатында. Бұл зерттеу ата-аналар мен күтушілердің балаға көрсеткен сүйіспеншілік пен қамқорлықтың адамның, әсіресе мидың қалыпты дамуы үшін өте маңызды екенін көрсетті; тек жеткілікті тамақтану жеткіліксіз. Шығыс Еуропа елдерінің мекемелерінен АҚШ-қа асырап алынған балаларға жасалған зерттеулер нәтижесінде, нәресте интернатта өткізген әр 3,5 ай сайын, олар өсіп келе жатқан әріптестерінен 1 айға қалып қояды. Сонымен қатар, жетімдер үйіндегі балалардың IQ-сы туралы зерттеулердің мета-талдауы көптеген мекемелердегі балалардың IQ-сы төмен екенін көрсетті, бірақ бұл нәтиже табысы төмен елдерде байқалмады. Әлем бойынша интернаттар, мысалы жетімдер үйлері, балалардың психологиялық дамуына зиян келтіруі мүмкін. Жетімдер үйлері енді қолданылмайтын елдерде, мемлекеттік қамқорлықтағы балаларға ұзақ мерзімді күтім көрсету мемлекеттік бақылаудан жеке үйге көшірілді, отбасылық ортаны қалпына келтіруге басымдық берілді. АҚШ сияқты көптеген елдер жеке үйлерде мемлекеттік қамқорлықпен қамқорлық жасауды ынталандыру және субсидиялау үшін асырап алушы ата-аналарға ақшалай жәрдемақы төлейді. Асырап алу мен күтімге алу арасында айырма жасау қажет, себебі асырап алу баланың мемлекеттік қамқорлығынан шығарып, оның күтіміне жауапкершілікті толық және қайтарылмай асырап алушыға береді, ал күтімге алуда бала мемлекеттік қамқорлықта қалады, асырап алушы тек күтуші ретінде әрекет етеді. Жетімдер үйлері, әсіресе үлкендері, нашар күтімге байланысты көптеген жағдайларға толы. Үлкен мекемелерде балалар, әсіресе нәрестелер, дұрыс физикалық, әлеуметтік немесе когнитивтік даму үшін жеткілікті көзбен байланыс, денелік жақындық және ынталандыру алмайды. Ең жаман жағдайларда жетімдер үйлері қауіпті және бақылаусыз орындар болуы мүмкін, онда балалар зорлық-зомбылыққа және қанауға ұшырайды. Жетімдер үйінде ұзақ уақыт тұратын балалар даму мақсаттарынан қалып қояды және психикалық денсаулығы нашарлайды. Жетім балалар статистикаға енгізілмейді, бұл оларды сатуға немесе басқа да түрде зорлық-зомбылыққа ұшыратуды жеңілдетеді. Жетімдер үйіндегі және көшедегі балаларды прогресс статистикасына қосу үшін науқандар жүргізілуде.

Бала асырап алу

Бала асырап алудың жетімдер үйіне қарағанда артықшылығы күмәнді. Дьюк университеті жүргізген маңызды зерттеуде 20 ғасырдағы Америкадағы мекемелік күтім, туыстардың күтімімен салыстырғанда денсаулық, эмоционалдық, интеллектуалдық, психикалық және физикалық жағдайлар бойынша бірдей нәтижелер көрсетті, ал бейтаныс адамдардың үйіндегі күтімнен жақсырақ болды. Мұның бір себебі – тұрақты уақытша асыраушылықпен қамқорлықтың кең таралғандығы. Бұл – әртүрлі асыраушы отбасылардағы қысқа мерзімді тұрулардың үзіліссіз тізбегін білдіреді. Сарапшылар мен балалардың құқықтарын қорғаушылар жетімдер үйлерінің қымбат екенін, балаларды отбасыларынан айыру арқылы олардың дамуына зиян келтіретінін және жетімдерді қабылдағысы келетін жақын туыстарға көмек көрсетудің тиімді әрі арзан екенін мәлімдейді. Дамып келе жатқан елдер мен олардың үкіметтері жетімдер дағдарысын шешу үшін туыстық қамқорлыққа жүктеледі, себебі жетімді асырап алу үшін туысқандарға қаржылай көмек беру, оларды мекемеге орналастырудан гөрі арзан.

