Эдвард Бартон Райт: Британдық кәсіпкер және жаңа өнердің негізін қалаушы

Кіріспе

Британдық кәсіпкер (1860–1951)

Эдвард Уильям Бартон Райт CE, FRSA, MJS (Жапония қоғамының мүшесі) (8 қараша 1860 – 13 қыркүйек 1951) – өзін-өзі қорғау және физиотерапия саласында маманданған ағылшын кәсіпкері. Ол бүгінде жапон жекпе-жек өнерін үйреніп, оны еуропалықтардың алғашқыларының бірі ретінде үйреткендігімен, сондай-ақ гибридтік жекпе-жек өнерінің негізін салушы ретінде еске алынады.

Ерте өмір

Ол 1860 жылдың 8 қарашасында Бангалор қаласында, Мадрас, Үндістанда Эдвард Уильям Райт болып дүниеге келді. Э. В. Райт Эссекс округындағы Дедхам грамматикалық мектебінде, Францияның Па-де-Кале аймағында және Германияда білім алды. Содан кейін ол Ланкашир және Йоркшир теміржолында кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді, одан кейін азаматтық және тау-кен инженері мамандығы бойынша мансабын бастады. 1886 жылдан 1892 жылға дейін Португалияның Алентежу аймағындағы Одемира маңындағы әкесінің кен өндірумен айналысатын кәсіпорнының директоры болып жұмыс істеді, бірақ сәттілікке жете алмады. 1892 жылдың сәуір айында ол Эдвард Уильям Бартон Райт деген есімді заңды түрде қабылдады. 1892 жылы Англияға оралғаннан кейін ол Лондонның Миллволл қаласында Бартон Райт Лтд. антимонға мамандалған компаниясын құрды, бірақ келесі жылы алғаш рет жеке банкрот деп жарияланды. Содан кейін ол Мысыр және Малакка түзілімдеріндегі (қазіргі Малайзия мен Сингапур) тау-кен компанияларында жұмыс істеді.

Бартицудың құрылуы

1950 жылы өткен сұхбатында Бартон Райт өмір бойы өзін-өзі қорғау өнеріне деген қызығушылығын білдірді, ал бұрынғы сұхбаттарында жас кезінде саяхаттары барысында түрлі жауынгерлік жүйелерді зерттегені айтылды. 1895–1898 жылдары Жапонияның Кобе қаласындағы E. H. Hunter компаниясында антимонды балқыту маманы болып жұмыс істеген кезде Бартон Райт кем дегенде екі стильдегі дзюдзюцуды оқыды, оның ішінде Кобедегі Шинден Фудо Рю және Токиодағы Кодокан дзюдо. 1898 жылдың басында Англияға оралған Бартон Райт осы жауынгерлік өнерлерді біріктіріп, өзін-өзі қорғауға арналған жаттығулардың өзіндік әдісін жасады, оған Bartitsu деп ат қойды. Келесі екі жылда ол британ боксы, француз саваты және швейцариялық шебер Пьер Виньидің ла канне (таяқпен күресу) стилінің элементтерін қосты. 1899 жылы Бартон Райт "Күшті адам ретінде қалай көрінуге болады" деген мақала жазды, онда түрлі күш көрсетулерді орындау үшін қолданылатын механикалық және рычаг принциптері егжей-тегжейлі сипатталды. Сондай-ақ ол "Жаңа өзін-өзі қорғау өнері" атты екі бөлімнен тұратын эссе жазды, ол Pearson журналының ағылшын және американдық басылымдарында жарияланды. Бартон Райттың мақалаларының үзінділері көптеген британдық, американдық, Жаңа Зеландиялық және Австралиялық газеттерде жарияланды. 1900 жылы Бартон Райт Лондонның Сохо ауданындағы 67b Шафтсбери даңғылында Bartitsu қару-жарақ және дене шынықтыру мектебін ашты. Мектепте өзін-өзі қорғау және жауынгерлік спорт түрлерінен сабақтар берілді, сондай-ақ жылу, жарық, діріл және сәулеленудің электрлік қолданылуын қамтитын түрлі физиотерапиялық емдеулер ұсынылды. Клуб мүшелерінің арасында әскер қызметкерлері, спортшылар, актерлер, саясаткерлер және кейбір аристократтар болды. Келесі бірнеше жылда Бартон Райт өзін-өзі қорғау техникасының көптеген көрмелерін ұйымдастырды, сондай-ақ Лондонның музыка залдарында турнирлер өткізді, онда оның Bartitsu клубының чемпиондары әртүрлі еуропалық стильдегі күрескерлермен күш сынасты. 1901 жылы Бартон Райт таяқ немесе қолшатырмен күресудің Bartitsu әдісін егжей-тегжейлі сипаттайтын қосымша мақалалар жариялады. "Бос үйдің оқиғасы" романында Шерлок Холмс әңгімелерінің авторы Сер Артур Конан Дойл, Холмс Рейхенбах шарлауының қабағында профессор Мориартиді қалай жеңгенін түсіндіргенде Bartitsu туралы (бұрыс жазылған "барицу" деп) айтты. 1902 жылдың басында Бартон Райт "Ұлы ағылшын-жапон турнирі" турын ұйымдастырып, насихаттады, онда Нотингем, Сандрингем әскери базасы, Оксфорд, Кембридж университеті және Ланкашир сияқты провинциялық орталықтарда Bartitsu демонстрациялары мен жарыстары өтті.

