Кіріспе

Венгр физигі, электр инженеры және өнертапқышы Кальман Тиханьи, немесе ағылшын тіліндегі техникалық әдебиеттерде жиі Коломан Тиханьи немесе Ко́ломан Тиханьи деп аталады (28 сәуір 1897 – 26 ақпан 1947) – венгр физигі, электр инженеры және өнертапқышы. Электрондық теледидардың алғашқы дамушыларының бірі, ол катодты сәулелі түтіктерді (CRT) дамытуға маңызды үлес қосты, оларды Америка радиокорпорациясы (кейін RCA) және неміс компаниялары Loewe және Fernseh AG сатып алып, одан әрі жетілдірді. Ол Ұлыбританияда әлемдегі алғашқы автоматты ұшқышсыз ұшақты ойлап тапты. Сондай-ақ, ол 1929 жылы алғашқы инфрақызыл бейнекамераны және 1936 жылы бірінші жалпақ плазмалық дисплейді ойлап тапқанымен де белгілі. Оның Radioskop патенті ЮНЕСКО-ның жалқы ерекшеліктері бар құжаты ретінде танылды және 2001 жылдың 4 қыркүйегінде «Әлемдік естелік бағдарламасының» бөлігіне енді. Венгрия Корольдігінде (қазіргі Словакиядағы) Збехи қаласында туған Тиханьи жергілікті бастауыш мектепті бітіргеннен кейін ата-анасы оны Позонидегі (қазіргі Братислава) Электртехникалық кәсіптік училищеге орналастырды. Онда оқып жүргенде, 1913 жылы он алты жасында Венгрия патент бюросына алғашқы патенттік өтінішін жолдады. Патенттің тақырыбы: «Фотографиялық пластиналарды жеңіл ұстауға арналған кішкентай құрылғы». Оның өміріндегі алғашқы келісім-шартты Веналық компаниямен жасады, ол оның орталықтандырылған, сымсыз жол жарықтарын қосу және өшіруге арналған жабдықтарын сатып алды. Сол кезде ол Вэцте орта мектепті бітірді, ал келесі жылы, 1916 жылы, ерікті болып Венгрия Корольдік армиясына қабылданды. 4-ші армия артиллерия полкінің офицерлік үміткері ретінде ол шығыс майданында артиллериямен айналысты, содан кейін Трансильванияға ауыстырылды, онда ол Шығыс Карпаттағы ең маңызды өткелдердің бірі – Ойтози тарлығындағы шайқастарға қатысты. Ол батылдығы үшін қола медальмен марапатталды және лейтенант шеніне көтерілді. Ұзақ өтпей ол Аустрия-Венгрия монархиясының Пула портындағы ең маңызды әскери портына ауыстырылды, онда ол енді жауынгерлік бөлімдегі солдат ретінде емес, радио инженері ретінде қызмет етті және өмірінде алғаш рет әскери техникалық дамулармен танысты. Ол су астындағы миналарды уақыт бойынша жарып, детонациялауға арналған қашықтан басқарылатын тұтандырғыш құралды жасады, ал оның жер минасы ерекше әскери өнертапқыры ретінде бағаланды.

Соғыс аралық кезең

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін азаматтық өмірге оралған Кальман Тиханьи Будапешттегі Жозеф атындағы Корольдік венгр технология университетінде (қазіргі Будапешт технология және экономика университеті, көбінесе Техникалық университет деп аталады) оқуын жалғастырды. Әкесінен жақында айырылған жас жігіт ешқандай табысы болмады. Бақытымызға орай, ол талантын таныған профессор Имре Пёшльмен дос болып, патенттері мен өнертабыстарын көбірек сату арқылы табысын арттырып, жесір анасы мен тоғыз бауырларын асырауға мүмкіндік алды. Тиханьидің назары Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде теледидар жасауға жасалған әрекеттерге ауды. Тиханьи Максвелл теңдеулерін зерттегеннен кейін, ол бұрын белгісіз болған физикалық құбылысты ашты. Таратушы немесе «камералық» құбырлардан төмен электр қуатының шығуына себеп болатын жарыққа сезімталдықтың төмендеу мәселесі 1924 жылдың басында Тиханьидің зарядты сақтау технологиясын енгізуімен шешілді. Оның соңғы дизайны 1926 жылдың 20 наурызында «Радиоскоп» (Венгрия патенті: T 3768) деген атпен патенттелді. Ол катодты сәулелі түтігін, зарядты сақтау теледидар жүйесін үш нұсқада – сымды, сымсыз және түсті форматта сипаттады, бұл оның киноиндустриясының басым бөлігі қара-ақ фильмдер түсірген кезде де түсті теледидар туралы ойланғанын көрсетеді. Оның патенттік өтініші 42 беттен тұрады және оның дизайны мен жаппай өндірісі туралы егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілген. Бұл ЮНЕСКО-ның «Әлемдік жад» бағдарламасына енгізілген. Бұрынғы ұсыныстармен кейбір ұқсастықтары болғанымен, Тиханьи жүйесі түбегейлі жаңаруды білдірді. 1928 жылы Тиханьи патент алған соңғы, жақсартылған нұсқасындай, ол «жинақтау принципі» деп аталатын технологияға негізделген дизайн мен жұмыс істеудегі жаңа тұжырымдаманы қамтыды. Бұл технология детекторлық түтіктің жарыққа сезімтал қабатынан фотоэмиссияны сканерлеулер арасында сақтап тұруды қамтиды. Осылайша зарядтар жинақталып, «жасырын электрлік сурет» сақталады. Тиханьи 1928 жылы екі жеке патенттік өтінім берді, содан кейін патенттік қорғауты Германиядан тыс, Франция, Ұлыбритания, АҚШ және басқа елдерге таратылды. Алайда, оның «Радиоскоп» патентінде ұсынған түбегейлі жаңа идеялары 1930 жылға дейін заманауи мамандар тарапынан кеңінен түсінілмеді және мойындалмады.