Коммерциялық жетімдер үйлері

Көптеген жетімдер үйлері коммерциялық емес ұйымдар ретінде жұмыс істейді, бірақ кейбіреулері пайда табу мақсатында ашылған кәсіпорындар. Мұндай жағдай жетім балалардың әл-ауқатын нашарлатуға бағытталған деп сынға ұшырауда. Әлемдегі мекемелерде тұратын балалардың көпшілігінің әлі тірі ата-анасы немесе жақын туысы бар, және олар көбінесе кедейлікке байланысты жетімдер үйіне түседі. Демографиялық мәліметтерге сәйкес, тіпті ең кембағал отбасылар да ата-анасы қайтыс болған балаларды тәрбиелеп алуға дайын. Алайда, қаржылық мүмкіндігі бар жетімдер үйлері балалардың санын арттыруға және оларды қабылдауға ұмтылады, тіпті ата-аналары жоқ балаларды да туыстары қабылдай алады. Сонымен қатар, шетелдік көмекпен қамтылған балалар білім алудың орнына жұмысқа жіберілуі мүмкін, бұл донорлардың күткеніне кері. Ең жаман жағдайда, балалар тіпті сатылады. Камбоджада 2005 жылдан 2017 жылға дейін жетімдер үйлерінің саны 75%-ға өсті, олардың көпшілігі кедей отбасылардан балаларды айына 25 долларға жалға алды. Отбасыларға балаларының тегін білім алып, тамақтанатынына уәде берілсе де, шындығында олар донорлардың ақшасын жинау үшін пайдаланылады. Кейбір балалар ата-аналарынан арзан бағаға сатып алынып, батыс елдерінен асырап алуға ниеттенгендерге беріледі. Мұндай жағдай Қытайда да кездеседі. Непалда жетімдер үйлері балаларды ата-аналарынан бөліп, оларды шетелге асырап беру үшін пайдаланылуы мүмкін, бұл олардың иелеріне ресми және бейресми төлемдер түрінде табыс әкеледі. Басқа елдерде, мысалы Индонезияда, жетімдер үйлері бизнес ретінде жұмыс істейді, донорлық қаражаттарды тартады және иелерін байытады. Көбінесе балалардың ұсталатын жағдайлары нашар болады, себебі бұл арқылы көбірек донорлық ақша жинауға болады.

Дүниежүзі бойынша

Дамушы елдерде ресурстардың жетіспеуі салдарынан балалардың әл-ауқаты мен қауіпсіздігі нашар қалып отыр. Дамушы елдерде жүргізіліп жатқан зерттеулер көрсетіп тұрғандай, бұл елдер дамыған елдер сияқты тіршілік ету көрсеткіштерін ғана емес, осымен қатар басқа да позитивті көрсеткіштерге де назар аудармай, тек тіршілік етуге ғана баса назар береді.

Еуропа

Еуропада қалған жетімдер үйлері мен мекемелер көбінесе Шығыс Еуропада орналасқан және әдетте мемлекеттік қаржымен қамтамасыз етіледі.

Қазақстан

Албаниядағы жетім балалар үйлерінде шамамен 31 000 жетім бала (0-14 жас) бар екені естілді. (2012 жылғы статистика) Көбінесе олар ата-аналарынан тасталып кеткен. 14 жасқа келгенде, заң бойынша, олар жетімдер үйін тастап, өздеріне қарай өмір сүруге міндетті. Албанияда шамамен 10 кішкентай жетімдер үйі бар, олардың әрқайсысында 12-ден 40 балаға дейін тұрады. Ірілері мемлекеттік басқаруда болады.

Босния және Герцеговина

SOS Балалар ауылы 240 жетім балаға қолдау көрсетуде.

Эстония

2009 жылға қарай 35 түрлі балалар үйі бар.

Венгрия

Парламент 2007 жылы балалардың құқықтарын күшейту жөніндегі кешенді ұлттық стратегияны қабылдады, ол 2032 жылға дейін күшінде болады. Балалардың жетім балалар үйіне түсуі тоқтатылды және балалар енді әлеуметтік қызметтермен қорғалады. Балалардың құқықтарын бұзу заңға сүйенуге алып келеді.

Литва

Литвада 105 мекеме бар. Мекемелердің 41 пайызында 60-тан астам бала бар. Литва Солтүстік Еуропада жетім балалардың ең көп санына ие.

Польша

Польшада балалардың құқықтары салыстырмалы түрде күшті қорғауға ие. Жетім қалған балалар енді әлеуметтік қызметтермен қорғалады. Әлеуметтік жұмыскерлердің мүмкіндіктері көбейді, оның ішінде асырап алуға отбасылардың саны артуда, және бұрын балаларды ауыстырудың орнына, агрессивті отбасы мүшелерін үйден шығаруға болады.

