Кіріспе

Көшпенді театр Мексика мен АҚШ-тың оңтүстік-батысында карпа (испан тілінде: "шатыр", кечуа тілінен karpa) театры 1920-1930 жылдары гүлденді. Америкалық варьете сияқты, қойылымдардың материалдары алуан түрлі болды, оның ішінде комедиялық этюдтер, қуыршақ қойылымдары, саяси сатира, акробатика және би. Оның атауы театрлардың қалалар мен елді мекендердегі саяхаттарында цирктердегідей алынып-қойылатын кенептен жасалған шатырлы құрылыстан шыққан. Классикалық цирктерден айырмашылығы, олар әзіл-қалжыңға толы немесе сатиралық, көбінесе музыкалық және танымал журналдар жанрына жақын, өте қарапайым театрлық қойылымдарды ұсынды. Олар Мексика астанасында, содан кейін елдің басқа қалаларында пайда болды, халықтан алыс және оларға шамадан тыс қымбат болған "байлар театрын" ығыстырды. Белгілі карпалардың ішінде Валентина карпасы және Аскапотсалько карпасы бар. АҚШ-та ең танымалдары – Карпа Кубана, Карпа Монсавиас және Ла Карпа Гарсия. Карпа сахнасында сәтті болу үшін актер көрерменмен бірден жақын қарым-қатынас орнатып, тез күлдіруі керек, әйтпесе сахнадан ысқырылып кетуі мүмкін. Бұл кейіпкерлерді стереотиптік бейнелермен шектеді. Дегенмен, кейіпкерлер арқылы өздерінің жеке басын ашып, импровизациялау өнерін дамытқан көптеген актерлер кейін Мексика киносында табысқа жетіп, оның Алтын ғасырын құруға үлкен үлес қосты.

Шығуы мен дамуы

Ғалымдар карпаның тамырларын ортағасырлық Mester de Juglaría немесе испан миссиялары әкелген мистик пьесалардан шығарады. Карпа 1870-ші жылдардағы маусымдық театрлардан пайда болды, олар өлгендер күніне (1 қараша) Дон Хуан Тенорионы қойып, Рождествоға арналған діни қойылымдармен аяқтады. Мұндай қойылымдар тек ерекше топтарға арналған. Бұл дәстүр Порфирио Диас режимі мен Мексика революциясы кезінде де жалғасты. Революциядан кейін компаниялар Такуба, Такубая және Азкапоцалькода үлкен карпалар құрды, ал Начо Перес карпасы сияқтылары елді аралап саяхаттады. Билік театрларға рұқсат берді, себебі ол халықтың назарын елдегі саяси, экономикалық және әлеуметтік оқиғалардан аударды. Бұл уақытша театрлар Мексиканың қалалық кедей топтарына күнделікті мәселелерін ұмытуға көмектесті және үкімет тарапынан пульке үйлері мен жыныс үйлеріне балама ретінде қолдау тапты. Көптеген карпалар, әсіресе бастапқыда, көбінесе комедия актерлері, бишілер мен әншілерді, кейде әдеттен тыс шеберлерді, жонглерлерді немесе қуыршақтармен сөйлейтін суретшілерді ұсынды. Әдетте, қойылымдар үш "тандадан" тұратын: біріншісінде барлық жастағы көрермендер, соның ішінде балалар да болып, танылмаған немесе аз қызығушылық тудыратын суретшілер өнер көрсететін; екінші тандада қойылымның сапасы жақсарды. Үшіншісі, кешкі сағат 8-ден кейін, басты рөлдердегі актерлерге арналды. Осыдан Кантинфлас және Мануэль Медель, содан кейін Resortes және Clavillazo сияқты белгілі суретшілер пайда болды.

Даму кезеңі

Карпалар көшпенді болып, қандай да бір қалаға келген күні сол жерде өнер көрсететін. Бұл көрермендердің актерлермен жақын қарым-қатынасқа түсуіне мүмкіндік берді, себебі олар актерлердің шатырларын тіккенін көрді. Карпалар үнемді болды, себебі қойылым ағаш сахнада көрсетіліп, орындықтар орналастырылды, ал гримерка ретінде брезент немесе ағаш тақтайлар қолданылды. Бірақ көрермендер қойылымның сапасына аса талапты болды. Карпалардың танымалдылығы арта бастағанда, олар өнер көрсету үшін ғимараттарды жалдауға кірісті. Мұндай ғимараттар көбінесе Мехико қаласында орналасқан, онда бұрыннан театрлар бар еді. Алайда, карпалар мен тандалардың өркендеуі соншалықты күшті болды, тіпті Роберто Сотоның "Rayando el sol" қойылымы Көркем өнерлер сарайында қойылды. "El Panzón Soto" деген сатиралық комедиясымен танымал болған ол, халыққа әзіл-қалжыңдармен қуаныш сыйлады.