Берлин

1928 жылы Тиханьи Берлинге барды, онда Nipkow дискілерін қолданатын механикалық теледидарды дамыту Германия поштасы мен ірі өндірушілер тарапынан басталған еді. Ол Берлинде жеке зертханасын құрып, кіші інісі – де электр инженері болатын – оның көмегімен алғашқы тәжірибелік сурет түтігін жасады. Telefunken және Siemens бұл өнертабысқа қуанышпен қабылдады, бірақ соңында механикалық теледидарды дамытуды жалғастыруды жөн көрді. Одан кейін Америка радио корпорациясы (RCA) оған жүгініп, оның патентерін сатып алу туралы келісім жасады және бейне ажыратымдылығын қамтамасыз ететін түтікті зертханада дамытуды бастады. Бірнеше айдан кейін Владимир Зворикин RCA-да Тиханьи идеялары негізінде алғашқы жақсы жұмыс істейтін американдық камера түтіктерін аяқтады, ал жаңа теледидар жүйесі иконоскоп деп аталды.

"Титан" ультрадыбыстық қару

1940 жылдың жазында ол акустикалық сәуле проекторының егжей-тегжейлі жоспарымен үйіне оралды. "Титан" ультрадыбыстық қаруы бойынша жүргізілген тәжірибелер, TVR кодын алып, ең жоғары құпиямен қоршалған еді. Осы мақсатқа жету үшін ол Жоғарғы әскери-техникалық кеңестің келісімімен келісімге келді. Жұмысты ұйымдастыру, құрылыс жобаларын жасау, зауыт пен екі зертхана құру арқылы ол 1941 жылдың соңына қарай аяқталды. Ірі бөлшектер "Ганц пен Ланг" зауыттарында жасалды, ал диаметрі 2 метрлік параболалық айнаны қоса алғанда, қалғандарының бәрі өздері өндірілді. Ол Венгрия Корольдік арнайы әскери корпусының әскери еңбекшілерінен 45 еврей текті қызметкерді, оның ішінде тоғыз инженерді таңдады. Осылайша Тиханьи еврей текті достары мен әріптестеріне депортациядан құтылуға көмектесе алды. 1943 жылдың екінші жартысында оның қызметкерлерінің жағдайы күрделеніп, оларды кейде қауіпті адамдармен алмастырды. Тиханьи олардың бақылауда екеніне шүбәсіз болды, сонымен қатар ол Эндре Байчси-Жилиньскийдің антифашистік үйірмесіне қосылғаны туралы ақпарат таралды, онда Дьёрдь Параги, Шандор Марай, Йено Катона, Пал Алмаши, Иштва́н Баранкович, Номад (Иштва́н Ленер Лендвай) және Йено Томбор болды. Машина тек венгр мүдделеріне ғана емес, енді неміс қолына түсуі мүмкін екенін ол дедалы күтті. Осылайша "жұмыс істеп жатыр" деген сыртқы көріністі сақтап, аяқтау жұмысы кешіктірілді. Германия Венгрияны басып алғаннан кейін Тиханьи қиын жағдайға түсті. 1944 жылдың 5 сәуірінде ол және оның жақын серіктері Гестапомен тұтқындалды. 1944 жылдың 11 сәуірінде ол Хадик казармасынан Маргит бульвары әскери түрмесіне жеткізілді, онда ол бес ай бойын тергеуде болды, жалғыз бөлмеде ұсталды, және британдық агент және MI6 мүшесі ретінде мемлекеттік қасақаналық жасады деген айып тағылды. Корольдік Әуе күштері мен Әуе министрлігіндегі ғылыми жұмысы кезінде MI6 офицерлерімен белгілі бір байланысы болғанына қарамастан, Тиханьи Британдық құпия қызметінің мүшесі болған жоқ.

Соғыстан кейінгі кезең және өлім

Соғыс аяқталғаннан кейін, денсаулығы нашарлағанға қарамастан, ол күніне 16-17 сағат жұмыс істеді. Зауытында ол жаңа, ішкі қуысқа ие шарлы подшипник жасауды бастады. 1945 жылдың маусым айында Венгрия телекомпаниясын құру, хабар тарату стансасын салу және сурет түтіктерін шығаратын зауытты ұйымдастыру үшін алғашқы қадамдар жасады. Бірақ ол бұл жоспарды кейінге шегерді және ультрадыбыстық технологияға негізделген ондаған идеяның арасынан таңдау жасады. Ол алтын центрифугасын ойлап табуға бел буды. Бұл идеяны іске асыру үшін, ол өзіндік жаңалық жасауға кірісті. Геология институтының директоры, профессор Лайос Лотчимен бірлесіп, оның прототипін құрастырды. 1946 жылдың қысында алғашқы жүрек ұстамасы оның денесінің қарқынды жұмысқа шыдамайтынын көрсетті. Алайда, екінші жүрек ұстамасы оны күштен шығарып, 1947 жылдың 26 ақпанында өмірін қиды.