Молдова

8800-нан астам бала мемлекеттік мекемелерде тәрбиеленіп жатыр, бірақ олардың бар болғаны үш пайызы ғана ата-анасынан айырылған балалар.

Румыния

Румынияның балаларды қорғау жүйесі қайта қаралуда және нәрестелердің жетімдер үйіне түсуі азайтылды. Баронша Эмма Николсонның сөзінше, Румынияның кейбір облыстарында қазір "толыққанды жаңа, әлемдік деңгейдегі, соңғы үлгідегі балалар денсаулығын дамыту саясаты" қолданылып жатыр. Румынияда Диккенс дәуірінен қалған жетімханалар әлі де бар, бірақ Румыния балаларға қажетті күтімді мекемелер емес, отбасылық қызметтер арқылы ұсынуға тырысады, мұқтаж балалар әлеуметтік қызметтермен қорғалады. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, ескі үлгідегі тұрғын үйлерде 17 718 бала болды, бұл 1990 жылы болған шамамен 100 000 баладан едәуір азайған көрсеткіш.

Сербия

Көптеген мемлекеттік жетімдер үйлері бар, онда "бірнеше мың бала ұсталып, әлі де ескірген бала күтімі жүйесінің бөлігі болып табылады". Сербиядағы жетімдер үйлері мен медициналық мекемелердегі мүмкіндігі шектеулі балалардың тұрмыс жағдайын жақсартуға үкіметтің жеткілікті назар бөлмеуі салдарынан олардың жағдайы нашар.

Словакия

Комитет ұсыныстар жасады, мысалы, келесі бес жылға кем дегенде арналған жаңа "Ұлттық 14" балаларға қатысты іс-қимыл жоспарын қабылдау және балалар құқықтарын қорғау үшін тәуелсіз институт құру туралы ұсыныстар енгізді.

Швеция

Швециядағы алғашқы жетімдер үйлерінің бірі – Стокгольмдегі Stora Barnhuset (1633–1922), ол ғасырлар бойы Швециядағы ең ірі жетімдер үйі болып сақталды. Бірақ 1785 жылы Швецияның Густав III жүргізген реформасы жетім балаларды, мүмкіндігі болған жағдайда, бірінші кезекте асырап алуға берілген отбасыларға орналастыруды талап етті. Қазір Швецияда мемлекет қамқорлығында 5000 бала бар. Олардың ешқайсысы жетімдер үйінде тұрмайды, себебі әлеуметтік қызмет көрсету заңы балалардың отбасылық ортада тұруын міндеттейді.

Сахарадан оңтүстікке қарай Африка

Африкадағы жетімдер үйлерінің көпшілігі (әсіресе Сахараның оңтүстігіндегі Африкада) жергілікті үкіметтердің емес, көбінесе Батыс елдерінен келетін қайырымдамашылардың қаржысына күші алғандай көрінеді.

Эфиопия

Мысалы, Иерусалим қауымдастығының балалар үйінде (JACH) JACH-тің үш жетімханасында болған 785 баланың бар болғаны 160-ы қалды. / Эфиопияда балаларды мекемеде тәрбиелеуге қатысты көзқарастар соңғы жылдары күрт өзгерді. MOLSA және Pact серіктес болып жұмыс істейтін ҮЕҰ-лар мұндай күтімді ең соңғы шара деп санайды және мекемелерде өскен балаларды қоғамға қайта интеграциялауда қиындықтар туындайтынын, ал балаларды отбасымен қайта біріктіру және дербес өмірге дайындау арқылы мекемелерден шығаруға басымдық берілуде.

Гана

2007 жылы OAfrica (бұрын OrphanAid Africa) ұйымның қаржылық қолдауымен әлеуметтік қамқорлық департаменті жүргізген сауалнама бойынша 148 жетім үйінде 4800 бала күтімде болған. Қазіргі уақытта үкімет жетім үйлерін жабуға және олардың орнына отбасылық тәрбиеге беру мен бала асырап алуды дамытуға тырысуда. Жетім және осал балаларға арналған ұлттық іс-қимыл жоспары қабылданғаннан бері кем дегенде сексен сегіз үй жабылды. Осы реформалар туралы толық ақпарат www.ovcghana.org сайтында берілген.

Қырғызстан

1999 жылғы 36 000 жетім балаға жасалған сауалнама нәтижесінде, 64 бала тіркелген мекемелерде, ал 164 бала тіркелмеген мекемелерде күтімде екені анықталды.

Малави

Малавиде шамамен 101 жетім үй бар. ЮНИСЕФ пен Үкімет деинституционализация бағдарламасын іске қосты, бірақ әзірге азау саны аз жетім үй ғана осы бағдарламаға қатысып отыр.

