Кіріспе
Жаңбырдың әртүрлі сіңіруінен туындайтын өсімдік жамылғысының топографиялық сызықтары. Тайгер бұтасы, немесе француз тілінде brousse tigrée – ағаштардың, бұталардың немесе шөптердің бірін-кезегінде орналасқан жолақтарынан тұратын, араларында жалаңаш жер немесе аласа шөп өсетін өсімдік қауымдастығы және жер. Бұл үлгілер Австралия, Сахель аймағындағы Батыс Африка және Солтүстік Америка сияқты құрғақ және жартылай құрғақ аймақтардың төменгі беткейлерінде кездеседі. Табиғи су жинау қабілетіне байланысты, тайгер бұтасындағы көптеген түрлер көбінесе жауын-шашын мөлшері жоғары кезеңдерде ғана өседі.
Tiger bush, or brousse tigrée in the French language, is a patterned vegetation community and ground consisting of alternating bands of trees, shrubs, or grass separated by bare ground or low herb cover, that run roughly parallel to contour lines of equal elevation. The patterns occur on low slopes in arid and semi arid regions, such as in Australia, Sahelian West Africa, and North America. Due to the natural water harvesting capacity, many species in tiger bush usually occur only under a higher rainfall regime.
Құрылу
Айнымалы үлгі гидрологиялық, экологиялық және эрозиялық құбылыстардың өзара әрекеттесуінен туындайды. Жолбарыс бұтасы бар аймақтарда өсімдіктердің өсуі сумен шектеледі. Жауын-шашынның жетіспеуі өсімдіктердің бүкіл ландшафтты жабуына кедері келтіреді. Оның орнына, ағаштар мен бұталар топырақтағы ылғалды жанындағы жерлерден пайдаланып немесе тамырларын терең, ылғалды топыраққа жіберіп, орнығуға мүмкіндік алады. Өсімдік қалдықтары, тамырдың кең тесіктері және жер бетінің күрделілігінің арқасында осы өсімдіктердің түбіндегі топыраққа судың сіңуі күшейеді. Осы өсімдіктерге келіп жеткен жер бетіндегі су ағыны топыраққа сіңіп кетуі мүмкін. Ал осы үлкен өсімдіктердің арасындағы жерлерде жалаңаш топырақ пен шөптесін өсімдіктер көптеп кездеседі. Жатық беткейлі және топырақ қабығы бар жалаңаш топырақ, сондай-ақ, аз кең тесіктері бар шөптесін өсімдіктер де судың сіңуіне кедері келтіреді. Бұл жауын-шашынның көп бөлігін шатыр аралық аймақтардан төмен қарай ағызып, үлкен өсімдіктердің астына жеткізеді. Үлкен өсімдіктер, іс жүзінде, көктайғақтың жоғары жағынан жауын-шашын жинап алады. Бұл өсімдік үлгілері уақыт өте тұрақты болып көрінсе де, мұндай үлгілердің қалыптасуы үшін белгілі бір климаттық жағдайлар қажет. Мысалы, жауын-шашынның азаюы бұрын біртекті болған өсімдіктердің өрнектелуін бірнеше онжылдық ішінде тудыруы мүмкін. Көктайғақтың жоғарғы жиегінде топыраққа көбірек су сіңеді, ал төменгі жиегінде аз сіңеді. Бұл жоғарғы беткейде өсімдіктердің орнығуы мен өсуіне, ал төменгі беткейде өлуіне жағдай жасайды. Өсімдік жолағының бойындағы өсу мен өлім арасындағы айырмашылықтар жолақтың біртіндеп жоғары қарай жылжуына себеп болады. Жолбарыс бұтасы орташа немесе тік беткейлерде өспейді, себебі мұндай жағдайларда жер бетіндегі су ағыны жапырақ сияқты бүкіл беткейге тараудың орнына, тар арналарға немесе шағын су ағындарына шоғырланады. Жапырақ сияқты су ағыны суды төбе беткейінде тегіс таратып, үздіксіз өсімдік жолағының қалыптасуына мүмкіндік береді. Әр түрлі құбылыстардың нақты рөлі мен маңыздылығы әлі де зерттеулердің нысаны болып табылады, әсіресе 1990 жылдардан бері физика саласындағы зерттеулер.
Пайдалану және қорғау
Жылқылы өсімдіктер отын ретінде және малдың жапырақ жеуі үшін қолданылады. Нигердегі Ниамей маңындағы жолбарыс бұталарының кең аумақты жоғалуы жергілікті жирафтар популяциясына қауіп тудыруда. Іргелес Буркина-Фасода да жолбарыс бұталарының саны азайып барады.
Ғылыми зерттеулер
Бұл үлгі алғаш рет 1950 жылы Британдық Сомалилендте У. А. Макфадиен сипаттады. "Тайгер бұтасы" терминін алғаш рет 1956 жылы Альберт Клосс Арседук енгізді.