In a 1950 interview Barton Wright professed to having had a "lifelong interest in the arts of self defence" and earlier interviews indicated that he had studied various fighting systems during his travels as a young man. While working as an antimony smelting specialist for the E. H. Hunter Company in Kobe, Japan (c. 1895–1898), Barton Wright studied jujutsu in at least two styles, including the Shinden Fudo Ryū in Kobe and Kodokan judo in Tokyo. Upon returning to England in early 1898, Barton Wright combined these martial arts to form his own method of self defence training, which he called Bartitsu. Over the next two years, he also added elements of British boxing, French savate and the la canne (stick fighting) style of Swiss master Pierre Vigny. In 1899, Barton Wright wrote an article titled "How to Pose as a Strong Man", detailing the mechanical and leverage principles employed in performing various feats of strength. He also produced a two part essay entitled "the New Art of Self Defence" which was published in both the English and American editions of Pearson's Magazine. Excerpts of Barton Wright's articles were re printed in numerous British, American, New Zealand and Australian newspapers. In 1900, Barton Wright established the Bartitsu School of Arms and Physical Culture at 67b Shaftesbury Avenue in London's Soho district. The school offered classes in a range of self defence disciplines and combat sports as well as various physical therapies involving the electrical application of heat, light, vibration, and radiation. Club members included soldiers, athletes, actors, politicians and some aristocrats. During the next few years, Barton Wright organised numerous exhibitions of self defence techniques and also promoted tournament competitions at music halls throughout London, in which his Bartitsu Club champions were challenged by wrestlers in various European styles. In 1901, Barton Wright published additional articles that detailed the Bartitsu method of fighting with a walking stick or umbrella. In The Adventure of the Empty House, Sir Arthur Conan Doyle, the author of the Sherlock Holmes stories, referred to Bartitsu (misspelled as "baritsu") in explaining how Holmes had defeated Professor Moriarty in hand to hand combat at the brink of the Reichenbach Falls. During early 1902, Barton Wright organised and promoted the "Great Anglo Japanese Tournament" tour, which featured Bartitsu demonstrations and contests in provincial centers including Nottingham, the Sandringham Military Base, Oxford, Cambridge University and Lancashire.

Кейінгі өмірі

1903 жылы Бартицу клубы жабылды. Кейіннен Бартон Райт өзін-өзі қорғау сабағын тастап, физиотерапияға көшті. Ол Лондонның әртүрлі аудандарында бірнеше клиника ашты және мансабының соңына дейін физиотерапевт ретінде жұмыс істеді. Оның подагра және ревматизм ауруларын емдеу үшін түрлі электр құралдарын пайдалануға маманданған емдеу бизнесі Лондон медициналық қауымдастығы тарапынан күдікпен қарастырылды және 20 ғасырдың алғашқы үш онжылдығында бірнеше рет банкроттыққа ұшырады. Оның ішінде, бұрынғы қызметкері, бизнес бәсекелесі болған және кейіннен алаяқтық пен көп әйелділік айыбымен түрмеге қамалған Уилсон Рейдің салдарынан туған зиянды және қатыгез сот процесі де болды. Бартон Райттың қаржылық қиындықтары Амстердамдағы концерт залы үшін жоспарланған электрлік көрсетілімді қоса алғанда, сәтсіз ойлап тапқан нәрселерге және басқа да жобаларға салған инвестицияларымен күшейді. Е.У. Бартон Райт 1915 жылы өсиеттің бір бөлігін орындағанымен, оның әкесінің соңғы өсиеті мен мұрагерлікте көрсетілмеген. Оның 1930-1950 жылдар аралығындағы өмірі туралы көп мәлімет жоқ. 1938 жылдан бастап оның медициналық клиникасы Сурбитон қаласындағы 50 Сурбитон жолында орналасқан. Англиялық қорқыныш жазушысы Роберт Айкманның 1966 жылғы «Attempted Rescue» автобиографиясында оны «танымал физиотерапевт және дзюдошы» деп сипаттаған, ол Бартон Райтты өзінің әжесінің танысы ретінде еске алады. 1950 жылы Бартон Райт Лондон Будоквай дзюдо клубының негізін қалаушы Гунджи Койдзумимен сұхбаттасты. Сол жылы ол Будоквайдағы жиынға қатысты, онда ол Еуропадағы жапон жекпе-жек өнерінің пионері ретінде таныстырылды. Бартон Райт 1951 жылдың 13 қыркүйегінде 90 жасында, үйленбеген және кедейлікте Суррей, Кингстон-апон-Темс қаласындағы 50 Сурбитон жолындағы үйінде қайтыс болды. Ол 17 қыркүйекте Суррейдегі Кингстон зиратында белгісіз қабірге жерленді. Бартон Райтқа 2005 және 2008 жылғы «The Bartitsu Compendium» томдарында арналған, сондай-ақ жыл сайынғы Бартцу қару-жарақ және дене шынықтыру мектебінің конференциясы (2011 жылдан бері) оның естелігіне арналған. Оның өмірі мен мансабы 2011 жылғы «Bartitsu: Шерлок Холмстың жоғалған жекпе-жек өнері» деректі фильмінде толыққанды көрсетілген. 2012 жылдың маусым айында Бартон Райт Лондонның Мэрилебон кітапханасындағы Шерлок Холмс жинағындағы қабырғалық дисплейде және Оксфорд ұлттық биографиялық сөздігінде еске алынды. 2013 жылдың ақпан айында ол BBC Four Timeshift «Everybody was Kung Fu Fighting: the Rise of the Martial Arts in Britain» деректі фильмінде маңызды рөлде болды.