Руанда

400 мың жетімнен 5 мыңы балалар үйінде тұрады. Руанда үкіметі «Үміт және Балалар үйі» ұйымымен бірлесіп, алғашқы мекемені жабып, ел бойынша және соңында Африка құрлығында қолданылатын отбасылық тәрбие моделін әзірлеуде.

Танзания

Қазіргі уақытта Танзанияда 3000-ға жуық жетім және осал балаға күтім жасайтын 52 жетімхана бар. Дүниежүзілік банктың Танзанияға қатысты құжатында, сол елде бір баланы мекемеде тәрбиелеу, отбасына көмектесіп, баланың өзін-өзі қамтамасыз етуіне жағдай жасаудан алты есе қымбат екені көрсетілген.

Нигерия

Нигерияда 2004 жылы ЮНИСЕФ қолдауымен жүргізілген жетім және осал балаларға қатысты шапшаң бағалау 2003 жылы шамамен жеті миллион жетім бала болғанын, ал сол жылы тағы 800 000 жетім баланың пайда болғанын көрсетті. Олардың шамамен 1,8 миллионы АИТС/ҚЖСІ салдарынан жетім қалған. АИТС/ҚЖСІ таралуымен байланысты, алдағы жылдары жетім балалардың саны күрт өсіп, 2010 жылға қарай 8,2 миллионға жетеді деп болжануда.

Оңтүстік Африка

2000 жылдан бері Оңтүстік Африка жетімдер үйлеріне лицензия бермейді, бірақ олар бұрынғыдан да нашаррақ жағдайда, реттелмей және зиянды болуы мүмкін. Теориялық тұрғыда, бұл саясат отбасылық типтегі қоғамдық үйлерді қолдауға бағытталған, бірақ шындығында олай бола бермейді. Мысалы, Токомала басқаратын үйлер.

Қазақстан

Елде 39 жеке меншік балалар қайырымдылық үйі немесе жетімдер үйі бар, ал үкімет сегізін өздері басқарады. Жекеменшік жетімдер үйлері орташа есеппен 2000 балаға дейін қабылдай алады, бірақ кейбіреулері өте кішкентай және өте шалғай орналасқандықтан 150-ден аз баланы қабылдайды. Еліміздегі жетімдер үйлеріндегі балалардың жалпы саны туралы статистика жоқ, бірақ күтушілер олардың мекемелері күнделікті басқаруға келмейтіндей болып бара жатқанын айтады. 1994 жыл мен 1998 жыл аралығында Зимбабведегі жетімдер саны 200 000-нан 543 000-ға дейін екі еседен астамға өсті, ал бес жыл ішінде олардың саны 900 000-ға жетеді деп болжануда. (Анық айтқанда, осы балаларға орын жетпейді.)

Мальдив аралдары

Жетім балалар, барлық себептерден туындаған жетім балалар (0–17 жас), 2010 жылғы шамамен 51.

Үндістан

Үндістан әлемнің алғашқы он елінің қатарында, сонымен қатар едәуір көптеген жетім балалар мен мұқтаж балалар популяциясын қамтиды. Мемлекеттік жұмыс істейтін балалар үйлері көбінесе кәмелетке толмағандар үйлері деп аталады. Бұған қоса, ел бойынша мыңдаған жекеменшік жетімдер үйі бар. Оларды түрлі қорықтар, діни ұйымдар, жеке азаматтар, азаматтар тобы, ҮЕҰ және т.б. басқарады. Олардың кейбірі балаларды асырап алуға бағытталса, көпшілігі заңды жасқа келгенге дейін оларды күтіп-бағып, білім береді және олардың өздерінің аяқтарына тұруына көмектеседі. Бұл саладағы белгілі ұйымдарға BOYS TOWN, SOS балалар ауылдары және т.б. жатады. Атап айтқанда, асырап алу мәселесіне қатысты жанжалдар болған. Үкіметтік ережелерге сәйкес, белгілі бір тұрғын саны болмаса, қаржыландыру шектеледі, сондықтан кейбір жетімдер үйлері асырап алу есебінен тұрғындардың санын жоғары ұстауға тырысады.

