Кіріспе

Жарылу, немесе жарылысты атқылау – орталық жүйке жүйесі мен жұлынның нейрондарының белсенділік үлгілерінің өте алуан түрлі, жалпы құбылысы. Онда әрекеттік потенциалдың жылдам тізбектелу кезеңдері, әдеттегі тізбек аралықтарынан әлдеқайда ұзақ тыныш кезеңдермен алмасады. Жарылудың мықты орталық үлгі генераторларының жұмысында және эпилепсия сияқты кейбір нейропатологияларда маңызды рөл атқаратыны саналады. Жарылуды тікелей зерттеу және оның басқа да нейрондық құбылыстарға қатысуын қарастыру, жасушалық нейроғылымның бастапқы кезеңдерінен бері кең таралған, ал нейрондық синхронизация, нейрондық кодтау, пластикалық өзгерістер және назар салаларымен тығыз байланысты. Көрінетін жарылыстар, құрамындағы дискретті әрекеттік потенциалдардың санына қарай аталады: екі потенциалдан тұратын жарылыс – дублет, үштен – триплет, төрттен – квадруплет. Жарылуға бейімді нейрондар «жарылушылар» деп аталады, мұндай бейімділік ортаның немесе жасушаның фенотипінің нәтижесі болуы мүмкін.

Шолу

Нейрондар, әдетте, салыстырмалы оқшаулауда жеке әрекет потенциалы шыңдарын жіберіп жұмыс істейді, дискретті кіріс постсинаптикалық потенциалдар бірігіп, мембраналық потенциалды шекті мәннен асырады. Бірақ жарылыс түрлі себептермен туындауы мүмкін, алайда нейрондарды негізінен кіріспен шақырылатын немесе ішкі жарылысқа бейімді деп екі топқа бөлуге болады. Көптеген жасушалар тұрақты, шекті мәннен төменгі кіріспен стимуляцияланғанда жарылыс көрсетеді, ал генотиптік тұрғыдан жарылысқа бейім жасушалар (жарылыс тудырушылар деп аталады) күрделі кері байланыс жүйелеріне ие, олар кіріске аз тәуелді және кейде тіпті оқшауланған күйде жарылыс үлгілерін жасайды. Сондай-ақ, Ca(2+) иондарының тоқтары мен дендриттер мен жасуша денесі арасындағы өзара әрекеттесу де маңызды. Баяу жүйе нейрондардағы эндогенді жарылыс үлгілерімен де байланысты, онда үлгі ешқандай синаптық кіріссіз ішкі механизмдер арқылы толық сақталуы мүмкін. Бұл процеске кальций иондарының ағылуына мүмкіндік беретін кальций арналары да қатысады, бұл нейронды деполяризациялайды. Ішкі кальций иондарының концентрациясы жоғары болғанша, нейрон жылдам шыңдардың кезеңін жалғастырады. Дегенмен, кальций иондарының жоғары деңгейі жасуша ішінде екінші хабаршы каскадын іске қосады, ол кальцийдің ағылуын азайтады және кальцийдің шығуын және буферлеуін күшейтеді. Кальций концентрациясы төмендеген кезде, жылдам жарылыс кезеңі тоқтатылып, тыныштық фазасы басталады. Кальций деңгейі төмендегенде, бастапқы кальций арналары қайта ашылып, процесті қайта іске қосып, жарылыс үлгісін құрайды.

Статистикалық анықтау

Оқшауланған жағдайда немесе математикалық модельдерде нейронның ортасы мен күйін мұқият бақылап, өзгерте білуге болады, сондықтан жарылысты (bursting) тану мүмкін. Бірақ, нейрондарды табиғи ортада бақылағанда, жарылысты қалыпты оқу оқиғасынан ажырату қиын болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда жарылыс үлгілерін анықтау үшін статистикалық әдістер қолданылып, шектік параметрлер есептеледі. Жарылыс, тікелей аралықтың (ISI) ауытқу коэффициентінің (CV) бірден артық болуымен немесе шпиктер санын есептеудің Фано коэффициентінің бірден артық болуымен сипатталады, себебі жарылыс Пуассон процесінен (CV және Фано коэффициенттері бірге тең) гөрі нашар реттелген шпик үлгілеріне алып келеді. Балама ретінде, ISI тізбегінің реттік корреляциялық коэффициенті жарылыс үлгілері үшін оң болады, өйткені осы жағдайда қысқа ISI-лерге қысқа ISI-лер жиі кездеседі (әсіресе, жарылыс екі шпиктен артық болса).

Мултиплекс және маршрут

Кейбір нейрондар, кейде резонаторлар деп аталады, белгілі бір кіріс жиіліктеріне сезімталдық көрсетеді және сол жиілікте стимуляцияланғанда одан да жылдам немесе тек сонда ғана оқталатын болады. Өзінен-өзі импульстік нейрондар осы жолақты өткізу сүзгілеу эффектін нақты бағытталған нейрондарды кодтау және бір аксон арқылы сигналдарды мультиплекстеу үшін пайдалана алады. Егер бұл мультиплекстеу импульсқа тәуелді ұзақ мерзімді пластикалық өзгерістермен біріктірілсе, нейрондар иерархиялық желілерде синапты пластикалық өзгерістерді үйлестіре алады.

Қадамдастыру

Бурстты синхрондау - өзара байланысты нейрондардағы жарылыс және тыныш күй кезеңдерінің үйлесімділігін білдіреді. Көбінесе, егер жарылыс нейрондарының желісі байланысқан болса, ол көптеген жарылыс түрлері үшін синхрондалады. Дегенмен, өздігінен жарылатын нейрондары жоқ тізбектерде де синхрондау пайда болуы мүмкін, бірақ оның пайда болуын және тұрақтылығын арттыру үшін желіге өздігінен жарылатын жасушаларды қосуға болады. Бұл функцияны орындау үшін, ол өздігінен жарылатын нейрондарды пайдаланып, перспективалы жеке тітіркендіргіштерді ұзаққа созылған жарылыс үлгілеріне айналдырады, бұл жаңа тітіркендіргіштерге назар аударуды күшейту және маңызды өңдеу тізбектерін белсендіру үшін қолданылады. Осы тізбектер белсендірілгеннен кейін, суббикулярлық сигнал жеке импульстік режимге қайта оралады.

Ботцингерге дейінгі кешен

Пре-Бётцингер кешені (preBötC) мидың вентролатеральды бөлігінде орналасқан және сүтқоректілерде тыныс алуға қатысты күштердің ырғағын тудырады деп саналады. Өкпелердің жұмыс істеу жиілігі метаболизмдік қажеттілікке қарай өзгере алатындықтан, preBötC белсенділігі жиіліктердің кең диапазонында реттеледі және метаболизмдік қажеттілікті қанағаттандыру үшін тыныс алу жүйесін үйлестіре алады. Пацимейкерлік нейрондар міндетті түрде іштен жарылатын нейрондарды қажет етпейді.

Ми қабығы

Церебеллалық Пуркинье нейрондарының екі ерекше жарылу режимі бар деген ұсыныс бар: дендриттік түрде, дендриттік импульстар арқылы қозғалатын, және соматикалық түрде, онда тұрақты ток жарылуды бастайды, ал SK тогы жарылуды тоқтатады. Пуркинье нейрондары осы жарылу формаларын терең ми ядроларына ақпаратты кодтау үшін пайдалануы мүмкін.