By 1903, the Bartitsu Club had closed down. Subsequently, Barton Wright mostly abandoned self defence instruction in favour of his interests in physical therapy. He established a series of clinics at various locations throughout London, and continued to work as a physical therapist for the remainder of his career. His therapeutic business, specialising in the use of various electrical appliances to treat the pain of gout and rheumatism, was viewed with suspicion by the London medical establishment and was subject to bankruptcy proceedings on several occasions during the first three decades of the 20th century. These included a damaging and acrimonious suit brought about by Wilson Rae, a former employee who had become a business rival and who was subsequently jailed on charges of fraud and bigamy. Barton Wright's financial problems were compounded by a series of investments in unsuccessful inventions and other ventures, including an electrical display planned for an Amsterdam music hall. E. W. Barton Wright was not included in his father's last will and testament, although he did execute a portion of the will on behalf of one of his brothers, who was named as a beneficiary, in 1915. Comparatively little is known about Barton Wright's life during the period 1930–1950. From 1938 onwards, his medical clinic was in his own home, at No. 50 Surbiton Road, Surbiton. He is referred to as a "famous physiotherapist and judoist" in Attempted Rescue, the 1966 autobiography of English horror writer Robert Aickman, who recalled Barton Wright as an acquaintance of his great aunt's. In 1950, Barton Wright was interviewed by Gunji Koizumi, the founder of the London Budokwai judo club. Later that year he was presented to an audience at a Budokwai gathering, being introduced as the pioneer of Japanese martial arts in Europe. Barton Wright died on 13 September 1951 at his home at 50 Surbiton Road, Kingston upon Thames, Surrey, England, aged ninety, unmarried and in circumstances of some poverty. He was buried on 17 September in an unmarked grave at Kingston Cemetery in Surrey. Barton Wright was the subject of dedications in both the 2005 and 2008 volumes of The Bartitsu Compendium and the annual Bartitsu School of Arms and Physical Culture conference (2011–present) is also dedicated to his memory. His life and career are detailed in the 2011 documentary Bartitsu: The Lost Martial Art of Sherlock Holmes. In June 2012, Barton Wright was commemorated in a wall display in the Sherlock Holmes Collection at Marylebone Library, London and in an entry in the Oxford Dictionary of National Biography. In February 2013 he was prominently featured in the BBC Four Timeshift documentary Everybody was Kung Fu Fighting: the Rise of the Martial Arts in Britain.

Танымал мәдениет

Киростың басты кейіпкері Уилл Томастың «Баркер және Льюэллин» құпия сериясы, ішінара Е. В. Бартон Райттан, ал Адриен Кресстің жасөсперімдер романындағы зұлым сэр Каллум Филдлинг Шоу да одан шабыт алған. Е. В. Бартон Райт және Бартицу Пип Баллантайн мен Ти Морристің «Ministry of Peculiar Occurrences» стимпанк романдарында кездеседі. Бартон Райт, «Суфражицу: миссис Панкхёрсттың Амазонкалары» (2015) графикалық роман трилогиясында, радикалды суфражеттердің көшбасшыларын қорғайтын әйелдердің құпия қоғамының одақтасы және жаттықтырушысы ретінде бейнеленген, сондай-ақ «Carried Away», «The Second Story Girl» және «The Isle of Dogs» спин-офф повестьтерінде, әрі 2015 жылғы «The Wrestler and the Diamond Ring» әңгімесінде де суреттелген.