Пәкістан

ЮНИСЕФ-тің 2016 жылғы есебіне сәйкес, Пәкістанда шамамен 4,2 миллион жетім бала бар. Пәкістан 1950-1999 жылдар аралығында айтарлықтай экономикалық өсімді бастан өткерді, бірақ білім беру және денсаулық сақтау сияқты бірнеше әлеуметтік көрсеткіштер бойынша үлкен жетістіктерге қол жеткізе алмады, бұл негізінен жемқорлық пен тұрақсыз үкіметтің салдары. Пәкістан жетімдерге көмек көрсету сияқты әлеуметтік мәселелерді қаржыландыру үшін коммерциялық емес сектор мен зекетке көп жүктеледі. Зекет – мұсылмандардың отбасылық табысының 2,5 пайызын қайырымдылыққа жұмсау міндеті, және ол Құранда жетімдерді күту туралы айқын түрде көрсетілген. Зекет ақшасын қайырымдастықтан инвестицияларға бағыттап, дамуға және кедейлікті жеңудің басты мақсатына үлкен үміт артуға болады. Пәкістан үкіметі жергілікті мәселелерді шешу үшін осы мемлекеттік секторға сенеді, бұл олардың жүктемесін азайтады. Бұдан өзге, Пәкістандағы ақшалай түсімдердің бар болғаны 6 пайызы коммерциялық емес ұйымдарға аударылады, және үкімет оларды өте жақсы бағалайды, себебі бұл оларға қаржыны үнемдеуге мүмкіндік береді, өйткені коммерциялық емес ұйымдар жетімдерге қамқорлық жасау сияқты мәселелермен айналысады.

Тайвань

Жетімдер үйлерінің саны мен жетім қалған балалардың саны 1971 жылы 15 мекемеде 2216 адамды құраса, 2001 жылдың соңына қарай 9 мекемеде 638 адамға дейін күрт азайды.

Тайланд

Таиландта әлі де көптеген үкіметтік емес ұйымдар мен бейресми балалар үйлері бар, әсіресе Лаос және Мьянма шекарасына жақын Солтүстік Таиландта, мысалы Чианг Рай маңында. Бұл мекемелердегі балалардың өте азы ғана жетім, көбінің әлі де ата-анасы бар. Олар ізгі ниетті туристерден қаржы жинауда. Көбінесе балаларды адам саудасынан/зорлық-зомбылықтан қорғау мақсаты айтылады, бірақ балалардың есімдері мен суреттері көбірек қаржы тарту үшін жарнама материалдарында жарияланады. Шындығында, бұл балалар үшін ең қауіпсіз орта – әрқашан ата-аналарымен бірге немесе туысқандарымен байланысы бар ауылдарында болады, онда бейтаныс адамдар сирек кездеседі және бірден танылады. Аз ғана балалар үйлері балаларды ұрлап немесе күштеп үйлерінен алып кетеді, көбінесе Мьянма шекарасы арқылы. Жергілікті тайпалардағы ата-аналарға балаларына жақсы болашақ болатынына сендіріп, балалар үйінде "орын сатып алуға" үлкен сома төлеуге ұсыныс жасалуы мүмкін. Кейбір балалар үйлері балаларды отбасыларымен қайтаруға тырысатындарын айтады, бірақ үйлердің жергілікті басшылары мен директорлары мұндай процедуралар мен процестердің жоқтығын біледі.

Вьетнам

Вьетнамда шамамен 2 миллион өте осал бала бар, олардың шамамен 500 мыңы жетім немесе тасталып кеткен балалар. Елде, Винь Сон Монтаньяр жетімдер үйі сияқты, бірнеше жетімдер үйі бар, алайда олар көбінесе жеке қаржыландырылады. Мемлекеттік мекемелердің саны өте аз.

Оңтүстік Корея

Қазір елінің барлық аймақтарындағы мемлекеттік балалар үйлерінде 17 000 бала бар, ал жекеменшік мекемелерде олардың саны белгісіз.

Жапония

Жапонияда туған ата-анасымен бірге тұруға мүмкіндігі жоқ 45 000 баланың (2018 жылғы статистика) шамамен 39 000-ы жетімдер үйінде тұрады. Дегенмен, 2016 жылғы мәліметтерге сәйкес, жапондық жетімдер үйлері жеткіліксіз қаржыландырылып, көбінесе еріктілердің көмегіне сенеді. Жапония бойынша 602 отбасылық типтегі балалар үйі бар, олардың әрқайсысында 30-дан 100-ге дейін бала тәрбиеленеді. Бұл балалар үйлеріндегі балалардың көп бөлігі шын мәнінде жетім емес, үй ішіндегі зорлық-зомбылық немесе қараусыздықтан зардап шеккендер.

Қазақстан

2010 жылы Камбоджада 269 тұрғын үй-жайларда 11 945 бала өмір сүрді. Олардың шамамен 44%-ы ата-аналарымен орналастырылған. Дегенмен, елде 553 мың жетім баланың бар екені бағаланады. Осы балалардың көп бөлігіне туыстары немесе жергілікті қауымдық ұйымдар күтім көрсетеді.