Ерекшеліктері

Шоу көршілес ауданға немесе көшеге жүк көлігімен кішігірім шатырды жеткізуден басталды, оның едені топырақтан жасалған және 100 көрерменге сыйымдылығы бар еді. Ал киім ауыстыру бөлмелері 6х8 метрлік паркеттің төменгі жағынан басқа ештеңе болған жоқ. 200 адамға арналған үлкен шатырлар да болды, және ықтимал жақсырақ киім ауыстыру бөлмелері, ортағасырлық қарақшылар сияқты жыртылған және ұнтақталған костюмдермен, немесе жақсы сақталған қауырсындар мен тілгілермен, және әрқашан әр түрлі деңгейдегі орындаушылармен: бірінші және екінші топтар үшін жаңа бастағандар, ал үшінші топ үшін тәжірибелі және талантты артистер. Көрермендер отыру үшін ағаш доскалардан жасалған импровизацияланған орындықтар берілді (кейінірек, кезеңнің соңында, алғашқыда ағаштан, содан кейін металлдан жасалған бүгілетін орындықтар пайда болды).

Әлеуметтік әсері

Қала тұрғындары қызығушылықпен, шағын сахна қалай құрылып жатқанын көру үшін тоқтады. Сол сәтте дабылшы (herald) әр "тандыда" өнер көрсететін артистерді жариялады. Қоршау құрылып біткен соң, "гритондар" (дабыл қағулар) көпшілікті шараға шақыра бастады, ол шара кешкі уақытқа дейін жалғасады, артистер мен музыканттарды мақтап. Көрермендер радиодан естіген артистермен, әншілермен, комедианттармен, сондай-ақ, жарқыраған тілдік және қауырсынды киімдерімен көңіл көтерген жұлдыздармен кездесу мүмкіндігіне ие болды. Көпшілік, көбінесе жұмысшылар мен кеңсе қызметкерлері, сондай-ақ журналистер мен өнер сыншылары, музыкалық нөмірлерді көруді және аудан тұрғындарының бейнелеген саяси сынының өзекті тақырыптарын көруді күтіп келді: Саясаткерлер мен "катриндар" негізінен аудан тұрғындарының әзіл-қалжыңдары мен шабуылдарының нысанасы болды – "шаш ұзын" (little hair), мас, ұрысқыш немесе алаяқ бейнелері арқылы, олардың сөздерінің мәнсіздігі мен дәйірсіздігінен оларды қынжылдырып, көпшілікті күлдірді. Лайықты өмір мен әлеуметтік әділеттілікке деген ұмтылыс Карпада, революцияға дейінгі кезеңдегі әлеуметтік және саяси талдауларда, сондай-ақ революция кезінде және одан кейін де қалыптасты; Карпаның сыны тек теледидардың кең тарауы мен үкіметтердің цензурасы салдарынан жойылды.

Пьесалары

Комедиялық, музыкалық және эстрадалық қойылымдармен қатар, Падилла бауырларының "el Tayita" сияқты пьесаларына маманданған "карпалар" да болды, онда актриса Бланкита Моронес тұңғыш рет сахнаға шықты және ол елдің көп бөлігін аралады. Осы "el Tayita" театрының ең табысты орындарының бірі Акапулько порты болды, онда танымал комедияшы және фокусник Эль "Пипохас" өзінің аралықтарында жұмыс істеді. Сол кездегі пьесаларда "Жорже Лават" мырзасы және Акапулько портынан келген бір бала да жұмыс істеді, ол аралықтарда "Сандро" және "Рафаэль" сияқты әртістердің үндей білу және қимыл-қозғалыс арқылы еліктеуін көрсетті. Ол баланың аты – "Давид Перес Варгас", және ол 70-ші жылдары "Падилла" отбасының бір мүшесімен бірге пьесада ойнаған. Бұл "карпа" портың орталық бөлігінде, қазіргі "Парасальдық қолөнер саудасы" деп белгілі жерде орналастырылған. Ең көп еске алынатын қойылымдардың бірі – Пруденсия Гриффель қатысқан "Көз жасы тәжі" атты танымал радиодрама, кейіннен ол киноға және теледидарға мыс операсы түрінде бейімделді.