Қытай

Қазіргі уақытта Қытайда 600 мыңнан астам қараусыз қалған жетім бала бар (кейбір деректер бойынша бұл сан 1 миллионға жуық). Олардың 98 пайызы ерекше қажеттіліктері бар.

Лаос

Лаоста 20 мың жетім бала бар екені мәлімделеді. Дегенмен, нақты саны әлі белгісіз, себебі балалардың шамамен 30 пайызы мемлекеттік тіркеуден өтпейді және есепке алынбайды. Лаоста халықтың жартысынан астамы кедейлік шегінде өмір сүреді, сондай-ақ көптеген балалар бала еңбегіне тартылады. Осы мәселені шешуге SOS Балалар ауылының алты жетім үйі көмектеседі.

Судан

Суданда әлі де кем дегенде бір жетімдер үйі бар, бірақ ондағы жағдайлар өте нашар екені хабарланды.

Оңтүстік Судан

2023 жылы Оңтүстік Суданда 5000-ға жуық жетім бала болады деп күтілуде. Ал 2018 жылы БҰҰ Балалар қоры (ЮНИСЕФ) Оңтүстік Судандағы шамамен 15000 бала қақтығыс салдарынан отбасыларынан айырылғанын немесе жоғалып кеткенін хабарлады.

Бахрейн

"Royal Charity Organization" - Бахрейннің патшасы Хамад ибн Иса әл-Халифаның 2001 жылы Бахрейннің барлық мұқтаж жетімдері мен жесірлеріне көмек көрсету мақсатымен құрылған мемлекеттік қайырымдылық ұйымы. Осы уақыттан бері шамамен 7000 Бахрейн отбасы ай сайын төлем, жыл сайынғы мектепке қажетті жиынтық және бірнеше университет стипендияларын алуда. Ұйым өз қамқорлығындағы жетімдер мен жесірлердің пайдасына әр жыл сайын бітіру салтанаттары, түрлі әлеуметтік және білім беру шаралары, сондай-ақ түрлі конкурстар ұйымдастырылады.

Ирак

ЮНИСЕФ қазіргі уақытта да осындай санды сақтайды. "1990 жылы Ирактың барлық аймағындағы жетімдер үйінің саны 25 болған (1190 балаға қызмет көрсеткен); үйлердің де, олардағы балалардың да саны азайды. Қызмет көрсету сапасы да нашарлады." 1999 жылы ЮНИСЕФ жүргізген зерттеуде "жетімдерді оңалту үшін ұлттық мүмкіндіктерді қайта жаңарту ұсынылды". Жаңа жоба "жетімдер үйіне орналасқан 1190 баланың бәріне пайда әкеледі".

Палестина аумағы

1999 жылы балалар үйлерінде тұратын балалардың саны 1998 жылмен салыстырғанда айтарлықтай азайды. Сан 1980-ден 1714 жетімге дейін төмендеді. Бұл Әлеуметтік істер министрлігі қабылдаған балаларды отбасына қайта оралту саясатының нәтижесінде болды.

Бұрынғы Кеңес Одағы

Кеңес Одағынан кейінгі елдерде жетімдер үйлері көбінесе "балалар үйі" (Детские дома) деп аталады. Мектеп жасына келген барлық балалар интернатқа (Школа-интернат) білім алуға жіберіледі.

Ресей

2021 жылы Ресейде жетімдер үйлерінде және отбасыларында 406 138 жетім бала тіркелді. ЮНИСЕФ бағалауынша, осы балалардың 95% -ы "әлеуметтік жетімдер", яғни олардың кем дегенде бір тірі ата-анасы бар, бірақ олар мемлекетке берілген. 2011 жылы Ресей билігі сол жылы жетім қалған балалардың саны 88 522 екенін тіркеді (2009 жылы 114 715 бала тіркелген). Ресейдегі жетімдер үйлері туралы ағылшын тіліндегі веб-беттердің саны аз. "600 000-нан астам бала "ата-анасының қамқорлығынсыз" деп саналып, олардың көпшілігі басқа туыстарымен немесе асырап алу отбасыларында тұрады, ал үштен бірі мекемелерде орналасқан". 2011 жылы Ресейде 1344 жетім балалар мекемесі болды, оның ішінде 1094 жетім үй ("балалар үйі") және 207 арнайы ("түзету") жетім үйі, олар денсаулық мәселелері бар балаларға арналған.

Әзірбайжан

44 жетім үйде 10 мыңнан астам бала тұрып жатыр. Жалпы алғанда, "көптеген балалар нашар тұрмыс жағдайлары мен еңбекке жарамсыздық салдарынан тасталып кетеді. Кейбіреулерін туыстары немесе көршілері тәрбиелейді, бірақ көпшілігі он бес жасқа дейін жетімдер үйінде өседі, содан кейін өздерін асырау үшін қоғамға шығарылады".

Тажикстан

Тәжікстанда ірі қалаларда 4 балалар үйі және 64 мектеп-интернат бар, онда 8275 бала білім алып жатыр. Осы төрт балалар үйінде 3 жасқа дейінгі 185 бала тәрбиеленеді. Барлығы 160 жетім бала бар. Бұл аз санның себебі асырап алудың көп таралғандығы болуы мүмкін.

Австралия

Австралиядағы жетімдер үйлері көбінесе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және 1970-жылдарға дейін жабылды. Олардың орнына балалар көбінесе туыстық, тұрғын үй немесе асырап алу отбасыларына беріледі. Белгілі бұрынғы жетімдер үйлерінің қатарында Мельбурн жетімдер үйі және Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Гулберн қаласындағы Сент-Джон жетімдер үйі бар.

Индонезия

Балалар үйлеріндегі балалардың нақты санына қатысты тексерілген мәлімет жоқ. Жетім және тасталып қалған балалардың саны шамамен 500 мыңды құрайды.

Гаити

Гаитиліктер мен шетелде тұратын бала күтімі мамандары Гаитидегі жетімханалар мен балалар үйлері Солтүстік Америкадағы жетімханалар сияқты емес екенін, олардың орнына осал балаларға арналған панала екенін нақты айтады. Көбінесе бұл жерлерде ата-анасы кедей, отбасы мүшелері тастап кеткен, қараусыз қалған немесе зорлық-зомбылыққа ұшыраған балаларға көмек көрсетіледі. Балалар мен мекемелердің саны ресми түрде белгілі емес, бірақ Chambre de L'Enfance Necessiteusse Haitienne (CENH) елдің түкпір-түкпірінен 200-ге жуық жетімханадан 200 000-нан астам балаға көмек сұраған өтініштерді алғандығын мәлімдеді. Олардың барлығы жетім емес, бірақ көптегендері осал немесе балаларын жетімханаға жіберу арқылы олардың мүмкіндіктерін арттыруды үміттенген отбасылардан шыққандар. Католиктік көмек көрсету қызметі (Catholic Relief Services) Оуэст, Суд, Суд-Эст және Гранд-Ансе аймақтарындағы 120 жетімханадағы 9 000 балаға көмек көрсетеді, бірақ бұл тек олардың критерийлеріне сай келетін жетімханаларды қамтиды. Олар апта сайын қосымша жетімханалар мен балалар үйлерінен көмек сұраған оннан астам өтініш алады, бірақ олардың кейбіреулері қайта-қайта келеді. 2007 жылы ЮНИСЕФ Гаитиде, халқы 9 миллионнан астам адамды құрайтын елде 380 000 жетім бала бар екенін бағалаған, бұл туралы CIA World Factbook хабарлады. Дегенмен, 2010 жылғы қаңтардағы жер сілкінісінен кейін жетім балалардың саны күрт өсті, ал олардың тұру жағдайы нашарлап кетті. Елдегі жалпы хаостың салдарынан ресми сандарды табу қиын.

Жамайка

Ямайка аралында көптеген балалар ата-аналарының қайтыс болуына байланысты ата-аналық тәрбиеден тыс өседі. Мұндай жетім балаларға арналған орындардың мысалдары – SOS балалар ауылдары, Максфилд Парк балалар үйі және Кедейлер миссиясының мекемелері.

Америка Құрама Штаттары

"Жетімдер үйі" термині АҚШ-та қазіргі кезде көбінесе қолданылмайды, бірақ АҚШ-тың дерлік барлық штаттары қауіпсіз тұруға және білім алу мен өмірлік дағдыларын меңгеруде қолдауға мұқтаж балаларға арналған тұрғын үй топтарын жұмыс істете беруде. Милтон Херши мектебі (Пенсильвания штаты), Музхарт (Иллинойс штаты) және Кроснор мектебі мен балалар үйі (Солтүстік Каролина штаты) сияқты мекемелер мұқтаж балаларға күтім мен қолдау көрсетуді жалғастыруда. Мысалы, Милтон Херши мектебіндеге жуық 2000 балаға дейін орналасса, әр бала "үй ата-аналарымен" бірге шағын топтық үй жағдайында тұрады, олар көбінесе сол үйде көп жылдар бойы тұрады. Осындай тұрғын үйлерде өскен балалардың орта мектепті және жоғары оқу орнын бітіру көрсеткіштері, АҚШ-тағы асырап алу жүйесінде бірдей мерзім өткізген балалармен салыстырғанда жоғары – онда балалардың 44-тен 66 пайызы ғана орта мектепті бітіреді. АҚШ-та мемлекеттік балаларды қорғау қызметтерінен бөлек, әлі де кейбір жеке жетімдер үйлері бар. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ-тағы көптеген жетімдер үйлері жабылды немесе мектеп-интернаттарға немесе басқа да топтық үйлерге айналдырылды. Сондай-ақ, сол кезде әлі де бар мекемелер үшін "балалар үйі" термині жиі қолданылатын болды. Соңғы онжылдықтарда АҚШ-тағы жетімдер үйлерінің орнына топтық үй немесе мектеп-интернаттық ортаны ұсынуға тырысатын кішігірім мекемелер құрылды. Көптеген балалар, бұрын жетімдер үйінде болғандар, енді осы емдеу орталықтарында (RTC), балаларға күтім үйлерінде немесе асырап алушы отбасыларда. RTC, топтық үйлер немесе асырап алушы отбасылардан бала асырап алу үшін асырап алу агенттігімен жұмыс істеудің қажеті жоқ, және көптеген аймақтарда асырап алуға итермелеу қолдау көрсетіледі.

Гватемала

Қазіргі уақытта шамамен 200 мың бала жетімдер үйлерінде қаралып отыр.

Перу

Перуде 550 мың бала ата-анасынан айырылып өседі деп есептеледі. Көптеген балалар үйіндегі балалар "әлеуметтік жетімдер" деп есептеледі.

Жетім балаларға көмектесетін маңызды қайырымдылық ұйымдары

Бірінші әлем елдері жетімдерге мемлекеттік қамқорлық орнату алдында, мұқтаж жетімдерге қамқорлық жасау үшін жеке қайырымдылық қоғамдары болды, уақыт өте келе басқа қайырымдылық ұйымдары балаларға қамқорлық жасаудың басқа жолдарын тапты. Orphaned Starfish Foundation – жетім балалар, зорлық-зомбылық құрбандары және қауіп төндіретін жастар үшін кәсіптік мектептерді дамытуға бағытталған Нью-Йорктегі коммерциялық емес ұйым. Ол жиырма бес елде елу компьютерлік орталықты басқарады, әлемдегі 10 000-нан астам балаға қызмет көрсетеді. Lumos балалардың жеке қажеттіліктеріне сәйкес денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік көмекке қол жеткізуді қамтамасыз ететін қоғамдық негіздегі қызметтермен мекемелерді алмастыру үшін жұмыс істейді. Hope and Homes for Children ұйымдары үкіметтермен жұмыс жасап, бала күтімі жүйесін институционалды емес етуде. Стоквелл үйі және кейіннен Чарльз Сперджон бастаған Бирчингтон, 1979 жылы соңғы жетімдер үйі жабылғаннан кейін қазір Сперджон болып табылады. Сперджон балалар қайырымдылық қоры Англияның барлық аймақтарында осал және қиын жағдайдағы балалар мен отбасыларға қолдау көрсетеді. SOS Балалар ауылы – әлемдегі ең ірі үкіметтік емес, діни емес балалар әл-ауқатын қамтамасыз ететін ұйым, ол жетім және тастап кетілген балаларға сүйіспеншілікпен отбасылық үйлер ұсынады. Доктор Барнардоның үйлері 1989 жылы соңғы жетімдер үйін жапқаннан кейін енді жай ғана Барнардос деп аталады. OAfrica, бұрынғы OrphanAid Africa, 2002 жылдан бері Ганада балаларды жетімдер үйінен отбасыларға қайта оралуына жәрдемдесуде, үкіметпен серіктестікпен және Ұлттық іс-қимыл жоспарын іске асырудың жеке серіктесі ретінде жұмыс істейді. Халықаралық балалар қызметі жөніндегі бірлескен кеңес – Александрияда, Вирджиния штатында орналасқан коммерциялық емес балаларды қорғау ұйымы. Бұл Америкадағы халықаралық бала асырап алу агенттіктерінің ең ірі бірлестігі болып табылады және 51 елде жұмыс істеуден басқа, американдық бала асырап алу агенттіктерінде этикалық қағидаларды қолдайды.